356
BO'LAJAK MUSIQA O'QITUVCHILARINI MUSTAQIL BILIMLARINI
RIVOJLANTIRISHDA AMALIY MASHG‘ULOTLAR
Shermatova Xurshida Karimovna
Qo'qon davlat pedagogika instituti
2-bosqich tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.10554529
Annotatsiya. Mazkur maqolada bo'lajak musiqa o'qituvchilarining mustaqil bilimlarini
rivojlantirishda amaliy mashg‘ulotlarning o’rni va ahamiyati haqida so’z boradi. Maqola
davomida asosli fikr va mulohazalardan foydalanilgan.
Kalit so’zlar: jaholatga qarshi kurashish, musiqa o'qituvchilari, amaliy mashg‘ulotlarning
o’rni.
PRACTICAL TRAINING FOR FUTURE MUSIC TEACHERS TO DEVELOP THEIR
INDEPENDENT KNOWLEDGE
Abstract. This article talks about the role and importance of practical training in the
development of independent knowledge of future music teachers. Reasonable opinions and
comments are used throughout the article.
Key words: combating ignorance, music teachers, the role of practical training.
ПРАКТИЧЕСКАЯ ПОДГОТОВКА БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ МУЗЫКИ ДЛЯ
РАЗВИТИЯ ИХ САМОСТОЯТЕЛЬНЫХ ЗНАНИЙ
Аннотация. В данной статье говорится о роли и значении практических занятий в
развитии самостоятельных знаний будущих учителей музыки. На протяжении всей
статьи используются обоснованные мнения и комментарии.
Ключевые слова: борьба с невежеством, учителя музыки, роль практики.
Ayni paytda madaniyat sohasida ham oldimizda g‘oyat muhim vazifalar – ta’lim orqali
jaholatga qarshi kurashish, yoshlarimizni chinakam san’atni anglashga o‘rgatish, ularning estetik
dunyosini sog‘lom asosda shakllantirish vazifasi turibdi. Farzandlarimizning iqtidorini ro‘yobga
chiqarishga bolalikdan e’tibor qaratib, ularning kamol topishi uchun bor imkoniyatlarimizni
safarbar qilsak, yurtimizdan yana ko‘plab Beruniylar, Ibn Sinolar, Ulug‘beklar yetishib chiqadi.
Iste’dodli yoshlarimizni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning ijodiy rivojlanishi uchun
barcha sharoitlarni yaratish ustuvor vazifalarimizdan biri bo‘lishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 31-maydagi “Madaniyat va san’at
sohasini yanada rivojlantirish va takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida
357
yoshlarning madaniy saviyasini oshirish, ularga milliy va san’atning eng yaxshi namunalaridan
foydalanish imkonini berish umuminsoniy madaniyat, shu asosda ma’nan yetuk va har tomonlama
barkamol shaxsni tarbiyalash, yosh iste’dodlarning qobiliyat va salohiyatini ro‘yobga chiqarish
borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilayotgani ta’kidlandi.
O’zbekiston Respublikasining 2017-2021 yillarda rivojlantirishning ustuvor yo’nalislari
bo’yicha Harakatlar strategiyasining to’rtinchi bosqichi ijtimoiy sohani rivojlantirishga qaratilgan.
Milliy tarbiya barcha tarbiyaning asosidir. Shuning uchun ham mustaqillikning dastlabki yillaridan
eng avvalo ta’lim tizimini isloh qilish, uni milliy-ma’naviy qadriyatlar negizida shakllantirish,
jismoniy sog’lom, ma’naviy yetuk, aqliy barkamol insonlarni tarbiyalashga asosiy e’tibor
qaratildi.
Talaba-yoshlarimizning bo’sh vaqtlarini kamrab olish ularning qiziqish va ijodiy
izlanishlari uchun barcha bosqichda amaliy yordam - ko’mak berish ustoz va murabbiylarga katta
vazifalar yuklaydi. Jumladan Prezidentimiz tomonidan olg’a surilgan tashabbusning birinchi
asosiy bandida aynanb yoshlarning musiqa, rassomchilik, adabiyot, teatr va san’atning boshqa
turlariga qiziqishlarini rivojlantirish, ularning, iste’dodini yanada yuzaga chiqarishga hizmat
qilinishi ta’kidlanganligi maqolani yaratishga turtki bo’ldi. Shunday ekan, bugungi kunning
musiqa o’qituvchisi o’quvchilarni darsga bo’lgan qiziqishlarini o’stirish va darsni yangi pedagogik
texnalogiyalardan unumli hamda o’rinli foydalanishi, shuningdek, maqbul shakl, usul va vositalar
yordamida tashkil etishi lozim. Jumladan: texnik vositalar, komp’ yuter va boshqa musiqiy
cholg’ular uslublari, ko’rgazmali jihozlar, amaliy mashg’ulotlar, pedagogik va psixologik
vositalar ilg’or o’qituvchining ilg’or tajribasi va mahorati hisoblanadi.
Musiqaning elementar nazariyasi fanini o‘rganish amaliy jihatdan tegishli yordam berishi
uchun undagi asosiy qoidalarni har tomonlama chuqur o‘zlashtirish zarurdir. Ana shundagina
yetuk musiqa o‘qituvchisi darajasiga yetishish mumkin bo‘lib, umuman barcha musiqiy fanlar:
xor, dirijyorlik, vokal va zamonaviy musiqa, anoanaviy xonandalik, cholg‘u ijrochiligi, o‘zbek
xalq musiqa ijodi, musiqa tarixi, musiqa o‘qitish metodikasi kabi bir qator boshqa fanlardan olgan
bilim va malakalar natijasida yuqori malakali musiqa o‘qituvchilari yetishib chiqadi. Bu maqsadga
to‘la yetishishda boshqa fanlar kabi musiqa nazariyasi va solfedjio fanlarining ahamiyati nihoyatda
katta. Solfedjio fani musiqa nazariyasi fani bilan bog‘liq bo‘lib, musiqa nazariyasidan olingan
bilimlarga tayangan holda amaliy mashg‘ulot olib boriladi.
Nota bilan kuylash jarayonida eng avvalo intonatsion aniqlikka va musiqiy tekstni tug‘ri
ijro etishga erishish lozim. Solfedjio darslarida nota bilan kuylash usullari xilma-xil, ya'ni
o‘tilayotgan kuylarni alohida-alohida yoki guruh-guruh bulib kuylash, kuyning bir qismini bir
358
kishi kuylasa ikkinchi qismini ikkinchi birlari kuylashi, fortepiano jo‘rligisiz kuylash mashqlarida
esa o‘quvchi mazkur kuyning tonalligini saqlab qolishga, ritm va o‘lchovini o‘zi mustaqil ravishda
to‘g‘ri olib borishga intiladi va muvaffaq bo‘ladi.
Musiqiy-nazariy bilimlarni o‘zlashtirishlari barobarida bo‘lg‘usi musiqa madaniyati
o‘qituvchilari zarur bo‘lgan bilim, malaka va ko‘nikmalarning egallash bilan bir qatorda musiqa
ta’lim tizimida olib borilayotgan tub islohotlar, zamonaviy o‘qituvchiga qo‘yilayotgan talablar,
boy maonaviy, madaniy, musiqiy merosimizga yangicha yondashuvlarni o‘rganadilar. Musiqiy-
nazariy fanni o‘qitishning asosiy maqsadi talabalarning musiqiy dunyoqarashini shakllantirish,
boyitish, ularning musiqiy tafakkurini rivojlantirish, musiqani idrok qilishni shakllantirish, badiiy
didini o‘stirish, musiqa ifodasi tarkibiy qismlari soxasi bo‘yicha bilimlar berib, musiqiy asarni
o‘rganishda uning mazmunini to‘g‘ri ochishga yordam berishdir.
Bugungi kunda pedagogik kadrlar tayyorlashda musiqiy-nazariy bilimlar hajmini oshirish
talab etiladi. Bunga sabab, pedagogika oliy o‘quv yurtlari talabalari kontingenti ularning
universitetgacha olgan musiqiy ta’lim darajalari turli xil bo‘lganligi tufayli, aksariyat hollarda,
yetarlicha musiqiy-nazariy tayyorgarlikka ega emaslar. Musiqa o‘qituvchisi kasbi musiqiy nazariy
materialni o‘zlashtirishda, avvalom bor, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishni talab qiladi. Bu esa
fanni amaliy o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan yondashuvdan to‘liqroq foydalanish zarurligini taqozo
etadi.
Fanni o‘zlashtirish uchun talabalarning bilim olishda faolligi va mustaqilligini oshirishga
qaratilgan ta’limning muammoli, rivojlantiruvchi o‘qitish, pedagogik o‘yinlar, interfaol usullar,
individual yondashuv kabi zamonaviy pedagogik texnologiya va metodlardan foydalanish tavsiya
etiladi.
Muammoli o‘qitish talabalarda musiqiy fikrlash mustaqilligini rivojlantiradi, ularning
kognitiv faoliyatini "asosiy" bilimlarni izlashga qaratadi. Rivojlantiruvchi o‘qitish talabalarda
badiiy obrazlar yordamida fikrlash, nazariy bilimlarni tez va chuqur o‘zlashtirish ko‘nikmalari va
musiqiy eshitish qobiliyatini, musiqiy xotira va mantiqlarini rivojlantiradi. Pedagogik o‘yinlar
talabalarning o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishiga ko‘maklashadi, dunyoqarashini
kengaytiradi, badiiy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, xotirani, kuzatishni, sezgini
faollashtirish, ularing ichki dunyosini rivojlantiradi va yorqin, faol o`qituvchi shaxsini
tarbiyalashga hissa qo‘shadi. Interfaol usullar bitta guruhda o‘qiyotgan turli mutaxassislikdagi
musiqachilarga teng darajada to‘liq nazariy-amaliy ta’lim olish imkonini beradi.
Pedagogika fani taraqqiyotining hozirgi bosqichida o‘qitishning texnik vositalaridan
(O‘TV) maqsadga muvofiq foydalanish masalalari dolzarb hisoblanadi. Musiqa nazariyasini
359
o‘qitish va o‘rganishda nafaqat O‘TV, balki aqlli texnologiyalar, multimediadan foydalanish ham
ijobiy natijalar beradi. Yangi texnologiyalardan foydalanish musiqa nazariy fanlari darslarini
boyitadi, shuning uchun ulardan foydalanish mumkin va hatto zarur ko‘rinadi.
Kompyuter tarmoqlari - bugungi kunda ko‘plab sohalarda qo'llaniladigan ushbu
texnologiya virtual multimedia sifatida ham qo‘llaniladi. Multimedia texnologiyalari sifatida
videokonferensaloqa, masofaviy ta’lim va virtual ta’lim texnologiyalaridan ham foydalanish
mumkin.
Musiqa nazariyasi darslarida O‘TV, birinchi navbatda, musiqa tinglash, nota ilovalari
yordamida ballarni kuzatish, shuningdek, vizual vositalar, ya’ni tayyor multimedia taqdimotlari
va video materiallardan foydalanishda namoyon bo‘ladi. Musiqiy kompyuter texnologiyalari
musiqa mahsulotlarini texnik qayta ishlab chiqarishda yangi evolyutsion davrni ochdi. Musiqa
dasturlari va ilovalari tufayli notalarni yozib olish va taqdim etish, amaliy musiqiy janrlar
namunalarini namoyish etish, teatr va kontsert tadbirlari, onlayn musiqa translyatsiyasi (shu
jumladan Internet orqali) ancha qulaylashdi. Musiqiy nazariy fanlarni o‘qitish va o‘rganishda
texnik o‘quv qurollaridan (O‘TV) foydalanish, albatta, o‘quvchilarning o‘quv materialini bilish
darajasini oshiradi. Zamonaviy avlod biroz boshqacha fikrda, yoshlar o‘z hayotini kompyuter
texnologiyalarisiz tasavvur qilishlari qiyin. Shuning uchun materialni yangi texnologiyalar
elementlarini kiritish bilan taqdim etish materialni idrok etish va saqlashni osonlashtiradi.
Ushbu fanning asosiy mazmunlarini talabalar ma’ruzalar kursida o‘zlashtiradi. Yangi
pedagogik o‘quv texnologiya hamda texnik vositalar asosida muammoli, noan’anaviy
mashg‘ulotlar turlari tarqatma materiallarini tayyorlash, amaliy mashg‘ulotlar ma’ruzalarining
mantiqiy davomi bo‘lib, ularda talabalar ma’ruzalar mashg‘ulotlarida o‘zlashtirgan bilimlarini
mustaxkamlaydilar, tavsiya etilgan adabiyotlarni o‘rganadilar.
O‘qituvchi nazariy materialni musiqa asarlaridan olingan misollarni namoyish qilish orqali
bayon etadi. Amaliy mashg‘ulotlar asosan uch ko‘rinishda bo‘ladi: yozma ishlar, og‘zaki so‘rov,
fortepianoda mashqlar. Mavzular kursini o‘rganish davomida chet el hamda o‘zbek xalq
qo‘shiqlari va o‘zbekiston kompozitorlari asarlaridan keng foydalangan holda asosiy diqqatni
fortepianoda ijro etilayotgan mashqlarga qaratish lozim. Ushbu kursni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish
uchun, shuningdek, notali asarni tahlil qilish ko‘nikmalarini hosil qilish zarur, chunki bu jarayon
asar mazmunini yanada chuqurroq ochishga imkon beradi.
360
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29- yanvardagi 2022-
2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi. PF-60-son
farmoni.
2.
Петрушин В.И. Музыкальная психология. Учеб. пособ. для ст-тов и преподавателей.
-М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1997.
3.
Ibraximjanova G.A., Yuldoshev U.Yu. Musiqa nazariyasi (solfedjio, garmoniya, musiqa
asarlari tahlili). 1- qism. T., 2018.
4.
Mishael Pilhofer and Holly Day “Music Theory for dummies” Indiana USA 2007. Wiley
Publishing Inc.
5.
Mark Feezell. “Music Theory Fundamentals” Copyright. 2011 All Rights Reserved.
LearnMusic Theory. Net-2011.
6.
6.Ilhomovna, M. S. (2021). Eco-friendly environment-the foundation of a healthy
generation. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(6),
892-895.
7.
Musurmonova, S. I. (2021). THE ROLE OF PARENTS IN ENVIRONMENTAL
EDUCATION FOR SMALL CHILDREN. In НАУКА И СОВРЕМЕННОЕ
ОБРАЗОВАНИЕ: АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ, ДОСТИЖЕНИЯ И ИННОВАЦИИ
(pp. 104-106).
8.
Shahlo-Ilhomovna, M. (2021). On The Basis Of An Integrated Approach, Give
Environmental Education To Primary School Students. The American Journal of Applied
sciences, 3(06), 65-69.
9.
Maxsudova, S. (2023). THEORETICAL AND METHODOLOGICAL BASIS OF
DEVELOPING
THE
CREATIVITY
OF
FUTURE
PRIMARY
CLASS
TEACHERS.
Science and innovation
,
2
(B11), 540-543.
10.
Taniberdiyev, A., & Maxsudova, S. (2023). CONCEPTUAL FOUNDATIONS OF THE
FORMATION
OF
CREATIVITY
IN
FUTURE
PRIMARY
SCHOOL
TEACHERS.
Modern Science and Research
,
2
(12), 466-472.
11.
Maxsudova, S. (2023). Boshlang'ich sinf o'quvchilarining iqtidorini erta aniqlash va
rivojlantirish uchun" Zukko bolajon" kurslari.
“SIFATLI TA’LIM VA INTERDISSIPLINAR
YONDASHUV: MUAMMOLAR, YECHIMLAR VA HAMKORLIK” xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari
.
361
12.
Maxsudova, S. (2023, January). Boshlang'ich sinf darslarida xorijiy tajribalardan
foydalanishning ahamiyati va samaradorligi (Darsliklar misolida). In
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC FORUM
. Scienceweb-National database of scientific research of Uzbekistan.
13.
Maxsudova, S. (2019). Boshlang'ich ta'limda integratsiyalashgan darslarni tashkil
etishning o'ziga xos xususiyatlari.
Global ilmiy jarayonda integtatsion ta’limni
rivojlantirish usullari. Respublika ilmiy-amaliy an’anaviy on-line konferensiya
materiallari
.
