ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
598
FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ
BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA
Jumanıyazov D.Q
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti oqıtıwshısı
Yuldashov U.K
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10868293
Annotaciya.
Biz maqalamızda fizikalıq háreket insan ushın, ásirese, balalıq hám óspirimlik
basqıshlarında turmıslıq zárúr kónlikpe hám ilmiy tájriybelerdi qáliplestiriw dáwiri esaplanadı.
Fizikalıq háreketlersiz balalardıń dóretiwshilik aktivligine hám fizikalıq qábiletlerin
jetkilikli dárejede rawajlanbawına alıp keledi. Háreketti sheklew yamasa onı buzıw turmıstıń hár
bir basqıshında óziniń unamsız tásirin kórsetedi.
Balalıq dáwirinde ósip kiyatırǵan organizm
ushın júdá kóp háreket zárúr bolıp tabıladı.
Gilt sózler:
dene tárbiya, sport, kúsh, tezlik, shınıǵıwlar, bulshıq etler.
TO RATE PHYSICAL QUALITIES AND THEIR PHYSIOLOGICAL
RELATIONSHIP WITH EACH OTHER
Abstract.
The article describes physical movement as a necessary skill for a person,
especially in childhood and adolescence, and the period of improvement of scientific experiments.
Lack of physical activity leads to children's creative activity and lack of physical ability.
Limitation or disruption of movement has its negative effects at every stage of life. A lot of
physical activity is necessary for the growing organism during childhood.
Key words:
Physical training, sport, power, pace, exercises, muscles.
ОЦЕНИТЬ ФИЗИЧЕСКИЕ КАЧЕСТВА И ИХ ФИЗИОЛОГИЧЕСКУЮ
СВЯЗЬ ДРУГ С ДРУГОМ.
Аннотация.
В нашей статье физическая активность – это период
совершенствования жизненных навыков и научных экспериментов для человека, особенно
в детском и подростковом возрасте. Это приводит к достаточному развитию
творческой активности и физических способностей физически малоподвижных детей.
Ограничение или нарушение движения имеет негативные последствия на каждом
этапе жизни. В детстве растущему организму необходимо много движения.
Ключевые слова:
физическая подготовка, спорт, сила, скорость, упражнения,
мышцы.
Ózbekistan ǵárezsiz Mamleket statusına eriskennen soń qısqa dáwir ishinde barlıq tarawlar
sıyaqlı dene tarbiya ham sport jónelisinde de ásirlerge teń progressiv ózgerisler júz berdi,
«Olimpiya shoqqıların iyelewge kúshi jeterli» rawajlanıwlar—keń kólemli jumislar ámelge
asırıldı. Házirgi kúnde xalqımız ómirinde óz sáwleleniwin tawıp kiyatırǵan, Ózbekistan
Respublikasi Konstitutsiyasi, «Dene tárbiya ham sport haqqında»[1]ǵı nizam (1992, 2000,2015),
“Ózbekistan Respublikasi prezidentiniń dene tarbiya hám sporttı elede rawajlandırıw haqqındaǵı
qararı” 2017-jil 3-iyun,PQ-3031-sanlı qararı[2]
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
599
Ózbekstan Respublikasında dene tárbiyanıń joqarı dárejesine hám xalıqtıń turmısı sapasına
erisiw strategiyalıq wazıypanı - mámleketti turaqlı rawajlandırıwdı ámelde ámelge shıǵarıw
sheńberinde zárúrli shárt esaplanadı.
Ózbekstan Respublikasın jáne de rawajlandırıw boyınsha Háreketler strategiyasın ámelge
asırıw sheńberinde mámleket xalqınıń barlıq qatlamları pútkil turmısı dawamında fizikalıq tárbiya
hám sport penen úzliksiz shuǵıllanıwı ushın zárúr shárt-shárayatlardı támiyinlew bul wazıypanı
hal etiwdiń tiykarǵı faktorlarınan biri boladı.
Izertlewdiń ilimiy-teoriyalıq dárejedegi aktuallıǵı baslanǵısh sportshılardıń fizikalıq
sapaları hám olardıń tayarlıq dárejesin asırıw zárúrligi hám zamanagóy teoriyalıq tárepten
tiykarlanǵan qurallar hám shınıǵıwlar usıllarınıń jetispewshiligi ortasındaǵı qarama-qarsılıq penen
belgilenedi.
Izertlewdiń ilimiy-stilistikalıq dárejedegi aktuallıǵı sportshılardıń fizikalıq sapaların
fiziologiyalıq jaqtan tayarlıǵın jaqsılaw ushın hár qıylı qurallar hám usıllardan paydalanıw
zárúrligin hám bul mashqalanı sheshiw ushın zamanagóy programmalıq támiynat hám stilistikalıq
támiynattıń jeterli dárejede rawajlanbaǵanlıǵı ortasındaǵı qarama-qarsılıq penen baylanıslı
mashqala.
Anıqlanǵan qarama-qarsılıqlardı analiz islew, izertlew mashqalasın anıqlaw imkaniyatın
berdi, bul bolsa sportshılarımızdı zamanagóy talaplar tiykarında fizikalıq shınıgıwlarǵa tayarlaw
ushın qurallar hám usıllardıń jetkilikli dárejede nátiyjeli tańlanbaǵanlıǵınan ibarat.
Izertlew maqseti.
Sportshılardıń fizikalıq sıpatların ilim menen baylanıstırıw arqalı
tayarlıq dárejesin asırıwdıń eń nátiyjeli qural hám usılların anıqlaw hám tiykarlaw.
Izertlew obyekti:
Izertlew Nókis qalası 37 sanlı ulıwma bilim beriw mektebinde jas ópirim
tárbiyalaniwshılarınıń fizikalıq sapalardıń nátiyjesinde fiziologiyalıq ózgerislerdiń ayırım usılların
anıqlaw procesi.
Izertlew predmeti:
Jas sportshılardıń fizikalıq sapaların jetilistiriwde fiziologiyalıq
ózgerislerdi baqlaw usılları.
ilimiy izertlew usılları:
Magistrlik dissertaciya jumısında tómendegi izertlew usıllarınan
paydalanılǵan:
Jumıstıń maqseti hám wazıypalarına muwapıq izertlew usılları anıqlandi: psixologiyalıq –
pedagogikalıq, fiziyalogiyalıq ádebiyatlardı analiz islew; maqsetli eksperimental hám qıdırıw
jumısların shólkemlestiriw, sonday-aq mektepge shekemgi jastaǵı qalaberse mektep jasındaǵı
sonıń menen birge eresek jastaǵı sportshılar iskerligin baqlaw, soraw alıw, úyreniw hám analiz
qılıw; maǵlıwmatlardı qayta islewdiń statistikalıq usılları.
Mektepke shekem tárbiya shólkemlerinde dene tárbiyası procesin jetilistiriw mashqalasına
qızıǵıwshılıqtıń sezilerli dárejede asıwı onıń dizaynin modernizaciyalaw zárúrshiligi menen
baylanıslı, Rossiya Federatsiyasida kóp dárejeli xalıq tálimi sistemasın jańalaw tendentsiyalarına
muwapıq stilistik, texnologiyalıq hám qadaǵalaw hám buxgalteriya komponentleri (Yu. K.
Chernishenko, 1998; S. Yu. Maksimova, 2014; N. I. Dvorkina, 2015 jıl ). Bul social -
pedagogikalıq ideyaǵa muwapıq, Mektepge shekem tálim boyınsha Federal Tálim standartı ( 2014
) islep shıǵılǵan hám ámelde ámelge asırılıp atır, onıń tiykarǵı tártipke salıw teması kóplegen hám
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
600
hár-túrli múnásiybetlerdi tártipke salıw esaplanadı, tiyisli oqıw hám oqıw programmaların islep
shıǵıw hám ámelge asırıwda júzege keledi.
Mámleket standartında belgilengen mektepge shekem tárbiya mekemeleri oqıtıwshılarınıń
kásiplik iskerliginiń eń zárúrli principlerınen biri, mektepke shekem jastaǵı balalardıń fizikalıq,
intellektual jáne social salamatlıǵın saqlaw hám bekkemlewge sózsiz ústin turatuǵın áhmiyet
beretuǵın individual maqul túsetuǵın hám ekologiyalıq taza sharayatlardı qáliplestiriwdi
támiyinlew bolıp esaplanadı. Fundamental hám ámeliy izertlewler nátiyjeleri dene tárbiyası hám
sport iskerliginen úzliksiz paydalanıw mashqalasınıń sheshimi menen baylanıslılıǵın bir neshe
márte tastıyıqladi (Mektepge shekem tálim ushın federal mámleket tálim standartı, 2014). Usınıń
menen birge, insannıń dene tárbiyası procesiniń semantik qásiyetlerin bul processtiń stilistik hasası
retinde aytıwdıń aksiologiyalıq kontsepciyasınıń tiykarǵı qaǵıydalarınan paydalanıwdıń maqsetke
muwapıqlıǵı tastıyıqlandi, oǵan kóre ol basqa tálim túrlerinen tek isletilingenler quramına qaray
parıq etedi yaǵnıy qurallar hám bólek usıllar ( G. G. Natov, 1998 jıl ; V. A. Biyikin, 2001; S. O.
Filippova, 2002 jıl ).
Málim bolıwınsha, sportshılardıń fizikalıq tayarlıǵın asırıw ushın shınıǵıwlar processinde
báseki sharayatların simulyaciya
(simulyaciya (latınsha. simulatio — kórinis, sheshim. Mısalı
Simulyatsiya — bul kesellikten azap shekpeytuǵın adam tárepinen keselliktiń payda bolıwı yamasa
onıń individual belgilerin keltirip shıǵarıwı.):
islew zárúr.
Dene tárbiyası ámeliyatında tómendegi pedagogikalıq qadaǵalaw túrleri qollanıladı:
Dáslepki qadaǵalaw ádetde oqıw jılınıń basında ámelge asırıladı (oqıw sheregi, semestr).
Ol (den sawlıǵın, fizikalıq tayarlıǵı, sport ilmiy tájriybesi) menen shuǵıllanatuǵınlardıń
quramın úyreniw hám studentlerdiń kelesi shınıǵıwlarǵa (jańa oqıw materialların úyreniwge
yamasa normativ talaplardı orınlawǵa tayarlıǵın anıqlaw ushın mólsherlengen oqıw programması).
Bunday qadaǵalaw maǵlıwmatları tálim wazıypaları, olardı sheshiw usılları hám usılların
anıqlastırıwǵa múmkinshilik beredi.
Baqlaw usılları. Dene tárbiyası ámeliyatında tómendegi baqlaw usılları qollanıladı:
pedagogikalıq gúzetiw, sorawlar, tálim standartların qabıllaw, sınaq, qadaǵalaw hám basqa
jarıslar, eń ápiwayı medicinalıq usıllar (ólshew ókpeniń turmıslıq qábileti., dene salmaǵı, quwat
hám basqalar.), sabaqlardı waqıt menen támiyinlew, ayrıqsha jaǵdaylarda fizikalıq iskerlik
dinamikasın anıqlaw hám basqalar.
Pedagogikalıq gúzetiw oqıtıwshıǵa qızıǵıwshılıqtıń kórinetuǵın bolıwı, dıqqat dárejesi,
sharshaw dárejesiniń sırtqı belgileri (dem alıwdıń ózgeriwi, reń hám júz ańlatpası, háreketlerdi
muwapıqlastırıw, terlewdiń kóbeyiwi hám basqalar tuwrısında maǵlıwmat alıwǵa múmkinshilik
beredi.).
Soraw usılı bulshıq etlerdiń awrıwı boyınsha (sabaqlarınan aldın, yaki sabaq dawamında
hám odan keyin ózleriniń párawanlıǵı kórsetkishleri tiykarında shuǵıllanıwshılardıń jaǵdayı
tuwrısında maǵlıwmat alıw múmkinshiligin beredi.), olardıń umtılıwları hám tilekleri haqqında.
Subyektiv sezimler - dene degi fiziologiyalıq processlerdiń nátiyjesi bolıp tabıladıMeniń
pikirimshe, 3-jıllıq balalardıń dene tárbiyasınıń tiykarǵı waziypası, V. K. Balsevich, V. A.
Zaporojanova,- barmaqlar hám qoldıń jańa háreket túrlerin rawajlandırıw hám jetilistiriw,
qashannan berli ózlestirilgen háreketler kónlikpelerin birlestiriw hám jetilistiriw. Balanıń háreket
iskerligi quramı júriw qábiletin jaqsılaw, qıyın sharayatlarda háreketleniw (jipte, bortta júriw,)
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
601
kóteriliw, yarım juwırıw, kishi biyiklikten sekiriw, orınnan uzınlıqqa sekiriw, eki ayaqqa sekirip,
toptı silkitip, uslaydı, ayaq, qol, dene hám bastıń jaǵdayında óz basımshalıq penen ózgeredi, suwda
júziw hám shınıǵıwlar, hawada hám úyde oyınlar. Shınıǵıw hár kúni zaryadlaw, háreketlerdi
rawajlandırıw hám jetilistiriw boyınsha shınıǵıwlar (háptesine 3 ret) hám túrli oyınlar formasında
ótkeriliwi kerek.
( keste. 1).
1-keste. Orta mektep jasındaǵı balalarda hár qıylı fizikalıq qábiletlerdiń ósiw páti (% )
Háreket qábileti
Ortasha jıllıq ósiw
Ulıwma ósiw
Er balalar
Qız balalar
Er balalar
Qız balalar
Tezlik
1,5
0,2
3,1
0,5
Kúsh
14
9.0
28
18
Ulıwma shıdamlılıq
2,1
0,7
6,4
2,1
Tezlikke shıdamlılıq
2,1
-0,6
6,3
-1,8
Kúsh shıdamlılıǵı
8,5
-2.0
26,7
-6.0
Sportshılardıń háreket sapaların rawajlandırıw metodları.
Shınıǵıwlardı uyreniw kónligiwdiń qáliplesiwi menen baylanıslı boladı hám sonıń menen
birge shınıǵıwdı orınlaw ushın kerekli, kúsh, tezlik, shıdamlılıq hám shaqanlıq sıyaklı sapalardıń
rauajlanıuın talap etedi.
Háreket sapası degende háreket qozgalıslardıń sapalı ózgesheliklerin tusinemiz. háreket
sapasına (dene) mınalar jatadı. Kúsh, tezlik, shıdamlılıq, shaqanlıq hám buwınlardıń
qozǵalıwshılıǵı.
Dene tárbiya jumısı waqtında háreket sapası (dene) hár tárepleme rauajlanadı. Dene sapası
basqısh boyınsha rauajlanadı. Bir sapanın rauajlanıuı ekinshi bir sapanın rauajlanıuına tasirin
tiygizedi. Ayırım jaǵdaylarda bir sapanın rauajlanıwı ekinshi bir sapanıń rawajlanıwın irkedi
(N.V.Zimkin, 1956), ayırım jaǵdaylarda paseńletiui mumkin.
Dene sapasınıń rawajlanıwı jas ozgesheliklerine iye. Tezlik sapası 13 – 15 jaslarda jaqsı
rauajlanadı, al kúsh sapasınıń rauajlanıuı 25-30 ǵa tuwrı keledi. Bul neyrodinamikanın ózgerisine
baylanıslı (kozıudın joqarılawı, nerv háreketsheńligi taǵı baska). Jas ozgesheliklerin esapqa alıp
arnawlı ótkeriletuǵın shınıqtırıw usı sapalardın rauajlanıuın tezletedi.
Kúsh hám onı rauajlandırıw metodları.
Kúsh – bul adamnın sırtkı karsılıqka yamasa karsı háreketke karsı turıw uqıbı. Demek adam
kúsh jumsap granattı ılaktırıw uaktında onda tezlik payda etedi. Sonday-ak adam óz denesin bir
xalda uslap turıw ushın kúsh jumsaydı.
Kúshtiń payda bolıu mexanizmi bulshık et kerneuin iretlestiriwge hám jumıs rejiminin
jaǵdayına baylanıslı. Bulshıq et kerneui oraylıq nerv sistemasınıń hám basqada nervlerdiń jumısına
baylanıslı. Asirese nerv oraylarınan keletuǵın xabarǵa hám bulshık ettin funkcionallıq jaǵdayına
kóbirek baylanıslı. Bulshıq et kerneui mınalar menen anıklanadı.
1. Oraydan bulshık etke keletuǵın impulstın kaytalanıuına.
2. Jumısqa katnasatuǵın háreketke keltiriushi nervlerdiń sanına.
3. Bulshık et kozıushılıǵına hám energiyalıq dereklerdin barlıǵına.
Izertlew nátiyjeleri jáne onıń talqılawı.
Fizikalıq háreket insan ushın, ásirese, balalıq
hám óspirimlik basqıshlarında turmıslıq zárúr kónlikpe hám ilmiy tájriybelerdi qáliplestiriw dáwiri
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
602
esaplanadı. Fizikalıq háreketlersiz balalardıń dóretiwshilik aktivligine hám fizikalıq qábiletlerin
jetkilikli dárejede rawajlanbawına alıp keledi. Háreketti sheklew yamasa onı buzıw turmıstıń hár
bir basqıshında óziniń unamsız tásirin kórsetedi.
Sol zat málim bolıp, balalıq dáwirinde ósip kiyatırǵan organizm ushın júdá kóp háreket
zárúr bolıp tabıladı. Fizikalıq háreketsizlik bolsa balalardı tez sharshawǵa, artıwın páseyiwine,
intellektual rawajlanıwdı tómenlewge hám juqpalı keselliklerge qarsı gúresiw múmkinshiliklerin
azaytadı.
Kóp háreket etken balalarda fizikalıq hám psixologiyalıq rawajlanıwǵa tábiyiy umtılıw
payda boladı.
Balalardıń tolıqqanlı rawajlanıwı ushın intellektual hám fizikalıq júklemelerden aqılǵa say
paydalanıw úlken áhmiyetke iye.
Kún tártibinde alıp barılatuǵın fizikalıq tárbiya jumısların joybarlawda olardan keń
paydalanıw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
Usılardan biri jaslıq sıyaqlınan baslap balanıń fizikalıq rawajlanıwına itibar beriw kerek.
Tashkent qalasındaǵı mektepke shekem jasdaǵı 5-7 jaslı ul hám qız balalardıń fizikalıq
rawajlanıwı kórsetkishleri nátiyjeleri 1-kestede keltirilgen. 1-keste
Mektepke shekem jastaǵı balalarda fizikalıq rawajlanıwdıń kórsetkishleri analizi.
№
Jası
5 jas
6 jas
7 jas
Testler
x±σ
x±σ
x±σ
Ul balalar
1
Boyı sm
104,3±0,43
110,3±0,48
116,5±0,61
2
Auırlıǵı kg
17,4±0,23
18,0±0,14
20,3±0,23
3
Barmaq kúshi.
Oń qol (kg)
Shep qol (kg)
5,0±0,18
4,9±0.,16
7,0±0,22
6,6±0,26
8,0±0,23
6,9±0,23
Kókirek quwfıslıǵınıń
keńligi
Tınısh halda
Dem alǵanda
Dem shıǵarǵanda (sm)
55,0±0,34
56,6±0,29
53,7±0,32
61,8±0,43
64,0±0,36
59,7±0,31
60,7±0,44
62,2±0,39
57,5±0,41
Qız balalar
Boyı (sm)
100,2±0,49
109,7±0,45
113,0±0,47
Awırlıǵı (kg)
15,3±0,18
18,7±0,2
19,6±0,21
Barmaq kúshi:
Oń qol (kg)
Shep (kg)
3,1±0,15
3,7±0,13
3,1±0,15
3,7±0,13
6,9±0,15
7,3±0,19
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
603
Kókirek quwıslıǵıınıń
keńligi.
Tınısh jaǵdayda
Dem alǵanda
Dem shıǵarǵanda (sm)
53,8±0,2
55,4±0,24
52,6±0,2
55,0±0,25
57,9±0,25
54,0±0,27
56,0±0,28
59,0±0,3
54,7±0,26
Anıqlıǵın aytatuǵın bolsaq, balalar dene tárbiyası, fizikalıq rawajlanıwı, tayarlıǵın
stilistikalıq hám pedagogikalıq kózqarastan tuwrı shólkemlestiriw ushın balalar fiziologiyası hám
psixologiyasın jaqsı biliw shárt, usılarǵa súyengen halda hár bir shınıǵıw aldınnan anıq wazıypalar
qoyılıwı kerek. Wazıypalar sanı 2-3 ten ibarat bolıp, wazıypalarǵa qaray tiykarǵı háreketler,
shınıǵıwlar hám háreketli oyınlar saylanadı. Saylanǵan shınıǵıwlar, birinshiden, tiykarǵı
háreketler menen baylanıslı bolıwı kerek, ekinshiden, shınıǵıwlar jasına, tayarlıǵına, jınısına uyqas
bolıwı da talap etiledi. Qalaberse, bul shınıǵıwlar balalarǵa ápiwayı, túsinikli, tanıs, atqara alatuǵın
bolıwı shárt. Sonda ǵana balalarda háreket kónlikpesi ónim bolıwı hám ilmiy tájriybege
aylanıwına erisiw múmkin.
№
Shınıǵıwlar
Jınısı
5-7 jas
Dáslepki
õ ±σ
Juwmaqlawshı
õ ±σ
T
P
1
30 metr
(sekund)
U
Q
10,0±0,55
10,5±0,34
8,2±0,45
8,1±0,32
2,53
5,15
< 0,05
<0,001
2
4x10 m
(sekund)
U
Q
17,2±1,05
17,7±0,68
13,9±0,77
14,7±0,33
4,27
3,97
< 0,05
< 0,05
3
Turǵan jerden
uzınlıqqa (sm)
U
Q
79,0±5,10
75,0±7,0
97,0±1,95
94,0±5,72
3,33
2,11
< 0,05
<0,05
4
Jerde otırıp
aldıǵa toltırılǵan
toptı ılaqtırıw
(sm)
U
Q
59,0±5,5
55,0±8,2
98,0±4,8
95,0±8,27
5,30
3,43
< 0,05
<0,05
5
Ayaqlardı 30 sm
aralıǵında ashıp,
jerde otırıp
aldıǵa eńkeyiw
(sm)
U
Q
3,9±1,92
4,9±1,29
8,9±1,41
8,8±1,34
2,17
2,16
< 0,05
<0,05
Tájiriybe hám qadaǵalaw gruppa balalarınıń kórsetkishlerin salıstırıwlaw analizi sonı
kórsetetip, ul hám qız balalardıń kórsetken nátiyjeleri pedagogikalıq tájiriybeden keyin
statistikalıq ayrıqsha túrde (2-kestege qarang) (t=2, 12, 2, 31; P<0, 05) ósti. Bul bolsa tájiriybe
toparıdaǵı ul balalardıń nátiyjesi qadaǵalaw toparına qaraǵanda 1, 1 sekundqa jaqsılanganlıǵın
kórsetti hám 11,8 % ti payda etti, qız balalarda bolsa 1, 2 sekundqa hám de jıl dawamında 12, 9 %
ga jaqsılanganlıǵı anıqlandı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
604
JUWMAQLAW
Arnawlı ádebiyatlardı analiz qılıw tómendegi juwmaqqa keliwimizge múmkinshilik
beredi. Kúsh sıpatı hám olardıń bir-biri menen fiziologiyalıq baylanısı, ásirese, sportshılarınıń
tikkeley tayarlıǵı mashqalasın sheshiwde izertlewshi hám tárbiyashılardıń tiykarǵı itibarı fizikalıq,
texnikalıq, taktikalıq tayarliq máselelerine, sonıń menen kúsh sıpatın arttırıwshı shınıǵıwlarǵa hám
azıraq dárejede psixologiyaliq faktorlarǵa, atap aytqanda, joqarı maman sportshılardı tayarlawda
sezim-shıdamlılıq, sonıń menen fiziologiyalıq ózgerisler dinamikasına qaratıladı.
Bir qatar izertlewler sportshılarda sport motivatsiyasın qáliplestiriw múmkinshiligin
kórsetti. Biraq, avtorlar tárepinen berilgen jónelisler, qurallar, usıllar, olardı joqarı maman
gúresshilerine salıstırǵanda hám tayarlıqtıń arnawlı bir basqıshında qayta islenbesten qóllaw
múmkin emes.
Sportshılardıń báseki aktivligine tásir etiwshi eń zárúrli faktor - bul sezimli stress, fizikalıq
sharshaw, arbitrlıq bolıp búgingi kúnde sol fzikalıq sapalardıń sportshılarda jedel rawajlanıwı
menen qatar juwapkerli bellesiwlerdiń salmaqlı sharayatlarında kópshilik palwanlar joqarı
psixologiyalıq júklemege shıdam bere almaydı, adasıp qaladı, óz háreketlerinde qatege jol qóyadı,
maqsetine erispeydi.
Avtorlar tárepinen usınıs etilgen qatańlıqtı rawajlandırıw usılları, tiykarlanıp, onıń
strukturalıq bólimlerin ajıratıp kórsetpesten, qatańlıqtıń pútin kórinetuǵın bolıwın támiyinleydi:
jaǵdaydı aqıllılıq penen, tuwrı qarar tabıw hám qarardı ámelge asırıw. Bunday jaǵdayda,
talapshańlıqtıń bunday bólingen rawajlanıwı pútin rawajlanıwdan kóre natiyjelilew boladı.
REFERENCES
1.
Rukovodstvo po fiziologii. Fiziologiya mmshechnoy deyatelnosti, truda i sporta. L.,
«Nauka», 1969.
2.
Farfel V.S, Koc Ya.M. Fiziologiya cheloveka (s osno-vami bioximii). M., «Fizkultura i
sport», 1970.
3.
Vasileva V.V., Kossovskaya E.B., Stepochkina N.A.. Fi-ziologiya cheloveka. M.,
«Fizkultura i sport», 1973.
4.
Fiziologiya cheloveka. Uchebnik dlya institutov fizi-cheskoy kulturm. Pod red. prof.
Zimkina N.V. M., «Fiz-kultura i sport», 1974.
5.
Seropegin I.M., VolkovV.M, Sinayskiy M.M. Fi-ziologiya cheloveka. M., «Fizkultura i
sport», 1979.
6.
Tursunov Z.T., Raximov K.R., Qurbanov Sh. K. Funk-cionalnoe sostoyanie organizma pri
mmshechnoy deyatelno-sti. T., «Fan», 1980.
7.
Fomin N.A. Fiziologiya cheloveka. M., «Prosveshenie», 1982.
