ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
278
ISSIQXONALARDA QUYOSH ENERGIYASIDAN SAMARALI FOYDALANISH
Bo'riboyeva Hayitgul
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari va barqaror atrof muhit fizikasi yo’nalishi
2- kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10962391
Annotatsiya
. Maqolada O’zbekistonda mavjud issiqxona qurilmalari uning
konstruksiyaviy tuzulishini iqlim sharoitiga qarab tanlash, issiqxonalarda quyosh energiyasidan
foydalanish va hosildorlikni oshirish imkoniyatlari, ularning iqtisodiy va ekologik jihatlari batafsil
bayon qilingan.
Kalit so’zlar:
yopiq zamin, issiqxona, fotosintez, issiqlik akkumulyatorlari, isslqlik
almashinuv, gidropon issiqxona, tuproqli issiqxona.
EFFECTIVE USE OF SOLAR ENERGY IN GREENHOUSES
Abstract.
The article describes in detail the options for choosing the construction structure
of the existing greenhouse devices in Uzbekistan depending on the climatic conditions, using solar
energy in greenhouses and increasing productivity, and their economic and ecological aspects.
Key words:
closed ground, greenhouse, photosynthesis, heat accumulators, heat exchange,
hydroponic greenhouse, soil greenhouse.
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СОЛНЕЧНОЙ ЭНЕРГИИ В ТЕПЛИЦАХ
Аннотация.
В статье подробно описаны возможности использования солнечной
энергии в теплицах и повышения продуктивности, а также их экономические и
экологические аспекты.
Ключевые слова:
закрытый грунт, теплица, фотосинтез, аккумуляторы тепла,
теплообмен, гидропонная теплица, почвенная теплица.
O'zbekiston Qishloq xo'jaligi vazirligining m'lumotlariga ko'ra bugungi kunda
O'zbekistonda 6,5 ming gektarga yaqin issiqxonalar mavjud bo'lib, shundan 1,1 ming gektari
(17%) gidropon usulida va 4,9 ming gektari (83%) tuproqli usulda mahsulot yetishtiriladigan
issiqxonalardir. 2021 yili mamlakatimiz issiqxonalarida 271 ming tonna mahsulot yetishtirilgan,
shundan 167 ming tonnasi pomidor (issiqxonada yetishtirilgan jami mahsulotning 62 foizi)dir.
2022 yili O'zbekiston issiqxonalarida 342 ming tonna mahsulot yetishtirish rejalashtirilgan,
shundan 199 ming tonnasi pomidor (issiqxonada yetishtiriladigan jami mahsulotning 58 foizi)dir.
Shunday qilib, bu yil O'zbekistonda issiqxona mahsulotlari yetishtirishni o'tgan yilga
nisbatan 26 foizga, issiqxona pomidori hajmini esa 19 foizga oshirish rejalashtirilgan.
Mamlakatning Buxoro, Xorazm, Samarqand va Toshkent viloyatlaridagi issiqxonalarda
yetishtirilayotgan mahsulotlarning asosiy qismini pomidor tashkil etadi.
O'zbekiston issiqxona xo'jaliklari sabzavot yetishtirishda zamonaviy texnologiyalarni
qo'llamoqda. O'g'it va suv sarfini kamaytirish uchun tomchilatib sug'orish, masofadan boshqarish
va ekinni gidropon usulida yetishtirish uslublari qo'llanyapti. Natijada, bunday issiqxonada
yetishtirilgan hosil hajmi an'anaviy usulda yetishtirilgan ekinnikiga nisbatan 30 foizga ko'payib,
suv va o'g'it sarfi esa 30-40 foiz kamaymoqda.
Tomchilatib sug'orish tizimi va gidropon usul joriy etilgan issiqxonalar uchun o'g'itlarni
masofadan turib avtomatik kiritish tizimi, agrokimyo laboratoriyalari joriy qilinmoqda.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
279
1-rasm. Gidropan usulidagi issiqxona.
Oddiy issiqxona. Issiqxona va issiqxonalarda sabzavot yetishtirish muttasil ortib
bormoqda. Skandinaviya mamlakatlari, Gollandiya, Germaniyada issiqxonalarda energiya
iste'moli milliy energiya iste'molining 1-1,5% ni tashkil qiladi va qishloq xo'jaligida umumiy
energiya iste'molining 20-35% ga yetadi.
An'anaviy issiqxonada quyosh energiyasi asosan fotosintez jarayoni uchun ishlatiladi,
bunda o'simliklar tushayotgan quyosh nurlari energiyasining 10% gacha o'zlashtiradi va to'playdi.
Shu bilan birga, quyosh nuri ta'sirida karbonat angidrid va suvdan uglevodlar va
molekulyar kislorod hosil bo'ladi. O'simliklarning hayoti va o'sishi uchun zarur bo'lgan organik
moddalar uglevod molekulalaridan hosil bo'ladi.
Oddiy issiqxonalarda shaffof sirtlarning katta maydoni tufayli sezilarli issiqlik yo'qotishlari
yuzaga keladi, bu esa isitish tizimida ma'lum miqdorda yoqilg'i sarfini qoplashni talab qiladi.
Issiqxonalarni issiq suv, suv bug'lari, isitiladigan havo, infraqizil nurlanish yoki yonish
mahsulotlari bilan isitish mumkin.
Quyosh issiqxonasi. Quyosh issiqxonalarining ikki turi mavjud:
• uyning janubiy devoriga biriktirilgan;
• mustaqil quyosh issiqxonalari.
2-rasm. Oddiy issiqxonaning bir ko`rinishi
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
280
Suvli issiqlik akkumulyatorli avtonom issiqxonalar. Issiqlik akkumulyatori sifatida suvdan
foydalaniluvchi bunday issiqxonalarning bir turi quyidagicha: Issiqxonaning janubiy tomoni
shaffof izolyatsiyaga ega. Shimoliy devor va tom shaffof bo'lmagan qurilish materiallaridan
yasalgan va ichkaridan issiqlik izolyatsiyasi qatlami bilan qoplangan. Issiqlik yo'qotilishini
kamaytirish uchun, devor va poydevorning tashqi yuzasi izolyatsiyalangan.
Issiqxonaning shimoliy devorida issiqlik akkumulyatori mavjud, masalan, bir qator bochka
yoki idishlarga suv solib qo`yilgan.
Issiqlik yo'qotilishini kamaytirish uchun, devor va poydevorning tashqi yuzasi
izolyatsiyalangan. Issiqxonaning shimoliy devorida issiqlik akkumulyatori mavjud, masalan, bir
qator bochka yoki idishlarga suv solib qo`yilgan. Sirtlarning ufqqa nisbatan burchaklarining
optimal qiymatlari ma'lum bir mintaqa uchun qish oylarida Quyosh balandligining maksimal
burchagiga qarab tanlanadi. Quyosh energiyasini maksimal darajada ushlab turish uchun tomning
tizmasi sharq-g'arbiy o'q bo'ylab yo'naltirilishi kerak.
Qayroqtoshli issiqlik akkumulyatorga ega quyosh issiqxonasi. Qayroqtoshli issiqlik
akkumulyatorga ega quyosh issiqxonasi ning bir turi quyidagicha: Shimoliy devorning ichki
yuzasi yorug`lik nurlarini qaytaruvchi qoplamaga ega, ya'ni oq bo'yoq bilan bo'yalgan. Bu
issiqxonaning yaxshi yoritilishini ta'minlaydi va issiqlik yo'qotilishini kamaytiradi. Shimoliy
devorning issiqlik izolatsiyasi bilan qoplangani issiqxonaning issiqlik iste'molini 2 barobar
kamaytiradi.
Havo almashinuvini oldini olish uchun eshiklar, derazalar, shamollatish teshiklari zich
yopilgan bo'lishi kerak. Biroq, 0,5-1 soatda havo almashtirilib turilishi kerak, chunki, chunki
odamlar va o'simliklar hayoti uchun toza havo oqimi zarur.
Issiqlik yo'qotilishini kamaytirish yo'llari.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
281
Quyosh issiqxonasini yaratishda, birinchi navbatda, issiqlik izolatsiyasini qo'llash orqali
issiqlik yo'qotilishining sezilarli darajada kamayishi ta’minlanadi. Bundan tashqari, quyosh
energiyasining maksimal ravishda tutib olish va ortiqcha issiqlikni to'plashni ta'minlash kerak.
Quyosh issiqxonasining o'zi passiv quyosh isitish tizimi sifatida xizmat qiladi. Uning
samaradorligini oshirish uchun issiqlik akkumulyatoridan foydalanish kerak. Issiqlik izolyatsiyali
shimoliy devorining ichki yuzasida qaytaruvchi qoplama mavjud va issiqxona tuproqli issiqlik
akkumulyatoriga ega. An'anaviy plyonkali quyosh issiqxonasi yer osti issiqlik akkumulyatoriga
ega bo'lishi mumkin. Bunday turdagi issiqxonaning maydoni 500 m² bo'lib, akkumulyator
issiqxona ostida 0,5 m chuqurlikda joylashgan. Kengligi 5,4 m, uzunligi 80 m va chuqurligi 1,2 m
bo`lgan o`rada joylashtirilgan o'lchami 150-200 mm. bo`lgan granit toshlar issiqlik akkumulyatori
rolini o`ynaydi.
An'anaviy plyonkali quyosh issiqxonasi yer osti issiqlik akkumulyatoriga ega bo'lishi
mumkin. Bunday turdagi issiqxonaning maydoni 500 m² bo'lib, akkumulyator issiqxona ostida 0,5
m chuqurlikda joylashgan. Kengligi 5,4 m, uzunligi 80 m va chuqurligi 1,2 m bo`lgan o`rada
joylashtirilgan o'lchami 150-200 mm. bo`lgan granit toshlar issiqlik akkumulyatori rolini
o`ynaydi. Akkumulyator g`ishtdan yasalgan kanallarga ega bo`lib, ular issiqxona bilan diametri
350 mm bo'lgan quvurlar orqali bog'langan. Kanallarning birida 0,1 kVt quvvatga ega ventilyator
o'rnatilgan.
Quyosh issiqxonasidan chiqadigan issiq havo birinchi kanaldan o'tib, issiqlikning bir
qismini issiqlik akkumulyatorga beradi va keyin ikkinchi kanal orqali yana ventilyator tomonga
qaytadi. Kunduzi issiqlik akkumulyatori issiqlikni to`playdi va kechasi bu issiqlikni chiqaradi.
Yillik yoqilg'i tejamkorligi 1 gektar ekin maydoniga 400-500 tonna shartli yoqilg'ini tashkil
etadi. Quyosh issiqxonasida energiya sarfi ikki qavatli oynalar, siljuvchi issiqlik izolatsiyasi va
qurilmani takomillashuvi hisobiga kamayadi.
Quyosh issiqxonasi ostida tuproqda issiqlik to'planishini amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir. Buning uchun kun davomida quyosh kollektorida isitiladigan suv biroz chuqurlikda
yerga yotqizilgan plastik quvurlar tizimidan o'tkaziladi, shu sabab issiqlik akkumulyatorida
issiqlik to`planadi. Kechasi to'plangan issiqlikdan foydalanish uchun quvurlarga sovuq suv
yuboriladi; sovuq suv isib to`g`ridan-to`g`ri, u to'g'ridan-to'g'ri yoki qo'shimcha isitishdan keyin
quyosh issiqxonasini isitishga yo`naladi.
REFERENCES
1.
www.google.uz
2.
ziyonet.uz
3.
Parniklarda quyosh energiyasi kitobi. Vohidov. Mahmudov.
4.
Quyosh energiya patellar. kitob.Toshkent.
