326
ӨЗБЕКСТАННЫҢ МӘДЕНИЯТЫ ҲӘМ ОНЫҢ ТАРИЙХЫ
Омирзакова Саҳибжамал Генжемурат қызы
Бердақ атындағы ҚМУ «Тарийх» факультети
«Тарийх (мәмлекетлер ҳәм жөнелислер бойынша)» қәнигелиги 1-курс студенти.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10674810
Аннотация. Бул мақалада Өзбекстанның мәденияты ҳәм оның тарийхы
ҳаққында сөз етилген.
Гилт сөзи: Бактрия, Согдиана, Хорезм, Сүўрет, Шылпық, көркем
өнер, өнерментшилик, архитектура-қурылыс өнери.
CULTURE OF UZBEKISTAN AND ITS HISTORY
Abstract. This article is devoted to the culture of Uzbekistan and its
history.
Key words: Bactr ia, Sogdiana, Kh orezm, painting, Shilpik, Decora tive and
applied arts, architecture -buildin g craft.
КУЛЬТУРА УЗБЕКИСТАНА И ЕГО ИСТОРИЯ
Аннотация. Эта статья посвящена культуре Узбекистана и его
истории.
Ключевое слово: Бактрия, Согдиана, Хорезм, живопись, Шилпик,
Декоративно-прикладное искусство, архитектура -строительное ремесло.
Өзбекстан әййем заманлардан баслап мәденияты раўажланған
еллердиң бири. Әййемги грек тарийхшысы Страбон Окс пенен Яксарттың
арасында согдилер, Окстың қубласында бактрлар, Яксарттың арқасында
саклар бар, деп көрсеткен «География» атлы китабында. Ал «Авесто» да (б.
э. ш. IX-VII әә.) Хорезм ели Хвайризем деп аталып өтиледи. Демек,
Өзбекстанда бизиң эрамыздан көп бурын Бактрия, Согдиана, Хорезм атлы
мәмлекетлер болған. Олардың қорған -қалалары болған, оларда көркем өнер,
өнерментшилик, архитектура-қурылыс өнери, қала сыртында болса
егиншилик, бағшылық раўажланған. Олардың гейпара үлгилери бизиң
дәўирге жазба мағлыўматлар арқалы ямаса археологиялық қазыўлар
нәтийжесинде келип жеткен. Мысалы, қублада Кираполь, Мараканда,
Наутака, Ксенипта—б. э. ш. IV әсирде болған қалалар.
Б.э-ш. IV-III әсирлерден баслап Орта Азияның барлық жеринде
327
төртмүйешли, ортасында бир бөлиги бар қалалар салынады. Олар қалалылар
ҳәм дөгеректеги аўыллар ушын жаў келгенде қорған болған. Мысалы.
Жамбас қала (б. ә. ш- III ә.), көлеми 170x200 м.
2
Дәрўазасының алды бөлек
қорғанланған, оның алдыңғы дийўалының ҳәр же ринде душпанға оқ
ататуғын гезелер болған. Қаланың ишинде көше бойлап салынған үйлер,
базар, ибадатхана болған (онда бәрқулла от жанып турады). Усы дәўирлерде
салынған Аңқақала, Аязқала, Топыраққала қорғанлары да көрсетилген
пишимде болған. Халық Зардушта д инине исенген, сол себепли отҳа
табыныў, от өшпейтуғын ибадатхана қаланың әҳмийетли бөлеги болған.
Айырықша дыққатқа сазаўар архитектуралық қурылыс — дөңгелек дийўаллы
Қойқырылған қала, (б. ә. ш. III а).
Бизиң эрамыздан баслап Өзбекстанның қубла таманы Қушанлар
мәмлекетиниң қурамына киреди, сол себептен Ҳиндстанда пайда болғ ан
Будда дини ене баслайды. Оның бизиң дәўирге келип жеткен үлгилери
Бухара деген қала атамасы (вихара — бутпараслардың монастыры). Зурмал
минәри Термездеги Қаратөбе. Шығыстөбе атлы Қурылыс қалдықлары ҳәм
олардағы диний дәстүрге байланыслы мү синлер, т- б.
Сүўрет өнериниң ең әййемги үлгилери — бул таў баўрайындағы тасқа
ойып соғылған сүўретлер. Олар палеолит дәўирине тийисли болып,
адамлардың күн-көриси туўралы дерек береди: Жиззақ қасындағы Теке-таш
(таў текелерди оқжай менен атыў сүўретленеди), Зараутсай (жабайы буқаны
қамап атыў), Ферғанадағы Сурат-сай (бизон сүўрети), Шылпық қасындағы
тастағы қайық түйе, ат сүўретли ыдыслар, тағыншақлар, диний буйымлар
алтыннан, қоладан исленген. Мысалы, алтын арбаның кишкене модели (б. ә.
ш- V-IV әә.). «Авесто» да айтылған күн қудайы Митраның төрт ат жеккен
арбада жүриси, алтын билезик (сол дәўир), еки ушында қус тумсықлы,
қанатлы
еки таў теке сүўрети,
ҳәм т. б. сүўретленген. Булар Орта Азияның
Иран менен
байланысынан келип шыққан образлар, деп саналады.
Б. э. ш. III - II әсирлердеги қубла Өзбекстан мәденияты грек пат шалығы
менен
байланыслы.
Себеби
Искендер
Зулқарнайдың
(Александр
Македонский) атланысынан кейин бул елде Грек Бактрия мәмлекети
дүзилген. Теңгелердеги патша сүўрети, гүлалшылық ыдыстағы Дмонисий
байрамы
көриниси
сол
дәўирдиң
айқын
естеликлерине
киреди.
328
Бутпараслыққа байланыслы дөреген шығармалардың ең белгилис и Айртам
фризи. Бийиклиги ярым метр ганшқа ойылған үш сазенде қыздың мүсини
жақсы сақланған. Болжаў бойынша. фризде Будданың өлгенине байланыслы
сюжет суўретленген. Үш қыз арфа, сопақ барабан, лютня шертип отыр.
Хорезмшахлардың
пайтахты
болған
Топыраққала
сарайының
дийўалында реңли бояў менен исленген сүўретлер, ылайдан соғылған улкен
мүсинлер болған. Археологлар олардың айырым сақланған бөлеклерин қазып
тапқан. Сүўретлер ылай сыбаўдың бетине қалың етип жағылған а қ ганшқа
соғылған. Қолланылған бояўлар тәбийий минераллардан исленген, олардың
реңи: ақ, қара, жасыл, көк, ашық қызыл, қойыў қызыл, лимондай сары,
кызғылт сары, қойыў көк, қарамық көк, қоңыр.
Тематикалық композициялардың баслылары мыналардан турады:
салтанатлы түрде отырған еркек пенен нашардың сүўрети; сазенделер
сүўрети; арфа шертип отырған қыздың сүўрети; фартугине толтырып, мийўе
терип атырған нашар; жазылған қағазларды алып баратырған хатшы
өспирим. Топыраққаладан табылған мүсинлер де тәсирли ислен ген. Мысалы
археологлар «Қызыл бас», «Базамардың қостары» деп ат қойған нашар
сүўретлери. «Патшалар залында» (20x20 м
2
) бөлек-бөлек мүсинлер болған.
Малдас қурынып отырған еркеклердиң дөгерегинде түргелип турған еркек
ҳәм нашарлар болған. Булар Хорезм патшалары оның
бала-шағалары ҳәм
қайырқом қудайлары деген бол жаў пикир бар.
REFERENCES
1.
Алламуратов.А. «Дүнья мәденияты тарийхы» Нөкис «Билим» 1996-
жыл.
2.
Камалова Х. ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА СОЦИОЛОГИЯ
ИЛИМИНИҢ РАЎАЖЛАНЫЎ МӘСЕЛЕСИ //ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА. – 2018. – Т. 38. –
№. 1. – С. 110-112.
3.
Kamalova K. S. Qaraqalpaqstan Respublikasinda genderlik ma’selelerinin’sotsial-
filosofiyaliq aspektleri //Евразийское Научное Объединение. – 2020. – №. 4-5. – С. 368-
370.
4.
Kamalova K. S., Kutimova G. T., Zaretdinova N. K. QARAQALPAQSTAN
329
RESPUBLIKASINDA
GENDERLIK
IDENTIVLIKTI
QÁLIPLESTIRIWINDE
SHAŃARAQTIŃ ROLI //Интернаука. – 2021. – №. 23-3. – С. 30-32.
5.
Алимбетов Ю. и др. QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI TA’LIM
SISTEMASININ’ISKERLIK MA’SELESI HAQQINDA //Журнал Социальных
Исследований. – 2020. – Т. 3. – №. 2.
6.
Qarlibaevna B. A., Yusupbay A., Sabirovna K. K. ABOUT THE ACTIVITY TASKS OF
THE EDUCATION SYSTEM IN THE REPUBLIC OF KARAKALPAKSTAN
//Ижтимоий фанлар. – 2020. – Т. 2. – №. 3.
7.
Бердимуратова А. К., Алимбетов Ю., Камалова Х. С. Некоторые аспекты
деятельности органов самоуправления граждан и их влияние на социальную
стабильность
в
Республике
Каракалпакстан
//Актуальные
проблемы
многоуровневой языковой подготовки в условиях модернизации высшего
образования. – 2017. – С. 55-70.
8.
Бердимуратова А. К., Алимбетов Ю., Камалова Х. С. О состоянии обеспечения
населения питьевой водой и его влиянии на социальную устойчивость общества
республики каракалпакстан (на материалах социологического обследования
населения республики в марте-апреле 2016 года) //Актуальные проблемы
многоуровневой языковой подготовки в условиях модернизации высшего
образования. – 2017. – С. 70-86.
9.
Kamalova K. S. et al. Socio-philosophical aspects of political culture formation in the
process of globalization //PalArch's Journal of Archaeology of Egypt/Egyptology. – 2020.
– Т. 17. – №. 3. – С. 100-109.
10.
Muxammediyarova A., Berdimuratova A. Q., Kamalova K. S. Formation of environmental
culture based on the development of the noosphere and the concept of environmental safety
//Интернаука. – 2020. – №. 18-3. – С. 73-78.
11.
Бердимуратова А., Камалова Х., Алимбетов Ю. РЕСПУБЛИКА ХАЛҚЫН АЎЫЗ
СУЎ МЕНЕН ТӘМИЙИНЛЕЎДИҢ ҲӘЗИРГИ ҲАЛАТЫ ҲӘМ ОНЫҢ
СОЦИАЛЛЫҚ
ТУРАҚЛЫЛЫҚҚА
ТӘСИРИ
ҲАҚҚЫНДА
//ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА. – 2017. – Т. 35. – №. 2. – С. 76-79.
12.
Kamalova K., Kamalova R. KARAKALPAK YOUTH IN THE LIGHT OF SOLVING
PROBLEMS OF EMPLOYMENT //INNOVATIONS AND TENDENCIES OF STATE-
OF-ART SCIENCE. – 2020. – С. 16-21
330
13.
Камалова Х., Айтмуратова З. ҚАРАҚАЛПАҚСТАН ЖАСЛАР ОРТАЛЫҒЫНДА
ДЕВИАНТ МИНЕЗ-ҚУЛҚ ҲАҚҚЫНДА //Involta Scientific Journal. – 2022. – Т. 1. –
№. 4. – С. 321-337.
14.
Kamalova K. S., Kamalova R. S. Sociocultural Expression of National Identity of the
Karakalpak People //International Journal of Multicultural and Multireligious
Understanding. – 2021. – Т. 8. – №. 10. – С. 320-327.
