ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
993
BERDAQ BAQSI MEKTEBINEN SHIQQAN BAQSILARDIŃ ATQARIWINDAǴI
QOSIQ NAMALAR
A'limbaev Kamalbay Amanbaevich
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10574483
Annotatsiya. Bul maqalada Berdaq baqsi mektebi dástúri, baqsı mektebinen shıqqan
baqsılardiń atqariwindaǵi qosıqlar hám dástanlar haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz: dástúr, baqsilar, repertuwar, awizsha hám jazba .
МУЗЫКАЛЬНЫЕ ПЕСНИ В ИСПОЛНЕНИИ БАХШИ ИЗ ШКОЛЫ БЕРДАК
БАХШИ.
Аннотация. В данной статье рассказывается о программе школы Бердак Бахши,
песнях и эпосах в исполнении бахши школы Бахши.
Ключевые слова: программа, уроки, репертуар, устная и письменная речь.
MUSIC SONGS PERFORMED BY BAKHSHIS FROM THE BERDAK BAKHSHI
SCHOOL
Abstract. This article talks about the program of the Berdaq Bakhshi school, songs and
epics performed by Bakhshis from the Bakhshi school.
Key words: program, lessons, repertoire, oral and written.
Belgili alim Qabil Maqsetov “ Dástanlar, jirawlar, baqsilar ” atli kitabinda Biz “Ashiq
Nájep” dastaniniń Qaraqalpaqsha versiyasiniń payda bolıwın Berdaq baqsı atı menen
baylanıstiradı ekenbiz, al Qaraqalpaq xalıq poeziyasindaǵı “Qiz Múnayim” atlı qosiqtı oniń
Qaraqalpaqsha orginal teksti menen namasında shubhasiz Berdaq baqsı atına ótkeriwge
boladi. Usi qosiqtiń tekstinde, namasinda Berdaqtan úlgi bolip Hurlimanǵa jetken. Hurliman
bul qosiqti ózinshe jetilistirip Qarajanǵa miyras etip qaldirǵan. Qarajan baqsiniń ózide bul
qosiqtiń sózinde, namasinda birinshi aytqan Berdaq bolǵan anamiz sóy dep aytatuǵin edi.
Al Hurliman bolsa ózinshe bir usil menen aytatuǵin edi, dep maqullaytuǵin edi. Al
óziniń aytqan “Qiz Múnayim” namasın solardiń úlgisi dep tastiyiqlaytuǵin edi. Qarajan
baqsinin aytiwına qaraǵanda Hurliman bir neshe namalarda qosiq aytqan, biraq oniń eń
jaqsi kórgen namalari “Qiz Munayim” “Sanali keldi ” bolǵan.
Hurlimanniń eń jaqsi kórip aytatuǵin dastanlariniń biri “Góroǵli” dastaniniń
“Bázirgen”, “Qirmandáli ” bólimleri bolǵan .
Berdaq baqsi mektebine harakterli bolǵan batirliq, mártlik dosliqti jirlaw Hurlimanniń
repertuarinda “ Bázirgen” dastaniniń Qarajan baqsiniń eslewinde “Bázirgen” dastaninda
aytilatuǵin Aysultanniń
“Bunnan keter bolsam ata Bázirgen diydar qiyametke qalsa náylermen ǵish jigitler,
Bázirgendi náyledińiz”, “Basli meni qanxorimniń eline”, “Góroǵlini bilermiseń”, “Aǵam
topraq bolǵan jayǵa jetistim” degen qosiqlarin, sondayaq Góroǵliniń “On segiz arshin at
mindim, attan armanim qalmadi”, “Zor Bázirgenge ushradim”, “Námárt Góroǵli men boldim”,
“Yiǵlama Aysultan aǵań bolayin”, Bázirgenniń “Márt oǵliman, “Bir basqa bir ólim bardi,
qosiqlarin Hurliman jan endirip aytatuǵin bolǵan .
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
994
“Qirmandáli” dastanindaǵi qara sóz benen qosiqlardida Hurliman kóterińki yosh benen
aytatuǵin bolǵan. Ashiqliq, mártlik, sózge sheshenlik, sázendelikti, hátte qizlardiń palwanliǵin
sóz etetuǵin bul dastan Hurlimanǵa ayriqsha unaǵan. Batir qiz, sheshen qiz, shayır qız, sázende
qiz Hurlimanniń ideyasi bolǵan .
Berdaq baqsi mektebi dástúri menen ushlasip atirǵan sabaq bar.
Dastannin bul bólimindegi Góroǵliniń awzinan aytilatuǵin “ Bizge nazli yardan xabar
kelipti, nazlı yar suw ber isheli”, “O Qumar kózli yar kórindi”, “Ópsem lábiń qana-qana”,
“Qanat baylap uship keldim”, “Bergen wádeń push boldima”, “Ne derseń”, Aǵa Yunustiń
“Alsań násiyatim ketme Góroǵli” Qirmandáliniń “Túsh óziń suwdan ishe ber” Ashiq Aydinniń
“Wáde etken gel yarim, iqrara kózim tústi“ qosiqlari Hurlimanniń eń jaqsi kórip aytatuǵin
qosiqlari bolǵan, ol bul qosiqlardi ózine tán, basqa baqsilarǵa usatpastan óz awilina sheberlik
penen atqarǵan .
Hurlimanniń repertuwarinda birqansha dástanlar, qosiqlar, namalar, bolǵan boliwi
múmkin. Bul waqiti menen izertleniwi kerek . Hurliman Berdaq baqsi mektebiniń iri wákili,
Berdaqtiń bqsishiliq dástúrin tikkeley dawam etiwshi óziniń epikaliq repertuwariniń tereń
xaliqliq baǵdari menen qaraqalpaq baqsishiliq iskustvasina úlken úles qosqan baqsi.
Óziniń repertuwari menen tikkeley Berdaqtiń ustazliǵunda hám jaqinnan kómeginde
miynetkesh xaliqti joqari estetikeliq sezimlerge tárbiyalawdaǵI Hurlimanniń baqǵsishiliq
xizmetleri xalqimizdiń yadinda mángi saqlanadi. Buǵan dálil: Balasi Qarajan baqsini ulli
ataqli baqsi dárejesine jetkerip tárbiyalawi hám xalqimizdin suyikli n baqsisi bolip
jetilisiwinde hám Qarajan baqsiniń ataqli sazende hám baqsi Aytjan Xojalepesovti xaliq
súygen sazende hám baqsi bolip taniliwinda ustazliq etkenin xaliqimiz olardiń baqsishiliq
ónerinen shertken sazinan jaqsi biledi.
Xaliq shayirlariniń Berdaqti táriyplewleri
Qaraqalpaq xalqinda, soniń ishinde shayirlarimizda xalqimizdiń súyikli ullariniń biri
retinde Berdaqtiń atin bárqulla uliǵlaǵani bizge belgili.
Berdaq edi shayirlardiń danasi,
Sózine iyildi adam balasi.
Yamasa: Neshshe sózler aytti qoriqpay zalimnan ,
Shayirliqta ótpes Maqtumqulı onnan, - dep Berdaqtiń qaraqalpaq xalqina eń
qádirli shayir ekenligin aytqan edi.
“Qirǵzdiń Alatawinda shoqqilar kóp. olardiń birewleri biyik bolsa, basqalari onnanda
biyik . Xalqimiz usi bálent shoqqilardi
“Tuǵ shoqqi”, yaǵniy “Tuw shoqqi”, - dep ataydi. Berdaqta kóp milletli tuwisqan
ádebiyatimizdiń tuw shoqqilariniń biri” – dep bahalaǵan edi. Berdaqtiń shiǵarmalari 1940 –
jildan baslap baspa sózde jariq kóre basladi .
Kele – kele Berdaqtiń dóretpeleri Ózbek, qirǵiz, qazaq, túrkmen, rus, gruzin, tatar, noǵay,
bashqurt hámde basqa xaliqlar tillerine awdarildi
Qaraqalpaq xaliq shayiri Abbaz Dabiylov “Berdaq haqqinda qos qosiq” , (1950) , S .
Nurimbetov “Berdaq shayır” ,(1950) atli qosiqlarin al
J. Aymurzaev “Berda” atli muziykali dramani dóretti. Sonday–aq Ibrayim Yusupov, T
Jumamuratov, Nawrız Japaqov hám taǵi’ basqa kóplegen shayirlarda Berdaqtı táripledi .
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
995
Abbaz Dabilov
Xaliq ushın jırladıń hár túr sóz benen,
Qıyalap kóp qarap alǵır kóz benen,
Ájiniyaz, Berdaqtan qalǵan iz benen,
Qosiq stillerin tapqan shayirsań
-
dep Berdaqti bárshe Qaraqalpaq shayirlardiń ustazi sipatinda táriypleydi .
Shayirdiń “Berdaqqa” atli shiǵarmasi -áńǵ- qatardan ibarat bolip , oniń :
Sari kirpik shapan, belinde túrme,
Ayaqta aq pushta, basta shógirme,
Súwrette shekelep, duwtari bizge,
Ózi shiqti qalem bolip Berdaqtiń – degen qosiq qatarlarinan
Berdaq oyi, Berdaq obrazi, kóz aldińa keledi.
“Ala Moynaq duwtar, gúmis shaptirǵan,
Bes barmaqqa on tórt perde tuttirǵan,
Namalari tistiń suwin juttirǵan,
Shákirtleri toyǵa keldi Berdaqtiń.
Shákirt dep oylamań Japaq , Eshjandi,
Aytip tur Berdaqtan qalǵan dástandi,
Jańlatip hawazi, jerdi aspandi,
Aqliǵi’ Qarajan bizde Berdaqtiń.
Sonday – aq qaraqalpaq shayirlari ishinen S. Nurimbetovta Berdaqqa arnap “Berdaq”
poemasin dóretti. Usi poema Berdaq tuwrali jazilǵan kólemli shiǵarmalardiń bolip
esaplaniladi. Qyasi jaziwshi, shayir shiǵarmalarin oqip qarasaqta, Berdaq tuwrali pikir
aytpaǵan, oniń ádebiy miyrasinan nár almaǵan sóz zergerin tabiw qiyin. Olardiń barliginińda
Berdaqti ustaz, kórkem sózdiń sheberi , dep bahalaydi.
“Dáwletyarbek dástani”
Qaraqalpaq xalqiniń ataqli baqsisi Qarajan baqsi “Dáwletyarbek” dástani Berdaq
baqsiniń repertuwarinda tiykarǵi orindi tutqanin aytqan. Dástan XVIII ásirde Qońirattagi
waqiyaǵa baylanisi Aral ózbekleri arasinda dóregen bul dástan awizsha hám jazba túrde
Xorezm ózbeklerine , Túrkmenler arasina, Manǵishlaq tásirinde taralǵan . XIX ásirde Qońiratli
kátipler Abdulla bashmaq t . b. dástaniniń qol jazbalarin kóbeytip el arasina taratqan.
Aralli ózbek baqsilari, qaraqalpaq, túrkmen baqsilari bul dástandi úyretip alip xaliq
arasinda aytip júrgen.
Usi dáwirde jasaǵan Berdaq Qońiratqa kóp kelip el aralap baqsishiliq etip turǵan.
Ataqli Arzi baqsi menen dos bolip birge merekeler sawisqan.
Qarajan baqsidan 1939 – jili Sádirbay Máwlenov, Shámshet Xojaniyazovlar tárepinen
jazip alinǵan “Dawletyarbek” dástaniniń Berdaq úlgisi uliwma syujet liniyasi boyinsha
Qońirat ózbek baqsilari hám túrkmen baqsilari varyantlarina usaǵani menen mazmuni hám
formaqsi, Vara sózi, qosiqlari boyinsha qaraqalpaq milliy versiyasin qurap turadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
996
Soǵan qaraǵanda Berdaq bul dástanniń qaraqalpaqsha versiyasiniń payda boliwinda
oǵada úlken tvorshestvaliq miynet etken dewge boladi. Ol ózi qayta islegen bul varyantti
(úlgini) qizi Húrlimanǵa úyretken. Húrlimannan Qarajan úyrenip aytip júrgen.
Dáwletyarbek dástaniniń qaraqalpaqsha versiyasiniń mazmuni ózbekshesi hám
túrkmenshesi menen salistirǵanda waqiyalariniń basqasha qara sóz benen qosiqlarinińda biraz
usasliqlarina qaramastan, óz aldina dúzilgenin kóremiz. Misali: Ózbekshesinde Dáwletyar
Eshmurat Qayiptiń uli, Xiywa xanǵa Sarxush atin bermegeni ushin jamanatli bolip,
Qońirattan shiǵip Túrkmen arasina ketedi. Al Qaraqalpaqshasinda Dáwletyar jetim bolip
baylardiń esiginde xizmet islep, anasiniń bergen biyesinen Sarxush degen tay tuwilip, ol
shapqish at bolip barliq toyda ozip júredi. Túrkmenlerdiń Allayar degeniniń toyinda da
Sarxush ozip shiqqannan keyin xan dáwletyardi jamanatli qilip, oni óltirip, atin almaqshi
boladi. Dáwletyar usinnan keyin atasiniń dosti, Qizilbaslarǵa jaqin jerdegi basqa bir túrkmen
taypalari – Mámedjan sárdardiń eline baradi.
Dáwletyardiń bul joldaǵi waqyalari, Mámedjan sárdarǵa bariwi, olar menen birge
Iran shaxlarina qarsi gúresi, zindanǵa túsiwi, baqsishiliǵi , shayirshiliǵi, sazendeligi menen
eline aman – esen qaytiwi Qarajan baqsi bergen Berdaq úlgisinde óz aldina súwretlenedi.
Xanniń zulimliǵina qarsi turatuǵin xaliqlardiń, qáwimlerdiń dosliǵin ardaqlaytuǵin,
óz elin shin júrekten súyetuǵin baqsishiliqti, shayirshiliqti kásip etken Dáwletyarbek obrazi
Berdaqtiń ideyalina, júregine jaqin bolǵan . Sonliqtanda oni óziniń repertuarina kirgizgenine
hesh qanday shubhalaniwǵa bolmaydi .
Ásirese dástandaǵI tuwǵan jerdi, tereń súyiwshilik sezimleri menen jaryalaytuǵin
Dáwletyarbektiń óz elin maqtap Iran shaxi aldinda aytqan Ájiniyaz Morivin eske túsiretuǵin
sózlerinde Berdaq redaktsiyasi kórinip turadi:
Men aytayin biziń eldiń dástanin,
Qazaq, Qaraqalpaq ellerim bardi.
Men aytayin biziń eldiń dástanin,
Urgenish jurtinday ellerim bardi.
Dáryaniń árwaǵin maqtap diyerler,
Atlanǵanda tilla shekpen kiyeler,
Atiniń júklerin Zerbap diyerler,
Atiniń Zerbaptan júnleri bardi.
Suwǵa barsa besi oni qosilar,
Óńirine monshaq túyme asilar,
Sallaniship anda háwiri basilar,
Qas qaqqanda aniq nazlari bardi.
Qaraqalpaqtiń klassik shayiri Berdaq shayirshiliq penen baqsishiliq ónerin joqari
basqishqa kótergen baqsi bolǵan. Ol “Ashiq – Nájep”, “Dáwletyarbek” dástanlarin qayta islep
qaraqalpaqsha versiyasin islew menen birge “Góroǵli” dástaniniń “Qirmandáli”, “Bázirgen”
bólimlerin júdá jaqsi kórip aytatuǵin bolǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
997
Joqaridaǵi dástanlardi Berdaqtiń teńlewi óz repertuarina kórgiziwi belgili dárejede
qayta islep qaraqalpaq xaliq dástanlari dárejesine kóteriwge úles qosqan baqsi bolǵanliǵi
ilimpaz alimlarimizdiń miynetlerinde aniq kórsetilgen.
REFERENCES
1.
Тажетдинова С. М., Худайбергенова Г. Ж. Формирование музыкальной культуры
студентов //Молодой ученый. – 2018. – №. 47. – С. 380-382.
2.
Тажетдинова С. М. Народные песни как фактор развития личности учащихся
//Вестник Курганского государственного университета.
– 2018. – №. 3 (50). – С. 62-62.
3.
Тажетдинова С. АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ ПОДГОТОВКИ МУЗЫКАНТОВ К
МУЗЫКАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ //Цифровая экономика и управление знаниями:
проблемы и перспективы развития: сборник научных трудов II Международной
научно-практической конференции.–Киров, 2021.–245 с. – 2021. – С. 105.
4.
Тажетдинова С. САМОПРЕЗЕНТАЦИЯ В ПРОЦЕССЕ ТРУДОУСТРОЙСТВА
БУДУЩИХ СПЕЦИАЛИСТОВ МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА //Цифровая
экономика и управление знаниями: проблемы и перспективы развития. – 2021. – С.
110-112.
5.
Tajetdinova S. M. MUZIKA TÁLIMINDE AXBOROT HÁM PEDAGOGIKALIQ
TEXNOLOGIYALARDAN PAYDALANIWDIŃ NÁTIYJELILIGI //Academic research
in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. NUU Conference 1. – С. 275-277.
6.
Mnajatdinovna T. S. Pedagogical Skills in Teaching Music //JournalNX. – Т. 7. – №. 11.
– С. 172-174.
7.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
8.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
9.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
10.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
11.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
12.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
14.
Tajimuratova S. CONCEPT OF FURTHER DEVELOPMENT OF NATIONAL
CULTURE IN UZBEKISTAN //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 251-254.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
998
15.
Omarova A. SCHOOL CHEERS THROUGH MUSIC PROFESSIONAL DIRECTION
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 151-8. 8.Omarova A.
SCHOOL CHEERS THROUGH MUSIC PROFESSIONAL DIRECTION //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 151-156.
16.
Омарова
А.
ПРИМЕНЕНИЕ
ИННОВАЦИОННО-ПЕДАГОГИЧЕСКИХ
ТЕХНОЛОГИЙ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ ПРИ ПРЕПОДАВАНИИ
МУЗЫКАЛЬНОГО УРОК.
17.
Abatbayeva U. INITIAL LEVEL OF STUDENTS'MUSICAL CREATIVITY
DEVELOPMENT //Modern Science And Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 323-326.
18.
Абатбаева У. А. Арт-Педагогические И Арт-Терапевтические Технологии, Методы
Пребывания В Образовании, Формы И Инструменты //Miasto Przyszłości. – 2023. –
Т. 40. – С. 496-498.
19.
Чаршемов Ж. МУСТАҚИЛЛИК ЙИЛЛАРИДА ЎЗБЕК КИНОМУСИҚАСИ
//Вестник музыки и искусства. – 2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 16-22.
20.
Charshemov J. A REVIEW OF MARKABAY JIEMURATOV'S WORK //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 818-821.
21.
Abdikarimova, I. (2023). ORTA AZIYADAǴÍ OYANÍW DÁWIRI. Вестник музыки и
искусства, 1(2), 161–163
22.
Чаршемов, Ж. (2023). МУСТАҚИЛЛИК ЙИЛЛАРИДА ЎЗБЕК КИНОМУСИҚАСИ.
Вестник музыки и искусства, 1(2), 16–22
23.
Charshemov J. Problems of Using Karakalpak Folklore in Composers //Vital Annex:
International Journal of Novel Research in Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. –
С. 270-273.
