358
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING BUDJET TIZIMI VA UNDA MAHALLIY
BYUDJETLARNING O‘RNINI KENGAYTIRISH MASALALARI
Axmedova Shohnoza Ma’mur qizi
Soliq qo‘mitasi huzuridagi Fiskal institut magistrani.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10674901
Annotatsiya. Mazkur tezisda O‘zbekiston respublikasining budjet tizimi va unda mahalliy
byudjetlarning o‘rnini kengaytirish masalalari haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: budjet tizimi, iqtisodiy islohotlar, budjet mablag‘lari, budjet tizimi, davlat
dasturlari.
THE BUDGET SYSTEM OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN AND ISSUES
OF EXPANDING THE ROLE OF LOCAL BUDGETS IN IT
Abstract. This thesis talks about the budget system of the Republic of Uzbekistan and issues
of expanding the role of local budgets in it.
Key words: budget system, economic reforms, budget funds, budget system, state
programs.
БЮДЖЕТНАЯ СИСТЕМА РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН И ВОПРОСЫ
РАСШИРЕНИЯ РОЛИ МЕСТНЫХ БЮДЖЕТОВ В НЕЙ
Аннотация. В данной дипломной работе говорится о бюджетной системе
Республики Узбекистан и вопросах расширения роли местных бюджетов в ней.
Ключевые слова: бюджетная система, экономические реформы, бюджетные
средства, бюджетная система, государственные программы.
Amalga oshiralayotgan iqtisodiy islohotlar O‘zbekistondagi budjet jarayonini, ya’ni budjet
loyihasini ishlab chiqish, muhokama qilish, qabul qilish, ijro etish va ijrosi yuzasidan
hisobottayyorlashgacha bo‘lgan chora-tadbirlarni yanada takomillashtirish, budjet tomonidan bir
yildan ortiq davom etadigan davlat dasturlarini moliyalashtirilishini ta’minlashni yaxshilash,
davlat dasturlarini bajarish uchun kerak bo‘lgan moliyaviy resurslar bilan bog‘lash va budjet
jarayonini oshkoralik darajasini oshirishni taqozo etmoqda. Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi
Budjet Kodeksiga asosan budjet buyurtmasida kelgusi uch yil uchun budjet mablag‘lari hisobidan
amalga oshiriladigan xarajatlar budjet tasnifiga muvofiq aks ettiriladi.
Budjet tizimi muayyan mamlakatning o‘ziga xos xususiyatlari, jumladan, ijtimoiy-
iqtisodiy, huquqiy va boshqa xususiyatlarining butun majmui asosida shakllanadi. Budjet tizimi
bu turli darajadagi budjetlar va budjet mablag‘lari oluvchilar yig‘indisini, budjetlarni tashkil
359
etishni va tuzish tamoyillarini ifodalaydigan, budjet jarayonida ular o‘rtasida, shuningdek budjetlar
hamda budjet mablag‘lari oluvchilar o‘rtasida vujudga keladigan o‘zaro munosabatlar majmuidir.
Ko‘pchilik hollarda, soddaroq tarzda, budjet tizimi deyilganda, mamlakatdagi mavjud
budjetlar to‘plami (majmui) tushuniladi. Demak, budjet tizimi - bu iqtisodiy munosabatlarga,
davlat tuzilishiga va qonun normalariga asoslangan, davlat, ma’muriy-hududiy tuzilishlarning,
budjet munosabatlarida mustaqil bo‘lgan davlat tashkilotlari va fondlarining majmuidir.
O‘zbekiston Respublikasi Budjet kodeksining “Budjet tizimi tushunchasi va tamoyillari”
deb nomlanuvchi 2-bobi 6-moddasida “Budjet tizimi barcha darajadagi budjetlar, davlat maqsadli
jamg‘armalari budjetlari va budjet tashkilotlarining budjetdan tashqari jamg‘armalari, budjet
tizimi budjetlarini tuzish va tashkil etish tamoyillari, ular o‘rtasida budjet jarayoni mobaynida
yuzaga keladigan o‘zaro munosabatlar yig‘indisini o‘zida ifodalaydi”-deb, tushuntirish berilgan.
Budjet tizimi mamlakat budjet tuzilishining tarkibiy qismi bo‘lib, uning ma’lum bir qismini
o‘zida ifoda etadi. Shu ma’noda, budjet tizimi mamlakat budjetining o‘zaro bog‘liqlikda bo‘lgan
bo‘g‘inlarining o‘zaro yig‘indisidan iboratdir. Mamlakatning budjet tizimi jamiyatning siyosiy
tuzilishiga, davlatning iqtisodiy tizimiga va uning ma’muriy-hududiy bo‘linishiga bevosita bog‘liq
bo‘ladi. Mamlakatning budjet tizimi ikki yoki uch bo‘g‘inli bo‘lishi mumkin. Unitar davlatlar deb
yuritiladigan mamlakatlarda budjet tizimi ikki bo‘g‘indan (markaziy va mahalliy budjetlar),
federativ davlatlar deb yuritiladigan mamlakatlarda esa uch bo‘g‘indan (markaziy budjet,
federatsiya a’zolari budjetlari va mahalliy budjetlar) iborat bo‘lishi mumkin.
Har bir mamlakatning budjet tizimi ma’lum bir tamoyil (tamoyil)larga tayanadi.
O‘zbekiston Respublikasi budjet tizimiga xos bo‘lgan tamoyillar esa quyidagilardan iborat:
Budjet tizimining yagonaligi tamoyili
budjet hujjatlari va budjet hisobotlarining
shakllari, budjet tasnifi yagona bo‘lishi hamda budjet tizimi budjetlarining daromadlari va
xarajatlarini shakllantirish hamda ijro etish, budjet hisobini yuritish va budjet hisobotini tuzishning
yagona tartibini ko‘zda tutadi Masalan, O‘zbekiston Respublikasining barcha viloyat, tuman,
shaharlarining budjetlari bir xil, yagona belgilangan tartib asosida shakllantirilib, yagona
me’yorlar asosida ulardan xarajatlar amalga oshiriladi. Qolaversa, mamlakat hududidagi barcha
budjetdan moliyalashtiriladigan tashkilot va muassasalar hududiy joylashuvidan qat’iy nazar bir
xil budjet qonunchiliga rioya etadi.
Budjet tizimining O‘zbekiston Respublikasi ma’muriy-hududiy tuzilishiga
muvofiqligi tamoyili
esa budjet tizimi O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy
tuzilishiga muvofiq bo‘lishi lozimligini ifodalaydi. Ya’ni, 14 ta yirik ma’muriy hududlar
360
(Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 ta viloyat va Toshkent shahri) hamda mazkur hududlar
tarkibiga kiruvchi tuman va shaharlar soniga teng jami 220 ga yaqin mahalliy budjetlar mavjud.
Budjet tizimi budjetlarining balansliligi va o‘zaro bog‘liqligi tamoyili
budjet tizimi
budjetlarida nazarda tutilgan xarajatlar hajmi ularning daromadlari va taqchillikni qoplash
manbalari yig‘indisining hajmiga muvofiq bo‘lishini, hamda budjet tizimi budjetlarini tuzish va
ijro etishda budjetlarning mablag‘lari mazkur budjetlarning balansliligini ta’minlash uchun ular
o‘rtasida qayta taqsimlanishi mumkinligini anglatadi.
Misol uchun, biror viloyat budjetining, yoki tuman budjetining daromadlari miqdori
xarajatlari miqdoriga teng bo‘lishi lozim. Agar xarajatlarni qoplashga etarli daromadlar bo‘lmasa,
viloyat budjetiga respublika budjetidan, tuman budjetiga esa o‘zi bo‘ysunuvchi viloyatning
budjetidan turli xil moliyaviy yordamlar(budjet transfertlari) hisobiga daromadalar xarajatlarni
qoplashga etarli miqdorda shakllantiriladi, ya’ni balanslashtiriladi6. Budjet jarayonida tuman
budjetlari faqatgina o‘zlari bo‘ysunuvchi viloyat budjeti bilan, viloyatlar budjetlari esa faqat
respublika budjeti bilan o‘zaro bog‘liqda bo‘ladi.
Budjet tizimi budjetlari daromadlarini prognoz qilish va xarajatlarini rejalashtirish tamoyili
budjet tizimi budjetlarini tuzishda budjet tasnifiga muvofiq, daromadlar ularning aniq manbalari
bo‘yicha prognoz qilinishini, xarajatlar esa yo‘nalishlar bo‘yicha rejalashtirilishini bildiradi.
Misol uchun, biror viloyat budjetini tuzishda mazkur budjetga yil davomida tushishi ko‘zda
tutilgan daromadlar miqdori va ularning manbalari, ya’ni soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar,
shuningdek soliq bo‘lmagan to‘lovlar miqdori oldindan belgilangan tartib va me’yorlar asosida
prognoz qilinadi. Ya’ni, viloyat budjetining daromadi yil davomida qancha miqdorda bo‘lishi, har
bir soliq turidan, aytaylik mol-mulk solig‘i yoki er solig‘idan yil davomida qancha miqdorda
daromad tushishi ma’lum normativ va metodlar asosida oldindan puxta hisob-kitob qilinib,
prognozlashtiriladi.
Budjet tizimi budjetlari mablag‘laridan foydalanishning aniq yo‘naltirilganligi va
maqsadlilik xususiyati tamoyili
esa budjet tizimi budjetlarining mablag‘lari muayyan budjet
tashkilotlari va budjet mablag‘lari oluvchilarga ushbu mablag‘lardan belgilangan maqsadlarni
moliyalashtirishda foydalanish uchungina ajratilishini nazarda tutadi.
Misol uchun, biror maktab ish haqi uchun ajratilgan mablag‘lardan kapital ta’mirlash yoki
kommunal to‘lovlardan qarzlarni to‘lash uchun foydalanishi mumkin emas.
Budjet tizimi budjetlarining mustaqilligi tamoyili
budjet tizimining turli darajadagi
budjetlari mustaqil ekanligini bildiradi.
361
Ya’ni, viloyatlar budjetlari yoki tuman budjetlari amaldagi qonunchilik doirasida o‘zidan
yuqori turuvchi budjet bo‘g‘iniga bog‘liq bo‘lmagan holda daromadlarni shakllantirish yoki
xarajatlarni amalga oshirishi mumkin.
Budjet tizimi budjetlari mablag‘laridan foydalanishning natijadorligi tamoyili budjet
jarayoni ishtirokchilari budjet tizimi budjetlarini tuzish va ijro etishda o‘zlariga berilgan vakolatlar
doirasida budjet tizimi budjetlarining belgilangan hajmdagi mablag‘laridan foydalangan holda
natijaga erishish zaruriyatini ifodalaydi.
Kassaning yagonaligi tamoyili esa budjet tizimi budjetlarining barcha daromadlari Yagona
g‘azna hisobvarag‘iga kiritilishini va ularning xarajatlarini to‘lash ushbu hisobvaraqdan amalga
oshirilishini anglatadi.
Ma’lumki, 2007 yildan boshlab respublikamizning barcha hududlaridagi budjet
tashkilotlari va muassasalari to‘liq g‘aznachilik tizimiga o‘tkazildi. Viloyat, tuman budjeti va
ulardan moliyalashtiriladigan barcha budjet tashkilotlari va muassasalarining joylashgan joyidan
yoki hisob raqami qaysi bankda bo‘lishidan qat’iy nazar ularning daromadlari Yagona g‘azna
hisobvarag‘iga kiritiladi(jamlanadi) va o‘z navbatida xarajatlarni amalga oshirishda ham
g‘aznachilik tizimi orqali mablag‘dan foydalanish mumkin.
Budjet jarayoni ishtirokchilarining javobgarligi tamoyili
budjet jarayonining har bir
ishtirokchisi budjet jarayonining har bir bosqichida o‘z harakatlari uchun javobgar bo‘lishini
nazarda tutadi.
Ma’lumki, budjet jarayonida davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, davlat moliyaviy
nazorat organlari, budjet tashkilotlari va budjet mablag‘lari oluvchilar ishtirok etadilar. Mazkur
subyektlarning har biri budjet jarayonidagi o‘z harakatlari uchun javobgar bo‘ladilar.
Ochiqlik tamoyili
davlat budjetini va davlat maqsadli jamg‘armalari budjetlarini ko‘rib
chiqish hamda qabul qilish tartib-taomillarining jamiyat va ommaviy axborot vositalari uchun
ochiqligini bildiradi.
Mamlakatlarning davlat tuzilishidagi, hokimiyat turli darajalarining budjet huquqlaridagi
farqlar turli shakldagi va modeldagi budjet tuzilishlari mavjudligini belgilaydi.
Jahon amaliyotida budjet tuzilishining markazlashtirilgan, markazlashtirishdan chikarilgan
va aralash modellari mavjud. Markazlashtirilgan model barcha budjetlar yagona davlat budjetida
markazlashtirilishi bilan tavsiflanadi, bunda har bir yuqori budjetga boshqaruvchilik roli
biriktirilgan bo‘ladi (Frantsiya, Italiya, Qozog‘iston, O‘zbekiston). Markazlashtirishdan
chiqarilgan model budjet tizimi markaziy va mahalliy budjetlarining erkinligi bilan tavsiflanadi,
362
bunda ushbu budjetlarning har biri ularning xarajatlarini ta’minlovchi o‘z daromadlar manbalariga
ega bo‘ladi (AQSh, GFR).
Aralash model markaziy budjetga mahalliy budjetlarni tartibga solish roli biriktirilishi
bilan tavsiflanadi, bunda ushbu budjetlar-ning har biri ularning xarajatlarini ta’minlovchi o‘z
daromadlar manbalariga ega bo‘ladi (Rossiya Federatsiyasi).
Amaldagi tartibga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi budjeti: davlat budjeti, davlat maqsadli
jamg‘armalari va budjet tashkilotlarining budjetdan tashqari jamg‘armalaridan tashkil topadi.
O‘zbekiston Respublikasi budjet tuzilmasining bo‘g‘inlari ham o‘z navbatida tarkibiy
tuzilishga ega.
Davlat budjeti quyidagi darajadagi budjetlardan iborat:
1) O‘zbekiston Respublikasining respublika budjeti;
2) Qoraqalpog‘iston Respublikasi budjeti, viloyatlar va Toshkent shahar mahalliy
budjetlari.
Respublika budjeti - davlat budjetining umumdavlat ahamiyatiga molik tadbirlarni
moliyalashtirishda foydalaniladigan qismi bo‘lib, unda daromadlar manbalari va ulardan
tushumlar miqdori, shuningdek moliya yili mobaynida aniq maqsadlar uchun ajratiladigan
mablag‘lar sarfining yo‘nalishlari va miqdori nazarda tutiladi.
Mahalliy budjet - davlat budjetining tegishli viloyat, tuman, shahar pul mablag‘lari
jamg‘armasini tashkil etuvchi bir qismi bo‘lib, unda ma’lum ma’muriy birlikning daromadlar
manbalari va ulardan tushumlar miqdori, shuningdek, moliya yili mobaynida aniq maqsadlar
uchun ajratiladigan mablag‘lar sarfining yo‘nalishlari va miqdori nazarda tutiladi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasining budjeti – davlat budjetining Qoraqalpog‘iston
Respublikasi pul mablag‘lari jamg‘armasini tashkil etuvchi bir qismi bo‘lib, unda mazkur
hududning daromadlar manbalari va ulardan tushumlar miqdori, shuningdek moliya yili
mobaynida aniq maqsadlar uchun ajratiladigan mablag‘lar sarfining yo‘nalishlari va miqdori aks
ettiriladi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi budjeti Qoraqalpog‘iston Respubli-kasining respublika
budjetini hamda respublikaga (Qoraqalpog‘istonga) bo‘ysunuvchi tumanlar va shaharlar
budjetlarini o‘z ichiga oladi.
Viloyatlar mahalliy budjetlari tuzilmasiga viloyat budjeti, viloyat tarkibidagi tumanlar va
shaharlarning budjetlari kiradi. Tumanga bo‘ysunadigan shaharlari bo‘lgan tumanning budjeti esa
tuman budjetini va tuman bo‘ysunuvidagi shaharlar budjetlarini o‘z ichiga oladi. Toshkent shahar
363
mahalliy budjeti tuzilmasi shahar budjeti va shahar tarkibiga kiruvchi tumanlarning budjetlaridan
iborat.
Mahalliy budjetlar - Qoraqalpog‘iston Respublikasi budjeti, viloyatlar budjetlari, Toshkent
shahar budjeti, hamda mazkur budjetlarga kiruvchi quyi (shahar, tuman) budjetlarni o‘z ichiga
oladi.
Ularning daromadlari va xarajatlari tarkibi, budjet jarayoni va budjet huquqi qonun bilan
belgilangan. Mahalliy budjetlar O‘zbekiston Respublikasi davlat budjetida muhim tarkibiy qismni
tashkil etadi va mahalliy hukumat organlarining faoliyat ko‘rsatishlarida moliyaviy manba bo‘lib
hisoblanadi. Shuningdek, mahalliy budjet asosiy moliyaviy reja sifatida tegishli hududning
iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotining barcha sohalari va yo‘nalishlarini to‘liq qamrab oladi.
Yuqoridagilar bilan birgalikda, mahalliy budjetlar umumdavlat iqtisodiy va ijtimoiy
vazifalarini amalga oshirishda, birinchi navbatda davlat mablag‘larini taqsimlash va ijtimoiy
infratuzilmani rivoj-lantirishda muhim ahamiyatga ega.
Mamlakatda yaratilgan YaIMni taqsimlash va aholiga etkazish asosan budjet tizimi orqali
amalga oshiradi. Bunda xalq ta’limi, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy ta’minot, uy-joy kommunal xizmat
sohasi bilan bog‘liq asosiy xarajatlar mahalliy budjetlar hisobidan amalga oshiriladi.
Davlat tomonidan ijtimoiy himoya bilan bog‘liq siyosatni amalga oshirish katta
miqdordagi moddiy va moliyaviy resurslarni talab qiladi va bu muhim vazifalar mahalliy
hokimiyat organlariga yuklatilgan. Aholini ijtimoiy himoya qilish bilan bog‘liq chora-tadbirlarni
moliyalashtirish ham asosan mahalliy budjetlar hisobidan amalga oshiriladi. Umumdavlat pul
mablag‘larini budjet bo‘g‘inlari o‘rtasida taqsimlanishining asosini hududiy budjetlar mustaqilligi,
ularni davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvatlanishi, ular daromadlarini hududiy manbalar
hisobidan shakllanish tamoyillari tashkil etadi. Ushbu tamoyillardan kelib chiqqan holda, mahalliy
budjetlarning daromadlari o‘z daromadlari va boshqariladigan manbalar hisobidagi
daromadlardan shakllanadi.
REFERENCES
1.
Abduvoxidov A. Qodirova D. Obilov M. O ‘ZBEKISTONDA MAHALLIY
BYUDJETLARNING
DAROMADLAR
BAZASINI
TAKOMILLASHTIRISH
YO‘LLARI //Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 4-12.
2.
Abduvoxidov A. Matkuliyeva S. BUDJЕT SIYОSАTI SAMARADORLIGINI
OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH //Iqtisodiy
taraqqiyot va tahlil. – 2023. – Т. 1. – №. 8. – С. 5-19.
