ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1232
UDK 624.131.5
SHO‘RLANGAN KAM BOG‘LANGAN GRUNTLI KANALLARNING YUVILISH
JARAYONINI FIZIK MODELLASHTIRISH
Mamatov Nurbek Ziyodullayevich
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.10611042
Annotatsiya. Maqolada gruntlarning yuvilishida tadqiqotlanadigan sho‘rlangan kam
bog‘langan gruntlarning fizik-mexanik xossalarini laboratoriya tadqiqotlari natijalari keltirilgan.
Yuvilishdagi sho‘rlangan kam bog‘langan gruntlarning o‘ziga xos bo‘lgan xususiyatlari
ko‘rsatilgan bo‘lib, unda gruntlarning mexanik va tuz erish suffoziyalari jarayonlariga alohida
e‘tibor berilgan.
Kalit so‘zlar: sho‘rlangan grunt, kam bog‘langan grunt, yuvilish, suffoziya, normal
kuchlanish, birikish kuchi.
PHYSICAL MODELING OF THE WASHING PROCESS OF CHANNELS WITH
LOW BINDING SOILS WITH SALINITY
Abstract. The article presents the results of laboratory studies of the physical and
mechanical properties of saline, poorly bound soils, which are studied during soil washing. The
specific characteristics of saline poorly bound soils in leaching are shown, in which special
attention is paid to the processes of mechanical and salt dissolution suffusion of soils.
Key words: saline soil, poorly bound soil, leaching, suffosis, normal stress, cohesive
strength.
ФИЗИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ПРОМЫВКИ КАНАЛОВ С
НИЗКОСВЯЗЫВАЮЩИМИ ГРУНТАМИ С ЗАОЛЕНЕНИЕМ
Аннотация. В статье представлены результаты лабораторных исследований
физико-механических свойств засоленных, слабосвязанных почв, изученных при промывке
почв. Показана специфика засоленных слабосвязанных почв при выщелачивании, при этом
особое внимание уделено процессам механического растворения и солевого растворения
почв.
Ключевые слова: засоленная почва, плохосвязанная почва, выщелачивание, суффоз,
нормальное напряжение, когезионная прочность.
Kirish.
Respublikamizda melioratsiya kanallarini qurish, ularning samaradorligini va
normal ishlash muddatlarini uzaytirish hamda ularning ishonchli ekspluatatsiyasini ta’minlash
bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Kanallarning suv o‘tkazish qobiliyatini
kamaytiruvchi, turli xil deformatsiyalarga olib keluvchi omillarning ta’sirini o‘rganish va ularni
inobatga olgan holda takomillashtirish imkoniyatlarini beruvchi mavjud gidravlik hisoblarning
yangi usullarini yaratishga doir chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. 2022-2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida, jumladan “Suv resurslarini
boshqarish tizimini tubdan isloh qilish va suvni iqtisod qilish bo‘yicha alohida davlat dasturini
amalga oshirish” vazifalari belgilangan va sohaga oid bir qancha qaror hamda nizomlar qabul
qilingan.
Mazkur maqola ham yuqoridagi vazifalarni bajarishga muayyan darajada xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1233
Sho‘rlangan kam bog‘langan gruntlarning suv oqimining ta’sirida strukturasining
buzilishini quyidagicha ifodalash mumkin: hodisalarning to‘liq mexanik o‘xshash bo‘lishi uchun
ular geometrik, kinematik va dinamik o‘xshash bo‘lishlari kerak.
Geometrik o‘xshashlik kinematik va dinamik o‘xshashliklarning asosi bo‘lib xizmat qiladi.
Geometrik o‘xshashlik shundan iboratki, ikki o‘xshash oqimlarning hamma mos chiziqli
elementlarining nisbatlari bir xil bo‘lishi kerak.
Kinematik o‘xshashlik shundan iboratki, o‘xshash bo‘lgan nuqtalarda hamma parametrlar
bir xil nisbatda bo‘ladilar. Bunda vektor kattaliklar mos ravishda bir xil yo‘nalishga ega bo‘ladilar.
Dinamik o‘xshashlik o‘xshash bo‘lgan massalarga ta’sir etayotgan kuchlar nisbatining
o‘zgarmasligi bilan xarakterlanadi.
Tabiatdagi kuchlar o‘ziga xos bo‘lgan turli fizik tabiatiga ega. Bu holat natura va
modeldagi oqimlarning to‘liq dinamik o‘xshashliklarini ta’minlay olmaydi va amaliyotda ularni
birgalikda qo‘llab bo‘lmaydi. Shu sababli, tadqiqotlarda ma’lum bir ustuvor bo‘lgan kuchning
ta’sir natijasida ro‘y beradigan hodisani o‘rganish uchun qisman dinamik o‘xshashlik
kriteriylaridan foydalaniladi.
Bizning tadqiqot doiramizda asosan suyuqlikning qovushoqligini va inersiya kuchining
ishqalanish kuchiga proporsionallik nisbatini ko‘rsatuvchi Reynolds kriteriysidan foydalanamiz:
,
(1)
bu yerda - chiziqli o‘lcham;
- oqimning o‘rtacha tezligi;
- kinematik qovushoqlik
koeffitsiyenti.
Laboratoriya tajribalari asosan kanal modelining tub osti nishabligi
bo‘lgan
holatda o‘tkazildi. Bu nishablik uchun Frud va Reynolds sonlari o‘zgarishining maksimal
diapazoni shartlari o‘rnatildi. Bunda Frud sonlari 0,00058 dan 0,0027 gacha, Reynolds sonlari esa
43007,2 dan 199117,5 gacha bo‘lgan diapazonlarda o‘zgardi.
1-jadval
Tajribalarda o‘lchangan kattaliklarning minimum va maksimum qiymatlari
Ta
rti
b №
Yon tom
on qiya
lik
koeffi
tsi
yen
ti
m
,
o‘rtacha
tezlik
h
oqim
chuqurligi
m/s
m/s
m
m
1
1,5
0,22
5
0,56
0,11
2
0,16
4
0,29
7
0,066
57551,1
7
199117,4
6
0,0005
0,005
2
1,5
0,15
0,55
0,12
8
0,16
4
0,74
9
0,069
43007,2
1
195561,8
0
0,0003
0,005
3
2,0
0,18
0,58
0,11
1
0,14
0,45
3
0,054
44919,3
9
177787,6
0
0,0004
0,005
4
2,0
0,19
0,25
0,12
7
0,15
0,45
8
0,307
53398,9
7
81520,66
0,0005
0,001
idem
=
=
Re
0,003
i
=
0
2
8
gRi
=
4
Re
R
v
=
2
Fr
gh
=
min
max
min
h
max
h
min
max
min
Re
max
Re
min
Fr
max
Fr
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1234
5
2,5
0,3
0,56
0,05
0,08
0,11
6
0,05
53333,3
3
149333,3
3
0,0005
0,002
6
2,5
0,3
0,57
0,05
0,08
0,11
6
0,0483
53333,3
3
152000
0,0004
0,002
Dala va laboratoriya sharoitlarida bog‘langan gruntlarning yuvilish tezligi bo‘yicha olingan
ma’lumotlarning solishtirilishi shuni ko‘rsatadiki, laboratoriya qurilmasida buzilmagan strukturali
namunalarning yuvilishi tezligi qiymatlari shu gruntlarning dala sharoitidagi yuvilish tezliklari
qiymatlaridan ancha farq qiladi. Shuning uchun laboratoriya sharoitida olingan nisbatan kichik
o‘lchamlardagi grunt namunasining yuvilishini amaliyotda qo‘llash juda xavfli, chunki
laboratoriya sharoitidagi tadqiqotlarda dala sharoitida sodir bo‘ladigan ba’zi omillar inobatga
olinmaydi. Masalan, oqim pulsatsion tezliklarining o‘zgarishi va ishlatiladigan gruntning kichik
o‘lchamlaridagi gruntning mustahkamlik xarakteristikalari.
Oqimning yuvish imkoniyatini ifodalaydigan o‘rtalashgan maksimal va oniy tezliklarning
nisbati laboratoriya va dala sharoitlaridagi oqimlarda ancha farqlanadi [1; 12-21-b., 2;
266-271-b.].
Agar modelning va naturadagi mos bo‘lgan nuqtalaridagi chuqurliklarda yuvilishlar bir xil
bo‘lsa yoki ma’lum bir doimiy qismni tashkil qilsa, unda natura va modelda gruntning yuvilish
jarayonini o‘xshash deb hisoblash mumkinki, Bog‘langan gruntlarni modellashtirishning ma’lum
qiyinchiliklarini inobatga olgan holda yuvilish jarayonini modellashtirishda naturada olingan
buzilmagan strukturali bog‘langan gruntlardan foydalaniladi. O‘xshashlik sharti bajarilishi uchun
o‘zan tubi osti tezliklarini shunday tanlash kerakki, bunda ularning tezliklarini ta’siri natijasida
natura va laboratoriya sharoitlaridagi yuvilish chuqurliklari teng bo‘lishi lozim [1; 12-21-b., 2;
119-125-b., 4; 216-221-b. 10; 25-29-b.].
Bu holatda o‘zan yuvilishini o‘xshash deb sanash mumkin, agarda natura va modeldagi
oqimlarning tub tezliklarining yuvmaslik tezliklariga nisbati o‘zgarmas bo‘lsa, ya’ni
.
(2)
Bunda
- naturadagi oqim tub tezligi;
- naturadagi tub osti yuvmaslik tezligi.
O‘xshash oqimlardagi tub osti yuvmaslik tezliklari miqyosi tub osti tezliklarining
miqyosiga teng bo‘ladi, ya’ni
(3)
Bunda
- modeldagi oqim tub tezligi;
- modeldagi tub osti yuvmaslik tezligi.
Agar tub osti va yuvmaslik tezliklari orasidagi nisbat naturada va modelda bir xil bo‘lsa,
ular o‘xshash bo‘ladi va bunga ko‘ra yuvilish jarayonlari ham o‘xshash bo‘ladi.
Oqimning va bog‘langan gruntning asosiy parametrlarini o‘z ichiga qamrab olgan tub osti
yuvmaslik tezligini aniqlash analitik bog‘lanishi Ц.Е.Мирцхулава va boshqa olimlar [5; 131-b.,
6; 56-63-b., 8; 132-136-b., 11; 128-b.] tomonidan taklif etilgan bo‘lib, u quyidagi ko‘rinishga ega:
(4)
yoki
max
/
/
H
idem
=
Н
/
/
M
H
H
M
=
M
M
Н
(
)
0
0
2
1, 25
1, 25
1,3
H
H
y
m
g
d
KC
n
=
−
+
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1235
,
(5)
bu yerda
- o‘zan g‘adir-budirligining balandligidagi oqimning tubi oldidagi ruxsat
etiladigan yuvmaslik tezligi,m/s;
va
-mos ravishda grunt zarrachasi materialining va
suvning zichligi,
; d-grunt zarrachasining o‘rtacha diametri,
;
- bog‘lanmagan
gruntning uzilishidagi kuchsizlangan mustahkamlik, ya’ni bu parametr bilan mayda donador (
bo‘lganda) gruntlarda birikish kuchlarining hosil bo‘lishini inobatga oluvchi
parametr,
;
- oqim tarkibida bo‘lgan kolloid holatdagi oqiziqlarning oqim yuvish qobiliyatiga
ta’sirini hisobga oluvchi koeffitsiyent. Suv tarkibida loy zarrachalari 0,1
бўлса,
. Suv
tarkibida bu zarrachalar 0,1
va undan ko‘p bo‘lsa,
; - oqim tub oldi zonasidagi
tezlik pulsatsiyasini hisobga oluvchi koeffitsiyent; - o‘rtacha (
) qiymatga teng bo‘lgan
birikish kuchidan ehtimoliy og‘ishni xarakterlovchi koeffitsiyent.
2.-jadval
Sho‘rlangan kam bog‘langan gruntli trapetsiya shaklidagi kanallarning yuvilish tezligini
aniqlash bo‘yicha tajriba ma’lumotlari
№
b
m
m
h
k
Q
m
3
/s
V
0
S%
V
yu
m/s
B
sm
h
mm
V m/s
V
oʻr
m/s
m=
0
m=1
,5
1
0,1
5
1,5
0,05
5
0,008
2
0,81
0
0,8
8
0,97
0,8h
0,90
0,78
0,6h
0,96
0,4h
0,76
0,2h
0,51
2
0,1
5
1,5
0,05
0
0,008
0
0,71
0,3
%
0,7
8
0,81
49
0,8h
0,79
0,69
0,6h
0,83
0,4h
0,72
0,2h
0,41
3
0,1
5
1,5
0,04
2
0,005
6
0,63
0,6
%
0,6
8
0,72
50,1
0,8
0,68
0,61
0,6
0,71
0,4
0,64
0,2
0,41
4
0,1
5
1,5
0,04
3
0,004
8
0,52
0,9
%
0,5
6
0,59
62
0,8
0,60
0,49
0,6
0,45
0,4
0,58
0,2
0,35
5
0,1
5
1,5
0,04
8
0,004
0
0,37
1,2
%
0,4
0
0,42
46
0,8
0,41
0,35
0,6
0,49
0,4
0,32
(
)
(
)
2
2
0
0
0
0
2
2
1, 25
1, 25
1,3
1,3
M
M
М
M
H
H
M
y
M
M
M
M
У
m
m
g
d
KC
g
d
K C
n
=
−
+
−
+
Н
0
3
kg/m
m
Н
у
С
0,25
d
mm
Pa
m
3
kg/m
1
=
m
3
kg/m
1
m
n
k
5
,
0
=
k
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1236
0,2
0,18
6
0,1
5
1,5
0,05
1
0,003
6
0,31
1,5
%
0,3
3
0,33
64
0,8
0,34
0,30
0,6
0,40
0,4
0,29
0,2
0,15
Bu o‘tkazilgan tadqiqotlarning natijalari quydagicha ko‘rinish oladi.
1-rasm.
Sho‘rlangan qumoq grunt o‘rtacha tezligining yuvilish intensivligiga bog‘liqligi
Bu holat o‘zanga dastlabki suv kelish natijasida grunt yuvilishining oshishiga va
keyinchalik esa yuvilishning kamayishiga olib keldi. Haqiqatan ham, 2-jadval va 1-rasmdagi
grafikdan namlikning ortishi bilan oqim yuvish tezligining ortishi va bunga mos ravishda yuvilish
intensivligining kamayishini ko‘rish mumkin.
Xulosalar.
Demak, sho‘rlangan kam bog‘langan gruntlarning yuvilish tezliklarini aniqlash
bo‘yicha gidravlik hisoblarda yuqorida ko‘rsatilgan gruntlarning fizik-mexanik xossalaridan
foydalanish mumkin. Bunda sho‘rlangan gruntning asosiy ko‘rsatkichlaridan hisoblanadigan
sho‘rlanish darajasini va birikish kuchini aniqligiga e’tibor berish kerak.
REFERENCES
1.
Абальянц С.Х.Форма русла предельного равновесия. – Сб. научн. трудов Среднеаз.
НИИ ирригации, 1981, № 162, с.12-21.
2.
Абуханов, А.З. Механика грунтов: Учебное пособие / А.З. Абуханов. - М.: Инфра-М,
2018. - 320 c.
3.
Аверьянов.С.Ф. Управление водным режимом мелиорируемых сельскохозяйственных
земель. / Под общей редакцией Ю.Н. Никольского (nikolski@colpos.mx). М.: Изд-во
РГАУ-МСХА имени К.А. Тимирязева, 2015. 542 с.
4.
Алимбетов И.К. Инженерно-геологические основы строительства зданий и сооружений
на засоленных грунтах Каракалпакстана. сооружений на засоленных грунтах
Каракалпакстана. Монография. Нукус, «Илим» 2020 - 288 с.
5.
Мирцхулава Ц.Е. Размыв русел и методика оценка их устойчивости. М.: Колос, 1967. -
179 с.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1237
6.
Терлицкая М.Н. Каналы в водонеустойчивых грунтах аридной зоны. М.: Колос, 1983.
96 с.
7.
Ходзинская А.Г. Учет неоднородности несвзного грунта, слагающего русло, при
расчете его размыва. (Московский институт коммунального хозяйства и
строительства). Изв.вузов.строительство. 2004, №9, с. 61-66.
8.
Цытович Н.А. Механика грунтов. – М.: Высшая школа, 1983, -288 с.
9.
Эшев С.С., Султонов Н.Н. Допускаемая скорость в каналах, пролегающих в связных
засоленных грунтах. // «Агро илм» научное приложение журнала «Сельское хозяйство
Узбекистана», № 1(21), Ташкент, 2012. - С.57-58.
10.
Эшев С.С., Хазратов А.Н. К вопросу моделирование нарушенной структуры связных
грунтов в лабораторных условиях. Инновационное развитие. г.Пермь, РФ. №5(5), 2016.
С.25-29.
11.
Эшев С.С. Расчет деформаций больших земляных каналов в условиях стационарности
водного потока. Ташкент. “Fan va texnologiya”, 2017.-164 c.
12.
A.N.Khazratov, O.Sh.Bazarov, A.R.Jumayev, F.F.Bobomurodov, N.Z.Mamatov. Influence of
cohesion strength in cohesive soils onchannel bed erosion. E3S Web of Conferences
410
,
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202341005018
13.
S. Eshev, N. Linkevich, A. Rahimov, A. Khazratov, N. Mamatov, and E. Sharipov.
Calculation of Its Dynamically Stable Cross-section in the Steady Motion of the Channel
Flow.
Cite
as:
AIP
Conference
Proceedings
2612
,
050007
(2023);
https://doi.org/10.1063/5.0113267
Published Online: 15 March 2023
14.
Mirzayev O.A., Urakov N.A., Mamatov N.Z. Proced vibrations of a composite chevron-type
feed cylindr with torsional resistance. JMEA journal of modern educational achievements
2023, volume 11
15.
Mirzaev Otabek, Togayev Jamshid, Choriev Islam, Eshmuhamedov Latif, Juraev Bobomorod,
Mamatov Nurbek. Dynamics And Stability Of A Composite Feed Cylinder In The Feeding
Area Of Rotor Spinning Machines.
Journal of Pharmaceutical Negative Results ¦ Volume 14
¦ Special Issue 2 ¦ 2023.
16.
Mirzayev O.A., Mamatov N.Z. КОЛЕБАНИЯ СОСТАВНОГО ПИТАЮЩЕГО
ЦИЛИНДРА С СОПРОТИВЛЕНИЕМ ПРИ КРУЧЕНИИ. EDUCATIONAL RESEARCH
IN UNIVERSAL SCIENCES VOLUME 2, SPECIAL ISSUE 14, NOVEMBER, 2023
17.
Эшев С.С
.,
Маматов Н.З., Эркинов С.Т.,Мукимов.Д.Б. ШЎРЛАНГАН КАМ
БОҒЛАНГАН
ГРУНТЛАРНИНГ
ФИЗИК-МЕХАНИК
ХУСУСИЯТЛАРИНИ
ТАДҚИҚОТ ЭТИШ. International Journal of Education, Social Science & Humanities.
Finland Academic Research Science Publishers ISSN: 2945-4492 (online) | (SJIF) = 7.502
Impact factor. Volume-11| Issue-6| 2023 Published: |22-06-2023|.
18.
Эшев С.С., Маматов Н.З., Бобомуродов Ф.Ф. ШЎРЛАНГАН КАМ БОҒЛАНГАН
ГРУНТЛАРНИНГ ФИЗИК
-
МЕХАНИК ХУСУСИЯТЛАРИНИ ТАДҚИҚОТ ЭТИШ.
ME’MORCHILIK va QURILISH MUAMMOLARI. 2023 №2.
19.
Эшев С.С., Маматов Н.З., Бабажанова И.Ю., Хусанов Ш.Ш. БОҒЛАНГАН ГРУНТЛИ
КАНАЛЛАРНИНГ ЮВИЛИШ ЖАРАЁНИНИ МОДЕЛЛАШТИРИШ. INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR Vol.49, No. 1, 2023.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1238
20.
Мурадов С. ПРОБЛЕМЫ ТУШЕНИЯ ПОЖАРОВ КЛАССА Е ЛИЧНЫМ СОСТАВОМ
ПОЖАРНОЙ ОХРАНЫ В МИРЕ //International journal of advanced research in education,
technology and management. – 2023. – Т. 2. – №. 5.
21.
O‘G‘LI M. S. H. ANALYSIS OF “MEASURES TO ENSURE OCCUPATIONAL SAFETY
IN THE FIELD OF CARGO TRANSPORTATION AND LOADING.” //International journal
of advanced research in education, technology and management. – 2023. – Т. 2. – №. 9.
22.
Husan o‘g‘li M. S., Shavkat o‘g‘li E. D. INNOVATIVE SOLUTIONS TO PROTEC T
WORKERS FROM DANGEROUS GAS AND TOXIC SUBSTANCES IN HAZARDOUS
INDUSTRY ENTERPRISES.
23.
18. Rayimkulov A., Murodov S. Some Issues of Safety in the Use of Tower Cranes Used in
Construction Projects //JournalNX. – С. 301-308.
24.
Sultonova D. N., qizi Siddiqova M. A. COLOR SCHEME IN THE FORMATION OF THE
ARTISTIC ENVIRONMENT OF THE INTERIOR OF MODERN EDUCATIONAL
CENTERS //Educational Research in Universal Sciences.
– 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 109-115.
25.
Muradov S. ISHLAB CHIQARISHDAGI AVARIYALARNI O ‘RGANISH VA TAHLIL
QILISH //Educational Research in Universal Sciences.
– 2023. – Т. 2. – №. 16. – С. 474-477
26.
Rakhimov, O. D., and S. H. Muradov. "Digitalization of Instructions on Labor Protection and
Safety Techniques."
European journal of life safety and stability (EJLSS)
24 (2022): 80-86.
27.
Muradov Sirojiddin Husan o`g`li, Xakimov Xurshid Hamidulla o‘g‘li, Siddiqova Madinabonu
Asatilla qizi. NEW INNOVATIVE ENGINEERING SOLUTIONS TO THE PROBLEMS
OF SIGNALIZATION AND SECURITY SYSTEMS//
European Journal of Life Safety and
Stability
(2660-9630)
, 2021.
2
,
28-30.
Retrieved
from
http://www.ejlss.indexedresearch.org/index.php/ejlss/article/view/13
28.
Rakhimov Oktyabr Dustkabilovich, Muradov Sirojiddin Husan ogli. Innovative Technologies
in
Teachingdirectors
and
Specialists
of
Industrial
Enterprises
on
"Labor
Protection"//European Journal of Life Safety and Stability (2021) 80-85
29.
O.D. Rakhimov, Muradov S.H. Digitalization of Instructions on Labor Protection and Safety
Techniques. // European journal of life safety and stability (EJLSS). 2022. №24. Р.80-86.
