ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
110
QARAQALPAQ FOLKLORINDA MILLIY MUZIKA ÓNERI TIYKARINDA
OQIWSHILARDI RUWXIY-ETIKALIQ TÁRBIYALAW NÁTIYJELIGINIŃ ANALIZI
Djiyenbayeva Aysulıu Dauletbay qızı
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı.
Muzıkalıq tálim qániygeligi 3 kurs talabası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10779236
Annotatsiya.
Bul maqalada Qaraqalpaq xalqınıń milliy mádeniyatı, folklorı, Qaraqalpaq
folklorında milliy muzıka óneri tiykarında oqıwshılardı ruwxıy-etikalıq tárbiyalaw nátiyjeligi
analizi haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz:
xalq qosıqları, etika, milliy muzika, tárbiya, analiz,
ANALYSIS OF THE EFFECTIVENESS OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION
OF STUDENTS BASED ON NATIONAL MUSIC ART IN KARAKALPAK FOLKLORE
Abstract.
This article talks about the national culture and folklore of the Karakalpak
people, the analysis of the effectiveness of spiritual and moral education of students based on the
national music art in Karakalpak folklore.
Key words:
folk songs, ethics, national music, education, analysis.
АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ
СТУДЕНТОВ НА ОСНОВЕ НАЦИОНАЛЬНОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА
В КАРАКАЛПАКСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ
Аннотация.
В данной статье говорится о национальной культуре и фольклоре
каракалпакского народа, анализируется эффективность духовно-нравственного
воспитания учащихся на основе национального музыкального искусства в каракалпакском
фольклоре.
Ключевые слова:
народные песни, этика, национальная музыка, образование,
анализ.
Qaraqalpaq xalıq qosıqları aytilǵanda ózine say namaǵa salınıp aytıladı.
Aqil-násiyat qosiqlari yaki termeler xalıq qosiqlariniń belgili bir túrin qurap turadı. Bul
qosıqlarda adamǵa bárinende burın aqıl aytıp, násiyat berip ata-babalarımızdıń ásirler boyı
toplaǵan tájriybesin, minez qulqın kórsetedi.
Jıraw baqsılar aytqan qosıqlar jas áwladti, tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye bolǵan.
Termeler aqıl násiyat qosıqlar Á.Tájimuratovtiń aytıwı boyınsha filosofiyalıq mánisine
iyeligin bildiredi. Xalqimiz bul qosiqlardan estetik zawıq aladi. Siyasiy jámietlik ádep ikramlıq,
tárbiya, dúnyaǵa progressiv demokratiyalıq kóz qarasta bolıwǵa úlken tásirin kórsetken.
Misalı
Bir degende ne jaman,
Bilimsiz ósken ul jaman,
Ekilenshiden ne jaman,
Erkelep ósken qız jaman.
Úshlenshiden ne jaman,
Úshliksiz pishken ton jaman,
Tórtlenshiden ne jaman,
Tórde otırǵan Tóre biy,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
111
Terisin buzsa sol jaman,
Beslenshiden ne jaman,
Bes waqıtlı bes namaz,
Qaza qılsa sol jaman,
Bilegimde kúshim bar,
Batirman dep maqtanba,
Baxit qondi basima,
Úlkeydim dep maqtanba
Dún`ya jiyip úyińe
Kórkeydim dep maqtanba
Kóp maqtanǵan bolmaydi
Sózdiń durisin aytqanda
Aqil násiyat qosiqlariniń baqsi jolina aytilatǵin variantlari da júdá kóp ushrasadi. Olarǵa
tómendegi qosiqlar misal bola aladi.
Qaraqalpaq shayiri Ájiniyaz tárepinen jazilǵan «Megzer» qosiǵi xaliq namasi, «Bes perde»
ge salinip aytiladi. Qosiq tiykarinan aqil-násiyattan ibarat bolip, tárbiyaliq áhmiyeti júdá kúshli
qosiqlardan bolip esaplanadi.
Xalayiqlar oylap qara
Tatiwlasar kem kem ara
Dus bolsańiz yaqshi yara
Wómiriń Gúlistanǵa megzer
Abadandur ońli soliń
Jetedi hár jerge qoliń
Bolsa jedeli márt uliń
Kewliń bálent tawǵa megzer
Bul qatarlardan ańlawimizǵa boladi, xalqimiz ázelden tataiwliqti dosliqti birinshi orinǵa
qoyip kelgen, abadan turmis, gúlistan ómir, xalqimizdiń ázeliy ármanlarinan esaplanadi. Bul qosiq
baqsilarimiz tárepinen júdá súyip atqariladi hám bul qosiqti úyreniw ańsat.
Kúnxoja shayir sózine «Bes perde» namasina atqarilatuǵin «Nege kerek» qosiǵida
tiykarinan tárbiyaliq áhmiyetke iye. Wómir boyi ádillik kórmegen xaliq ádillik kúsep jasaydi.
Misali`
Eki jaqti teń kórmese
Tuwri ádillik bermese
Xaliq penen oynap kúlmese
Kát qudalar nege kerek
Degen qatarlar arqali, bul qosiq adamlardi ádil boliwǵa shaqiradi.
Gúldey bolip jaynamasa,
Búlbil bolip sayramasa,
Quwanisip oynamasa
Bul ómirler nege kerek.
Wómirdiń qiziqli hám mazmunli bolip ótiwini, hámmede qáleydi. Bul qosiqtiń aytiliwi
baǵdari «Megzer» qosiǵi menen birdey.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
112
Watandi súyiwge oǵan xizmet etiwge xalqimiz ázelden, áwladlarǵa násiyatlap kelgen,
watanniń kelbeti oniń bay tábiyati, onda jasawshi insanlardiń táriypi arqali qosiqlar bárhulla xaliqti
ruwhlandirip kelgen. A.Musaev sózine «Táriyp» qosiǵi qaraqalpaq xaliq namalari «láy-láy»
hámde «Ne daǵi dos» namasına salıniı baqsılar tápınen súyip atqarılıp kelmekte. Házirgi kúnde
bul qosiq ayirim jas baqsılarımızdıń giminine aylanbaqta.
Arjaq berjaq bolıp eki sán bolǵan,
Bólim -bólim erler Qarqalpaqta,
Úyrek uship ǵanqildasip ǵaz qonǵan,
Aydın-aydın kóller Qaraqalpaqta.
Shárwaları kóship ataw jaylaǵan,
Biye sawıp qatar qulın baylaǵan,
Qulan kiyikleriń sekirip oynaǵan,
Qiya qiya shóller Qaraqalpaqta.
Qizları bar qıya-qıya qasları,
Iynın jabar órım- órim shashlari,
Shash bawinda hinji gáwhar taslari,
Perizattay qızlar Qaraqalpaqtıń.
Ǵárip aytar ótti neshe jáhángir
Hár kim elin jaman demes jaqsı der
Mir Alisher Jiyrenshege taqabbil
Ataqlı shayılar Qaraqalpaqta
«Bes perde» namasına Maqtum qulı sózine, «Miymandur» qosiǵida mánisi jaǵinan aqıl
násiyat qosıqları, qatarına kiredi.
Qaraqas astinda badam qabaǵiń
Kiprigińniń túgi kózge miymandur
Kelgennen qizǵanba pisken tamaǵiń
Nanǵa mútáj emes sizge miymandur.
Xalqimizda miymandoslıq páziyleti, qádirlenip kelgen. «Hár bir úyge kelgen qonaq-
nesebesi menen keledi»-degen danaliq gáp bar.
Maqtumqulı aytqıl duwrı sózińdi
Siz bizlik siylasıq qaldı izińde
Kim bop jasasańda jerdiń júzinde
Adam bir bes kúnlik duzǵa miymandur
Bul qatarlar arqalı hátte adamnıń ózi de, bul bes kúnlik dún`yaǵa miyman ekenligi, waqti
kelip kim boliwina qaramastan bul dúnyadan ótetuǵinlıǵı haqqında sóz etiledi.
Qaraqalpaq muzıka folklorı járdeminde estetik tárbiyalaw natiyjeliligin kepillik beriwdi
názerde tutıp, arnawlı metodika islep shıǵıwǵa bólek itibar qaratıldı. Metodikanı tikkeley
ámeliyatqa qollanıw tájiriybe-sınaw jumısları sheńberinde alıp barıldı. Sonıń menen birge,
tájiriybe-sınaw jumısların izbe-iz, úzliksiz shólkemlestiriw maqsetinde isshi dástúr dúzildi.
Izertlewdiń tiykarǵı “ózegi”in shólkemlesken tájiriybe-sınaw jumısları rejesi hám dástúrin
dúziwde Nókis qalası ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde alıp barǵan baqlawlarımız
nátiyjesinde shıǵarǵan juwmaqlarımız zárúrli áhmiyetke iye.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
113
REFERENCES
1.
Надырова А. РОЛЬ МУЗЫКАЛЬНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИХ ДИСЦИПЛИН В
ПРОЦЕССЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО СТАНОВЛЕНИЯ УЧИТЕЛЯ МУЗЫКИ:
Надырова Айгуль Базарбаевна, доцент кафедры «Музыкальное образование»
Нукусского государственного педагогического института имени Ажинияза
//Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал. – 2022. – №. 1. – С. 122-129.
2.
Bazarbayevna N. A. Textbook functions in the development of cognitive independence of
future music teachers //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal. – 2022. – Т. 12. – №. 2. – С. 173-178.
3.
Надырова А. Б. и др. Қарақалпақ театр өнериниң пайда болыўы ҳәм раўажланыўына
тийкар салыўшылар //Молодой ученый. – 2020. – №. 24. – С. 543-545.
4.
Omarova A. SCHOOL CHEERS THROUGH MUSIC PROFESSIONAL DIRECTION
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 151-156.
5.
Qıslawbayevna O. A. Umumiy ORta TaLim Maktablarida Sinfdan Tashqari Musiqa
ToGaragining Maqsadi Va Vazifalari //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 40. – С. 105-107.
6.
Qıslawbayevna O. A. The Influence of Music on the Human Body //Vital Annex:
International Journal of Novel Research in Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 5. –
С. 30-32.
7.
Omarova, A., & Shamurodova, M. (2023). APPLICATION OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS WHEN
TEACHING A MUSIC LESSON. Modern Science and Research, 2(12), 185–189.
8.
Tajimuratova S. CONCEPT OF FURTHER DEVELOPMENT OF NATIONAL
CULTURE IN UZBEKISTAN //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 251-254.
9.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
10.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
11.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
12.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
13.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
14.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
15.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511
