ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
953
KO`RISHIDA NUQSONI BO`LGAN SHAXSLARGA TAVSIYA ETILADIGAN
KASB-HUNARLAR
Xusnuddinova Zulayho
CHDPU Pedagogika fakulteti Maxsus pedagogika kafedrasi o`qituvchisi
To`rayeva Jasmina
CHDPU Pedagogika fakulteti
Maxsus pedagogika: tiflopedagogika 2-bosqich talabasi
Raximova Durdona
CHDPU Pedagogika fakulteti
Maxsus pedagogika: tiflopedagogika 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10573377
Annotatsiya. Ushbu maqolada ko`zi ojiz shaxslarning imkoniyatlaridan kelib chiqqan
holda egallashi mumkin bo`lgan kasblar hamda ularning afzalliklari to`g’risida so`z yuritilgan.
Bundan tashqari, ko`zi ojiz o`spirin yoshlarning kasb tanlashda nimalarga ahamiyat
berishi lozimligi bayon etilgan.
Kalit so`zlar: ko`rishida nuqsoni bor shaxslar, kasbiy imkoniyat, massaj terapevti, qo`l
barmoq uchi sezgisi, dasturchi, musiqachi, tiflopedagog.
PROFESSIONS RECOMMENDED FOR PERSONS WITH VISUAL
IMPAIRMENT
Abstract. This article discusses the professions that blind individuals can acquire based on
their capabilities, as well as their benefits. In addition, it is described what a blind teenager should
pay attention to when choosing a profession.
Keywords: persons with visual impairment, professional opportunity, massage therapist,
hand fingertip sensation, programmer, musician, tiflopedagog.
ПРОФЕССИИ, РЕКОМЕНДУЕМЫЕ ЛЮДЯМ С НАРУШЕНИЯМИ ЗРЕНИЯ
Аннотация. В этой статье рассматриваются профессии, которыми могут
заниматься слепые люди, исходя из их возможностей, а также их предпочтений. Кроме
того, в нем объясняется, на что следует обращать внимание слепым подросткам при
выборе карьеры.
Качество слова: лица с нарушениями зрения, профессиональные возможности,
массажист, ощущение кончика пальца руки, программист, музыкант, тифлопедагог.
Ko'zi ojiz odamlar jismoniy jihatdan nuqsoni borligi tufayli kasb-hunar tanlashda
cheklangan. Shunga qaramay, ko'zi ojiz odam o'zini rivojlantirishi va o'z qobiliyatlarini yuzaga
chiqarishi uchun yetarli kasblar mavjud. Aslida, ko'zi ojiz odam deyarli har qanday gumanitar
kasbni egallashi, matematik, iqtisodchi, moliyachi bo'lishi mumkin. Faqat ish bilan ta'minlash
masalasi ogʼriqli tomonlardan biridir...
Ko'zi ojizlarning kasbiy imkoniyatlari nafaqat ularning jismoniy va aqliy salohiyatlariga,
balki ta'limga ham bog'liq. Agar ko`zi ojiz kishi universitetni yuridik, pedagogik mutaxassislik
bo'yicha tugatgan bo'lsa, u tegishli sohada ishlashi mumkin.
Ko'zi ojiz odam muvaffaqiyatli shug'ullanishi mumkin bo'lgan kasbiy faoliyat turlari, agar
tegishli istak bo'lsa, o'zini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun yetarli. Ular eshitish, vosita va
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
954
taktil analizatorlarning maksimal ishtiroki bilan bog'liq bo'lgan kasblarni o'z ichiga oladi. Bular,
birinchi navbatda,
massaj terapevti, musiqachi, tiflo-nashriyot majmuasi xodimi, qadoqlovchi,
tiflopedagog
va boshqalar. Shubhasiz, yuqoridagi kasblarni o'zlashtirish uchun qo'shimcha kasb-
hunar ta'limi olish yoki hech bo'lmaganda maxsus kurslarni o'tash kerak. Biroq, bu yerda ham
uydan tashqarida mustaqil harakatlanish va zamonaviy texnik vositalardan erkin foydalanish
ko'nikmalariga ega bo'lish juda muhimdir. Albatta, ko'zi ojiz odamlar uchun mavjud bo'lgan
faoliyat yo'nalishlari ro'yxati yuqorida ko'rsatilgan kasblar bilan cheklanmaydi.
Amalda ko'rish qobiliyati cheklangan ko'plab nogironlar, mavjud cheklovlarga qaramay,
maktablar, universitet va kollej o'qituvchilari, turli ommaviy axborot vositalari jurnalistlari va
muharrirlari, tarjimonlar, yuristlar, menejerlar va hatto dasturchilar sifatida ishlashga qodir
ekanliklarini isbotlaganlar. Ko'pgina mutaxassislarning fikriga ko'ra, so'nggi pozitsiyaning
orqasida, umuman olganda, porloq kelajak bor, chunki IT sohasi endi tobora kuchayib bormoqda.
Moliya sektoridagi ba'zi muassasalar o'zlarining barcha mahsulotlarini maxsus foydalanuvchilar
uchun iloji boricha qulayroq qilishga intilib, bugungi kunda ko'zi ojiz sinovchilarni ish bilan
ta'minlamoqda. Albatta, bu holda ko'p narsa dasturlar tomonidan yaratilgan ma'lumotlar bazalari
va boshqalar bilan o'zaro ta'sir qilish jarayonining moslashuv darajasiga bog'liq.
Darhaqiqat, ko'rish qobiliyati cheklangan odamlar juda ko'p turli sohalarda ishlashadi,
hozirda ko'zi ojizlar uchun ixtisoslashgan ro'yxat yoki kasblar tanlovi mavjud emas. Ko'zi ojizlar
uchun aniq kasblar mavjud bo'lmasa-da, ko'rish qobiliyati past bo'lganlar uchun boshqalarga
qaraganda tez-tez mos keladigan ba'zi sohalar mavjud.
Massajchi.
Ko'zi ojiz odamlar eng yaxshi massaj terapevtlari boʼlishi mumkin. Ularning
ko'rish qobiliyati yo'qligi yoki zaiflashganligi sababli, bunday odamlarda qoʼl barmoq uchi
sezgilari kuchayadi. Ular tanadagi eng kichik bukchayishni, kuchlanishni qo'llari bilan sezadilar
va massaj yordamida davolashadi. Ko'zi ojiz massaj terapevti klinikada ishlashi yoki xususiy
amaliyot bilan shug'ullanishi mumkin.
Ko'zi ojiz massaj terapevtlari dunyoning ko'plab mamlakatlarida mashhur. Yaponiya va
Xitoyda bu nafaqat eng mashhur, balki ko'rish qobiliyati buzilgan odamlar qila oladigan yagona
faoliyatdir.
Ushbu kasbning muhim afzalligi shundaki, uni balog'at yoshida ko'rish qobiliyatini
yo'qotgan odam, shuningdek, maktabda mukammal o'qish bilan maqtana olmaydigan va oliy
ma'lumot olishni istamaydigan koʼzi ojiz shaxslar egallashi mumkin.
Lekin koʼzi ojiz shaxs uchun massaj terapevtining mutaxassisligini o'zlashtirish
oson emas, chunki u anatomiya, farmakologiya va massajning har xil turlarini o'rganishi kerak
bo'ladi. Bu juda oddiy bo'lib tuyulsa-da, lekin juda murakkab. Afsuski, ko'zi ojiz odamlar tibbiy
muassasalarda ishlashga tayyor emaslar. Koʼzi ojiz xodimlarni ish bilan taʼminlash boshqa bir
jismoniy jihatdan sogʼlom xodimning zimmasiga yangi vazifalar yuklanishiga olib keladi. Chunki
koʼzi ojiz xodim hujjatlarni toʼldirolmaydi, bemorlarning tibbiy kartalari bilan tanisha olmaydi.
Bu ishlarni amalga oshirishda unga yordamchi zarur.
Ha, biz kompyuter asriga kirdik, lekin aksariyat muassasalarda hujjatlar hali ham qog'oz,
bundan tashqari, bosma emas, balki qo'lda yozilgan.
Shuning uchun, kimdir ko'zi ojiz mutaxassisga qog'ozdagi ma'lumotni o'qishi, jurnallarni
to'ldirishda yordam berishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
955
Musiqachi.
San'at sohasida ishlash - bu ko'plab yo'llarni o'z ichiga olgan ijodiy martaba,
ularning aksariyati ko'rishni talab qilmaydi yoki mos uskunalar bilan osongina moslashtirilishi
mumkin. Masalan, qo'shiqchi yoki asbob chalayotgan kishi kabi musiqachi bo'lish uchun umuman
ko'rish kerak bo'lmasligi mumkin. Ushbu sohada ko`zi ojiz odam asbobni chalishda teginish
tuyg'usiga tayanadi hamda tovushlar, ohanglar va balandliklar uchun o'tkir eshitish qobiliyatiga
ega bo'lishi kerak.
Ma'lumki, ko'rishning yetishmasligi nafaqat qoʼl barmoq sezgisini, balki eshitish
qobiliyatini ham kuchaytiradi. Shuning uchun ko'zi ojiz odamlar orasida ko'plab iste'dodli
musiqachilar bor. Ulardan ba'zilari butun dunyoga mashhur. Masalan, Stivi Uonder, Rey Charlz.
Eshitish qobiliyati va ovozi yaxshi, musiqiy ma'lumotga ega bo'lgan ko'zi ojiz odam
qo'shiqchi, bastakor, ijrochi yoki musiqa o'qituvchisi sifatida o'z kasbini topishi mumkin.
Dasturchi.
Texnologiyaning barcha yutuqlari tufayli ko'rish qobiliyati zaif odamlar endi
texnologiya sohasiga kirishni ancha osonlashtirmoqda. Bunga kodlash, muhandislik yoki dasturiy
ta'minotni ishlab chiqish kabi sohalarda ishlash kiradi.
Bugungi kunda axborot texnologiyalari sohasi yaxshi rivojlanmoqda. Ko'zi ojizlar uchun
esa kompyuterni ko'rish qobiliyatiga ega odamlar bilan teng ravishda ishlatishga imkon beradigan
juda ko'p sonli qurilmalar mavjud. Bu ko'zi ojiz odam dasturchi, sinovchi, tizim ma'muri va IT
sohasidagi boshqa mutaxassisga aylanishi mumkinligini anglatadi. Bunday mutaxassisliklarning
katta afzalligi shundaki, bu sohada uyda masofadan turib ishlash mumkin. Bu ko'rishida nuqsoni
boʼlgan odamning hayotini osonlashtiradi va boshqa shaharda, hatto mamlakatda ish topish
imkoniyatini oshiradi.
O'qituvchi.
Ko'pincha, ko'zi ojiz bolalar uchun maxsus maktablarda shunga o'xshash
muammolarga duch kelgan o'qituvchilar ishlaydi. Ular ko'rish qobiliyatiga ega o'qituvchilardan
ko'ra o'z o'quvchilarining muammolarini yaxshiroq tushunishadi, maxsus bolalar uchun qaysi
o'qitish usullari eng samarali bo'lishini o'z tajribalaridan bilishadi. Biroq, O`zbekiston
Respublikasi Prezidentining 18.04.2022 yildagi PQ-209-son qaroriga muvofiq boshlangʼich
sinflarga koʼzi ojiz oʼqituvchi dars berolmaydi.
Yuqori texnologiyalarning rivojlanishi bilan, bir necha o'n yillar oldin o'ylash mumkin
bo'lmagan kasblar ko'zi ojiz odamlarga taqdim etildi. Ba'zilar uchun ko`zi ojizlar hatto oliy
ma'lumot olishi shart emas, faqat kurslarni o'tashi yoki hatto mustaqil ravishda ko'nikmalarni
o'rganishi kerak. Masalan,
dasturchi, kopirayter, dekoder, SMM mutaxassisi, sayt ma'muri
yoki
ijtimoiy tarmoqlardagi jamoalar, qo'ng'iroq markazi operatori
.
Ko'zi ojiz odam uchun mavjud bo'lgan kasblarni tanlash cheksiz emas. Ko`rishida nuqsoni
borlar hali ham jarroh, yuk mashinalari haydovchisi, veterinariya shifokori bo'la olmaydi va qila
olmaydi.
Ko'zi ojiz odam o'ziga yoqmaydigan mutaxassislikni olgan bo'lsa ham, umidsizlikka
tushmasligi kerak.
Ko'zi ojiz o'spirin uchun kelajakdagi kasbni tanlashda asosiy narsa uning o'z xohishi va u
bilan bog'liq barcha masalalarni qanday hal qilishi haqidagi g'oyasi: o'quv materialini
o'zlashtirishdan tortib, o'quv jarayonida o'z - o'ziga xizmat ko'rsatishgacha. Shuni esda tutingki,
agar ko'zi ojiz talaba sizga ma'lum bo'lgan ko'rish qobiliyatiga ega bo'lmagan mutaxassislikni
tugatishni o'z oldiga maqsad qilib qo'ysa va u qanday qiyinchiliklarga duch kelishini va ularni
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
956
qanday yengish mumkinligini aniq tushunsa, unga haddan tashqari shaxsiy bosim o'tkazmaslik
kerak: har bir yo'l o'z kashshoflarini biladi va hamma xato qilish huquqiga ega. Ko'zi ojiz o`quvchi
o'z ustozlari va qarindoshlarining ishonchli qo'llab-quvvatlashini his qilib, qiyinchiliklarni yengib
o'tish imkoniyatiga shubha qilmasdan, biron bir kasbga ega bo'lish va keyingi ishga joylashish
zarurligini anglashi muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, ta'lim va ish bilan ta'minlash nafaqat ko`zi ojiz shaxsning
shakllanishiga yordam beradi, balki kelajakdagi moliyaviy farovonlik va mustaqilligining asosiy
kaliti bo`ladi. Ularsiz kelajakka bo'lgan maksimal mustaqillik va ishonchni topish mumkin
bo'lmaydi. Demak, yuqorida ko'rib chiqilgan kasblarning ijobiy va salbiy tomonlarini diqqat bilan
ko'rib chiqib, ko`zi ojiz shaxs o'z yo'lini topishi kerak. Unutmang, jasorat bilan oldinga siljigan
kishi albatta o'zlashtiradi.
REFERENCES
1.
F.U.Qodirova, Z.X.Xusnuddinova. Tiflopedagogika. Chirchiq. 2023.
2.
F.U.Qodirova,
Z.X.Xusnuddinova,
B.M.Abdullayev,
B.Z.Fozilov,
Sh.T.Shermuxamedova, Sh.Z.Matupayeva. Maxsus pedagogika asoslari o‘quv qo‘llanma.
Chirchiq. 2022.
3.
F.U.Qodirova, Z.X.Xusnuddinova. Tiflopsixologiya.
4.
S.M.Dangalov . Tiflopedagogika tarixi va uning ahamiyati. Tavsiyanoma. Toshkent.2010
