484
BANK FAOLIYATINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Gulamova Iroda Ziyovuddin qizi
3-kurs talabasi “Bank ishi va audit” yo’nalishi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.10702086
Annotatsiya.
Ushbu maqola bank biznesida innovatsiyalarning ahamiyatini tavsiflaydi va
ularni faol amalga oshirishda qiyinchiliklar tug'diradigan o'ziga xos xususiyatlarni o'rganadi.
Bank sektorida “big data”dan foydalanish axborot logistikasi bilan birgalikda potentsial
qarz oluvchilarni tezkor baholash uchun skoring-tahlil usulidan samarali foydalanish imkonini
berishini ta’kidlaydi. Shuningdek, blokcheyn texnologiyalari, masofaviy bank xizmatlarini
rivojlantirish, xavfsizlikni taʼminlash va bank operatsiyalarini tezlashtirish uchun ijtimoiy
tarmoqlar va biotexnologiyalardan foydalanish kabi boshqa innovatsion tendentsiyalar ham
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Innovatsiyalar, bank biznesi, big data, skoring tahlili, blokcheyn
texnologiyalari, masofaviy bank xizmatlari, ijtimoiy tarmoqlar, biotexnologiyalar, bank
operatsiyalari xavfsizligi, strategik rejalashtirish.
SPECIFIC CHARACTERISTICS OF BANK ACTIVITY
Abstract.
This article describes the importance of innovation in banking business and
explores the specific characteristics that cause difficulties in their active implementation.
Emphasizes that the use of "big data" in the banking sector, together with information
logistics, makes it possible to effectively use the scoring-analysis method for quick assessment of
potential borrowers. Also discussed are other innovative trends, such as blockchain technologies,
the development of remote banking services, the use of social networks and biotechnology to
ensure security and speed up banking operations.
Keywords:
Innovations, banking business, big data, scoring analysis, blockchain
technologies, remote banking services, social networks, biotechnology, security of banking
operations, strategic planning.
ОСОБЕННОСТИ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БАНКА
Аннотация.
В данной статье описывается значение инноваций в банковском
бизнесе и исследуются особенности, вызывающие трудности при их активном внедрении.
Подчеркивается, что использование «больших данных» в банковской сфере
совместно с информационной логистикой позволяет эффективно использовать метод
485
скоринг-анализа для быстрой оценки потенциальных заемщиков. Также обсуждаются
другие инновационные тенденции, такие как технологии блокчейна, развитие
дистанционных банковских услуг, использование социальных сетей и биотехнологий для
обеспечения безопасности и ускорения банковских операций.
Ключевые слова:
Инновации, банковский бизнес, большие данные, скоринговый
анализ, технологии блокчейн, дистанционное банковское обслуживание, социальные сети,
биотехнологии, безопасность банковских операций, стратегическое планирование.
Innovatsiya zamonaviy iqtisodiyotning istalgan sohasini rivojlantirishning ajralmas
atributi va muhim mexanizmiga aylanib bormoqda. Kuchli raqobat sharoitida innovatsion g'oyalar,
yondashuvlar va texnologiyalarsiz muvaffaqiyatli biznes yuritish deyarli mumkin emas. Bu bir
qator muhim va o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan bank biznesiga ham tegishli bo'lib, bu sohada
innovatsiyalarni faol joriy etishda muayyan qiyinchiliklar yaratadi.
Bank biznesining bunday o'ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat;
- bu biznes Markaziy bankning pul-kredit siyosatining maqsad va vazifalarida o‘z ifodasini
topgan mamlakat, xo‘jalik yurituvchi subyektlar va aholining iqtisodiy manfaatlarini hisobga
olgan holda qurilishi kerak. Ya’ni, tijorat banklari o‘z faoliyatini Markaziy bankning pul-kredit
siyosati rejimi doirasida olib borishi kerak;
- bank biznesi har xil turdagi banklar va mijozlar bilan munosabatlarni tashkil etish zarurati
tufayli doimiy ravishda turli xil risklarning keng doirasi bilan birga keladi;
- banklar zamonaviy hayotning ajralmas elementi bo'lgan, jamiyatdagi barcha shaxslar va
sub'ektlarni ijobiy va salbiy fikrlar bilan o'ziga tortadigan pul kabi muhim iqtisodiy resurs bilan
ishlaydi;
- banklar o'z mablag'laridan ancha yuqori jalb qilingan resurslar bilan ishlaydi va davlat,
Markaziy bank va banklarning o'zlari tomonidan har tomonlama himoya qilishni talab
qiladi.
Yuqorida qayd etilgan xususiyatlar bank biznesidagi innovatsiyalar yaxshi hisoblangan
bo‘lishi va uning ishtirokchilari talablariga to‘liq javob berishi lozimligini ko‘rsatadi. Ammo bu
qiyinchiliklarga qaramay, jahon bank biznesida bank ishining innovatsion rivojlanishi
kuchaymoqda.
Banknotlar
sohasidagi
jahon
ekspertlari
sifatida
zamonaviy
hayot
tobora
kibertexnologiyalarga qaram bo'lib bormoqda va bu o'z aksini topmoqda.
486
Xususan, internet-banking, mobil banking, biometrik to‘lov tizimlari, elektron pul
muomalasi, banklarning elektron xaridlar va “onlayn” savdolarda ishtirok etishi va boshqalar
tarmog‘i kengaymoqda.
Ushbu maqolada biz xalqaro bank biznesidagi ba'zi muhim innovatsion tendentsiyalarni
ko'rib chiqamiz. Xususan, bular quyidagilar:
- mijozlar bazasiga xizmat ko'rsatish sohasida bank ishini avtomatlashtirish darajasini
oshirish, xususan, yangi mijozlarni jalb qilish, bank qarzdorlaridan mablag'larni undirish,
marketing tadqiqotlarini o'tkazish va h.k. mijozlar bazasini boshqarish faoliyati to'liq ma'lumot
olish va bozor raqobati sharoitida mijozlarning iste'mol ehtiyojlariga yo'naltirish imkonini beradi.
Ushbu tizim bankning VIP mijozlari uchun moliyaviy xizmatlarni samarali ko'rsatish
uchun ayniqsa muvaffaqiyatli qo'llaniladi;
- bank biznesida moliyaviy xizmatlar provayderlarini zarur ma'lumotlar bilan
ta'minlaydigan turli idoraviy va bo'ysunuvchi xizmatlar va organlarning ma'lumotlar bazalari
kombinatsiyasidan iborat "katta ma'lumotlar" dan foydalanish zarurati tug'iladi. Banklar
faoliyatida “katta ma’lumotlar”dan foydalanish moliyaviy xizmatlar iste’molchilarining kreditga
layoqatliligini tahlil qilishni avtomatlashtirish va ularning aniq so‘rovi bo‘yicha tezkor qarorlar
qabul qilish uchun qulay shart-sharoitlar yaratadi.
"Bid data" dan yaxshi tashkil etilgan axborot logistikasi bilan birgalikda foydalanilganda,
banklar bir necha daqiqada potentsial qarz oluvchilar/mijozlarni tez va masofadan turib
baholashlari mumkin bo'lgan "skoring tahlili" dan samarali foydalanishlari mumkin. Bundan
tashqari, “big data”ning yaratilishi barcha filial va bo‘linmalar faoliyatini samarali boshqarish
nuqtai nazaridan bosh banklar uchun yagona axborot tizimini tashkil etishga ko‘maklashadi,
shuningdek, mijozlar bazasi va mijozlar bazasini kengaytirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu
yo‘nalishda Hindistonning “State Bank of India” banki o‘zining 10 ming filialini yagona axborot
bazasiga birlashtirib, mijozlar tomonidan so‘ralgan tranzaksiyalarni tezkorlik bilan amalga
oshirish va har tomonlama monitoring qilish asosida markazlashtirilgan ma’lumotlar bazasini
yaratishga muvaffaq bo‘lgan yaxshi natijalarni ko‘rsatmoqda. Ushbu yondashuv xarajatlarni
kamaytirish va banklar tomonidan ko'rsatiladigan xizmatlarning rentabelligini oshirishga yordam
beradi;
- blokcheyn texnologiyalarini rivojlantirish va ularni bank biznesida o‘zlashtirish
banklarning innovatsion rivojlanishining yangi yo‘nalishiga aylanmoqda. Mustaqil ekspertlarning
ba'zi prognozlariga ko'ra, blokcheyn texnologiyalari moliya bozorining institutsional tuzilmasini
tubdan o'zgartirishi mumkin, bu esa pirovard natijada to'lov tizimini markazsizlashtirishga,
487
raqamli pul muomalasini rivojlantirishga va iqtisodiy va moliyaviy munosabatlarning gorizontal
shakllarini kengaytirishga olib keladi. global iqtisodiy sub'ektlar o'rtasida.
Bugungi kunda blokcheyn texnologiyalaridan foydalanish boshlang'ich bosqichda, ammo
iqtisodiy va moliyaviy sohada blokcheyn texnologiyalarini to'liq miqyosda joriy etish bank
biznesining o'zi mazmunini o'zgartirishi mumkin;
- ham bank mijozlari, ham banklarning o‘zlari uchun maksimal iqtisodiy va ijtimoiy
sharoitlar yaratuvchi sun’iy intellektga ega masofaviy bank xizmatlarini rivojlantirish. Bugungi
kunda ancha ilg‘or banklar o‘z faoliyatiga “Internet-banking” tizimining yangi tarkibiy qismi
bo‘lgan, funksional va mantiqiy imkoniyatlari kengroq bo‘lgan “raqamli banking” tizimini joriy
etmoqda. “Raqamli banking”da mijozlarga masofaviy xizmat ko‘rsatish asosan robotlashtirilgan
ovozli aloqa tizimiga bevosita ulangan mijozlarning shaxsiy onlayn hisoblari orqali amalga
oshiriladi;
- bank chakana bozori ko'lamini kengaytirishning yana bir innovatsion yondashuvi ijtimoiy
tarmoqlardan samarali foydalanish bo'lishi mumkin. Bu bank biznesida chakana xizmatlarni
rivojlantirishga hissa qo'shadigan yangi yo'nalishdir. Xitoyning WeChat milliy ijtimoiy tarmog'i
bunga yorqin misol bo'la oladi;
- bugungi kunda bank biznesida biotexnologiyalar kam ahamiyatga ega bo'lib, bank
operatsiyalarining yuqori himoyasi va tezligini ta'minlaydi. Bank mahsulotlarini tashkil etishda
shaxsning biologik va fiziologik elementlarining, xususan, ovoz, ko‘zning to‘r pardasi, inson
barmoq izlarining samarali uyg‘unlashuvi nafaqat bank operatsiyalari xavfsizligini ta’minlaydi,
balki bank xizmatlarini ko‘rsatish jarayonini tezlashtiradi. Ya'ni, mijozning ushbu biologik va
fiziologik elementlari bank hisobvarag'ini, kredit yoki ushbu mijoz haqidagi boshqa tarixni kiritish
uchun kalit bo'lib xizmat qilishi mumkin.
Bugungi kunda O‘zbekiston bank bozorida raqobat kuchaymoqda, bu esa bank faoliyatini
yangi sharoit va formatlarda olib borish uchun tabiiy turtki bo‘lib xizmat qilmoqda. Milliy banklar
o‘z biznesida innovatsion texnologiyalar va mahsulotlarni ishlab chiqish bo‘yicha tadqiqotlar olib
bormoqda. Xalqaro bank biznesidagi yuqorida qayd etilgan innovatsion tendentsiyalar milliy
banklar faoliyatida o‘z o‘rnini topishi va ularning biznesini strategik rejalashtirishda uslubiy asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, zamonaviy iqtisodiyotda bank biznesi doimiy
rivojlanish va innovatsiyalarga ehtiyoj sezmoqda. Dunyoda taʼkidlanishicha, “big data” va boshqa
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish banklarga risklarni yanada samarali boshqarish,
488
masofadan turib xizmatlar koʻrsatish, mijozlar bazasini kengaytirish va umumiy operatsion
samaradorlikni oshirish imkonini beradi.
Blokcheyn texnologiyalari, masofaviy bank xizmatlari va ijtimoiy tarmoqlardan
foydalanish kabi innovatsiyalar bank biznesini rivojlantirishning muhim yo‘nalishlariga
aylanmoqda. Ular moliya bozorining tuzilishiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi va iqtisodiy va moliyaviy
munosabatlarning raqamli shakllarini rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishi
mumkin.
Qattiq raqobat sharoitida o‘z mavqeini mustahkamlashga harakat qilayotgan milliy banklar
faol izlanishlar olib bormoqda va o‘z faoliyatiga innovatsion texnologiyalarni joriy etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy tendentsiyalar va innovatsiyalarga muvaffaqiyatli
moslashish bank biznesining moliyaviy xizmatlar bozoridagi mavqeini mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etadi, deb aytishimiz mumkin.
REFERENCES
1.
Банковское дело. / Под ред. Колесникова В.И. Кроливецкой Л.П. –М.: Финансы и
статистика, 2008.
2.
Tarasova V.I. Mintaqaviy bank va moliya texnologiyalari markazi / Iqtisodiyotning real
sektori uchun banklar va moliyaviy texnologiyalar: Maqolalar to'plami, ed. - Moskva, 2020
yil.
