ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
572
INGLIZ TILI TARAQQIYOTI
Toshboyeva Zebiniso
Ingliz tili o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.10659172
Annotatsiya.
Ushbu maqolamda ingliz tili va uning kelib chiqish tarixi haqida ma’lumotlar
keltirilgan.Ingliz tilining tariy ildizlari juda ham mustahkam bo‘lib u kecha yoki bugun yaratilgan
emas.
Kalit so‘zlar:
Ingliz tili, tarix, taraqqiyot, Buyuk Britaniya, AQSh, Kanada, Avstraliya,
Irlandiya, Yangi Zelandiya , Angliya, Anglo-Sakson.
DEVELOPMENT OF THE ENGLISH LANGUAGE
Abstract.
This article provides information about the English language and the history of
its origin.
Key words:
English language, history, development, Great Britain, USA, Canada,
Australia, Ireland, New Zealand, England, Anglo-Saxon.
РАЗВИТИЕ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА
Аннотация.
В данной статье представлена информация об английском языке и
истории его возникновения.
Ключевые слова:
английский язык, история, развитие, Великобритания, США,
Канада, Австралия, Ирландия, Новая Зеландия, Англия, англосаксы.
Ingliz tili (inglizcha: English) — hind-yevropa oilasining german guruhiga kiruvchi til.
Ingliz xalqining tili. Avstraliya, AQSH, Birlashgan Qirollik, Hindiston, Irlandiya, JAR, Kanada,
Liberiya, Malta va Yangi Zelandiyaning rasmiy tili. Ingliz tili dunyodagi eng koʻp ishlatiladigan
tillar ichida 3-oʻrinda turadi (Ispan hamda Mandarin Xitoycha tillardan keyin). Yevropa
Ittifoqining asosiy tili.
Ingliz tili BMTning rasmiy ish yuritish tillaridan biri, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Shimoliy
Amerika, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Osiyo va Afrikadagi koʻpgina mamlakatlarda tarqalgan.
Bu tilda yer yuzidagi 400 milliondan ortiq kishi gaplashadi (1992). Buyuk Britaniya va Shimoliy
Irlandiya, AQSH, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Kanada (fransuz tili bilan birga), Irlandiya (irland
tili bilan birga), Hindiston va 15 ta Afrika davlati (JAR, Nigeriya, Gana, Uganda, Keniya,
Tanzaniya va boshqalar)da rasmiy til sifatida qoʻllaniladi.
Ingliz tili qadimgi german qabilalari (ingliz, saks va yut)ning tillaridan kelib chiqqan. Ingliz
tili Angliyaning Anglo-Sakson qirolliklari hamda hozirgi janubiy-sharqiy Shotlandiya yerlari
avvalgi Norzumbriya qirolligida vujudga keldi. Tarixiy manbaalarga koʻra, eski ingliz tili juda
koʻplab shevalar turkumini oʻz ichiga oladi. Qadimiy ingliz tili (VII–XI asrlar) anglosaks tili deb
atalgan va 4 ta shevaga ega boʻlgan: nortumbriy, mersiy, uessek va kent. IX–XI asrlarda uessek
shevasi asosida adabiy ingliz tili shakllangan. Bu shevalar turkumi Buyuk Britaniyaning sharqiy
qirgʻogʻiga nemis qabilalari boʻlmish anglo-saksonlar tomonidan keltirilgan. English (ingliz) soʻzi
Angles soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu xalqning ajododlar yurti Angeln hozirgi Schleswig-
Holstein boʻlgan. Ingliz soʻzlarning koʻpchiligi lotin tilidan olingan, vaholanki, lotin tili Xristian
Cherkovi hamda Yevropa tafakkur doirasining tili edi. Vikinglarning VIII hamda IX asrdagi
istilosidan keyin ingliz tili eski norz-tilining bir qismini oʻzlashtirdi. Angliyaning XI asrda
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
573
Normanlar tomonidan egallanilishi norman fransuz tilining ingliz tili bilan qorishishiga olib keldi.
Aynan shu sababli ingliz tili lugʻaviy va imloviy tarzda roman tillar turkumiga aloqador. Oʻrta
ingliz tili (XII–XV asrlar) urgʻusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi natijasida feʼllik soʻz
birikmalari koʻp oʻzgarishlarga uchragan. XVI–XVII asrlarda yangi ingliz tili yuzaga kelgan.
Buyuk Britaniyaning XVII va XX asr oʻrtasidagi kuchli rivojlanishi hamda AQSHning XX asrdagi
dunyoviy taʼsiri ostida ingliz tilining xalqaro nufuzi oshdi.
Hozirda ingliz tili oʻz hududiy shevalariga ega. Buyuk Britaniyada shotland shevasi;
shimoliy, janubiy va markaziy shevalar guruhi, AQShda Sharqiy, Oʻrta Atlantika (markaziy),
janubiy, sharqiy, oʻrta, gʻarbiy shevalar guruhi mavjud. Ingliz tili fonematik tizimida oʻziga xos
unlilar va undoshlar mavjud. Boshqa german tillaridan ingliz tili analitik qurilish belgisi bilan
farqlanadi. Grammatik munosabatlarni ifodalashda yordamchi soʻzlar (artikl, yordamchi feʼllar,
predloglar) va soʻz tartibi katta ahamiyatga ega. Ingliz tili boshqa tillar (lotin, fransuz, italyan,
ispan va boshqalar)dan 70 % ga yaqin soʻz qabul qilgan. Ingliz tilining amerikacha variantini
Buyuk Britaniya variantidan farqini shu bilan izohlash mumkinki, Shimoliy Amerikaga dastlab
koʻchib kelganlar (1607) London va uning atrofidan, keyingilari esa Shimoliy Britaniya va
Irlandiyadan kelishgan. AQSH tilida Britaniyadagi singari yorqin ifodalangan shevalar yoʻq.
Professor X.Kurat tahriri ostida chiqqan “AQSH va Kanadaning tilshunoslik atlasi”da (1939) yetti
sheva, shu jumladan, tarqalishi hududi jihatidan eng salmoqli boʻlgan AQShning markaziy va
shimoliy viloyatlari shevalari ajratib koʻrsatilgan; u AQShda asosiy adabiy meʼyor hisoblanadi.
Ingliz tilining amerikacha va Buyuk Britaniya variantlari oʻrtasidagi farq leksikada va maʼlum
darajada fonetikada namoyon boʻladi; grammatikasidagi farq sezilarli emas. Ingliz tilining mavjud
Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va JAR adabiy variantlari xususida ham shunday fikrni
aytish mumkin. Ingliz tili yozuvi lotin alifbosi asosidadir.
Ingliz tilining tarixi Angliyada boshlangan. Ingliz tili gʻarbiy german tili boʻlib, u dastlab
Angliyada soʻzlashgan. Hozirgi vaqtda ingliz tili dunyoda eng ko‘p qo‘llaniladigan tildir. Ingliz
tili tarixi ingliz tilining ko‘plab mamlakatlar va qit'alarga tarqalishini o‘z ichiga oladi. Ingliz tili
bir nechta mamlakatlarda, jumladan Buyuk Britaniya, AQSh, Kanada, Avstraliya, Irlandiya va
Yangi Zelandiyadagi ko‘pchilik odamlarning birinchi tilidir. Bu dunyoda mandarin xitoy va ispan
tillaridan keyin uchinchi eng ko‘p gapiriladigan ona tilidir. Ingliz tili ikkinchi til sifatida eng
mashhur tildir. Ingliz tilida so‘zlashadigan odamlarning umumiy soni, shu jumladan ona tilida
so‘zlashuvchilar ham, boshqa tillarda gapiradiganlar sonidan ham oshadi. Ingliz tili Yevropa
Ittifoqi, ko‘plab Hamdo‘stlik mamlakatlari va Birlashgan Millatlar Tashkiloti, shuningdek,
ko‘plab jahon tashkilotlarining rasmiy tilidir.
Ingliz tilining tarixi Angliyaning Anglo-Sakson qirolliklarida va hozirgi Shotlandiyaning
janubi-sharqida, lekin keyinchalik Nortumbriya qirolligi nazorati ostida boshlangan. Aynan shu
mintaqada ingliz tili paydo bo‘lgan. XVIII asrdan Buyuk Britaniyaning, Britaniya imperiyasi
orqali va 20-asrning oʻrtalaridan boshlab Qoʻshma Shtatlarning keng taʼsiri tufayli u butun
dunyoda keng tarqalgan va koʻplab mintaqalarda xalqaro muloqotning yetakchi tiliga aylangan.
Tarixiy jihatdan ingliz tili bir-biriga yaqin dialektlarning birlashuvidan kelib chiqqan. Qadimgi
ingliz tilini Buyuk Britaniyaning sharqiy qirg‘oqlariga german (anglosakson) ko‘chmanchilari olib
kelishgan. Ingliz tilidagi so‘zlarning katta qismi lotin tilidan olingan ildizlarga asoslangan, chunki
lotin tili xristian cherkovi tomonidan qandaydir shaklda ishlatilgan. VIII-IX asrlarda vikinglar
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
574
bosqinlari tufayli tilga qadimgi Nors tili taʼsir koʻrsatgan. XI asrda Normanlarning Angliyani bosib
olishi Norman-Fransiyadan katta miqdorda qarz olishga sabab boʻldi. Lug‘at va imloda roman
tillari bilan yaqin aloqa paydo bo‘ldi. Shunday qilib, o‘rta ingliz tili shakllandi. XV asrda
Angliyaning janubida boshlangan oʻzgarishlar oʻrta ingliz tili negizida zamonaviy ingliz tilining
shakllanishiga olib keldi. Tarix davomida ko‘plab boshqa tillardagi so‘zlarni o‘zlashtirganligi
sababli, zamonaviy ingliz tilida juda katta lug‘at mavjud. Zamonaviy ingliz tilida nafaqat boshqa
Yevropa tillaridan, balki barcha qit’alardan, jumladan, hind va afrika tilidagi so‘zlarni
o‘zlashtirgan. Ingliz tilining tarixi shunday Ingliz tilining paydo bo‘lishi kabi tarixi ham
voqealarga boy. Zamonaviy Buyuk Britaniya hududida turli xalqlar yashagan, u bir necha marta
bosib olingan va ozod qilingan va har bir bosqinchi Buyuk Britaniya uchun yangi tilni “ixtiro
qilishni” xohlagan. Bu ingliz tilining xilma-xilligida namoyon bo‘ladi. Ingliz tarixining har bir
davri biz bilgan ingliz tilining kelib chiqishi va umumiy shakllanishiga hissa qo‘shgan. Biz siz
uchun ingliz tilida uning shakllanishining har bir davri nimalarni qoldirganligi haqida qisqacha
ekskursiya tayyorladik. Keltlar davri paydo bo‘lishi va ingliz tili tarixi miloddan avvalgi VIII asrda
boshlangan. keltlar hozirgi Buyuk Britaniya hududida joylashganida. Ingliz tilining paydo bo‘lishi
bevosita ular bilan bog‘liq. Ular kelt tilida muloqot qilishgan, undan “bo‘yalgan” degan ma'noni
anglatuvchi brith so‘zi kelib chiqqan. Bu so‘zning paydo bo‘lishi keltlarning dushmanni qo‘rqitish
uchun tanalarini ko‘k rangga bo‘yashiga bog‘liq. Rimliklar tomonidan Britaniya hududini birinchi
marta bosib olish ham xuddi shu davr bilan bog‘liq.
Nemis istilolari davri qadimgi ingliz davri bilan bog‘liq bo‘lib, anglo-sakslar (german
qabilalari) - zamonaviy inglizlarning ajdodlari Britaniyaga kirib kelgan. Anglosakson lahjasi tezda
keltlar tilini siqib chiqardi keng foydalanishdan va yangi narsaning paydo bo‘lishiga to‘sqinlik
qildi. Nemislarning o‘zlari rimliklardan qarz olishga muvaffaq bo‘lgan ko‘plab lotincha so‘zlarni
olib kelishdi. Qisqacha lug‘atimizdagi ushbu so‘zlar orasida bugungi kunda ham qo‘llanilayotgan
so‘zlar bor: Ingliz tilining tartibsiz fe'llari: jadval, qoidalar va misollar vino - vino (lot. vinum
“sharob” dan) nok - nok (lot. pirum “nok” dan) murch - qalampir (lot. piper “qalampir” dan)
sariyog‘ – sariyog‘ (lot. butyrum “sigir yog‘I” dan) pishloq - pishloq (lat. caseus “pishloq” dan)
milya - mil (lotincha milia passuum “minglab qadamlar” dan) Britaniyaning nasroniylashuvi va
lotin tilidan boshqa ko‘plab qarzlarning paydo bo‘lishi qadimgi ingliz davri bilan bog‘liq,
jumladan: maktab - maktab (lot. schola “maktab” dan) usta - o‘qituvchi (lot. magister “o‘qituvchi”
dan) no‘xat - no‘xat; no‘xat (lotincha pisum “no‘xat” dan) ruhoniy - ruhoniy (lotincha presbyter
“presbyter”) Ingliz tilini rivojlantirish :Tarixda sakslar, anglilar va jutlarning qadimgi german
qabilalari 449-yilda Britaniya hududida paydo bo‘lgan va asta-sekin assimilyatsiya qilingan
inglizlarning avlodlari bo‘lgan deb hisoblashadi. Shuning uchun orollarni Anglo-Saksonlar bosib
olgandan so‘ng, ingliz tilida juda kam kelt so‘zlari qoldi. Milodiy 597-yilda xristianlashtirish
boshlanganidan keyin. Rim cherkovi, XIX asrning boshlariga kelib, Britaniya aholisining deyarli
yarmi xristianlikni tan oldi. Bu vaqtda ingliz tili lotin tilidan 600 dan ortiq.
REFERENCES
1.
The USA journals volume 02 issue 10-2020
2.
Azamova Sh. Maktabgacha ta’lim jarayonida xorijiy tillarni o‘qitishning zamonaviy
metodikalari-“Science and education” scientific journal April 2022 volume 2 issue 4
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
575
3.
Common European Framework of Reference for Languages:Learning, Teaching,
Assessment. Language Policy Unit, Strasbourg. 2010. – 274 p. Electron resource:
http://www.coe.inlA/dg4/Lingustics/Sourse/CEFR_EN.pdf. Access date: 6.06.2018. 20.
4.
European Community Council Resolution of 16 December 1997 on the early teaching of
European
Union
Languages.
Electron
resource:
http://eurlex.europa.eu/legalcontent/EN/ALL/?uri=CELEX:31998Y0103%2801%29.
Access date: 05.06.2018
5.
7.
8.
9.
— Ingliz va boshqa chet tillarda adabiyot
10.
— UzTranslations — Tarjimonlar va tilshunoslar portali
11.
— Linguists — Ingliz tiliga oid lugʻatlar, darsliklar va
qoʻllanmalar
