ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
317
QARAQALPAQ EPOSLARINDAĢI MOTIVLER HÁM TÁLIM-TÁBIYALIQ
KÓZ-QARASLAR
Uzaqbaeva Gulzira Joldasbaevna
I.Yusupov atındaǵı dóretiwshilik mektebi
Qaraqalpaq tili hám ádebiyati páni muǵállimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10962852
Annotatsiya.
Bul maqalada Qaraqalpaq eposlarındaģı óner,bilim izlew
ózgeshelikleri, tálim-tárbiyalıq áhmiyeti haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:epos, tálim-tábiyalıq, óner, bilim, motivler, folklor, shıǵarmaları.
MOTIVES AND EDUCATIONAL-NATURAL WORLDVIEWS IN KARAKALPAK
EPICS
Abstract. In this article, it is written about the craft, knowledge search, educational
significance in Karakalpak epics.
Key words: epos, educational-natural, craft, knowledge, motives, folklore, works.
МОТИВЫ И УЧЕБНО-ПРИРОДНЫЕ МИРОВОЗЗРЕНИЯ В КАРАКАЛПАКСКОМ
ЭПОСЕ.
Аннотация. В данной статье говорится о ремесле, поиске знаний, воспитательном
значении в каракалпакском эпосе.
Ключевые слова: эпос, учебно-природный, ремесло, знания, мотивы, фольклор,
произведения.
Xalıq awızeki dóretiwshiligi úlgileriniń qaysı túri yaki janrı bolıwına qaramastan, bólek
hám pútin, pútin hám bólek múnásibetler tiykarına qurıladı. Sonıń ushında qaysı bir folklor
úlgisiniń ulıwma syujetin “pútin” dep alsaq, onıń qurımndaǵı motiv “pútin”di qurıwǵa xızmet
etiwshi bólek sıpatında kórinedi. Yamasa basqasha aytqanda, B.N.Putilov bılayınsha bılayınsha
túsindiredi: “Folklor álemi motivler arqalı sáwlelenetuǵın sheksizlikke iye, lekin, aqır-abıtinde
sistemalastırıw hám esapqa alıw ushın qolay bolǵan motivler toplamınan ibarat” (B.N.Putilov
“Motiv kak syujetoobrazuyushiy element).
Ilimiy-teoriyalıq miynetlerde, ádebiyattanıw sózliklerinde motiv atasına berilgen
túsinikler hár qıylı. Olardıń ayırımları bir-birin toltırıwǵa xızmet etse, ayırımları qarama-qarsı
mazmundı beredi.
Motiv (francuzsha “motiv», latınsha «moveo» - háreketleniwshi) kóp mánili túsinik.
Rus ádebiyattnıwshılarınan bir V.B.SHklovskiy motivti tema menen baylanıstırıp “Motivti
shıgarmanıń teması menen baylanıstırıw kerek”, - deydi. B.V.Tomashevskiy motivti bılayınsha
túsindiredi: “Motiv túsinigi – bul jıynaqlanǵan túsinik, ol shıǵarmadaǵı balıq materiallardı
birlestirip turadı. Shıǵarmadaǵı hár bir bolimniń óz teması bar, ar) usı temalardı bóleklep úyrenip
bara berip, bólinbeytuǵın bólekke shekem jetip baramız”, - deydi.
Motivti folklor shıǵarmaları syujetiniń júdá zárúr elementi sıpatında qaraǵan dáslepki
alımlar sıpatında A.N.Veselovskiy, J.J.Frezer, V.YA.Propp, K.Levi-Stroy, A.Dandes,
A.N.Samaylovich, V.M.Jirmunskiy, E.M.Meletinskiy, V.P.Anikinlerdi atap ótiwge boladı.
A.N.Veselovskiy óziniń “Tariyxıy poetika” shıǵarmasında: “Motiv syujetti qurawshı
tiykarǵı tema (ata hám bala arasındaǵı gúres bir qatar epik syujetlerdiń tiykarǵı motivi), syujetke
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
318
yaki onıń zárúr bólegine ómir beretuǵın qurallardıń bir túri (transformaciyalar, qaharmanlıqlar),
nátijede syujettiń elementi sıpatında tekste anıq wazıpanı ámelge asırıwshı sxema kórinisinde
háreket etiwshi tikarǵı ózek. Ol syujet quramında ruwxıy jaqtan basqa bóleklerge ajıralmaydı”, -
dep teoriyalıq tiykarın jaratıp berdi.
Jáhan folklortanıwında óziniń “Sıyqırlı ertekler morfologiyası”, “Sıyqırlı erteklerdiń
tariyxıy tamırları” sıyaqlı fundamental ilimiy-teoriyalıq shıǵarmaları menen úlken úles qosqan rus
folklortanıwshısı V.YA.Propp motiv haqqında A.N.Veselovskiydiń “motiv syujet quramında
ruwxıy jaqtan basqa bóleklerge ajıralmaydı” degen pikirin belgili dárejede biykarlap “motivti tek
ǵana syujet sistemasında, syujetti bolsa syujetler salstırıwında izertlew múmkin” degen pikirdi
bildiredi. Pikirin dálillew ushın tómendegi mısaldı keltirip ótedi “Shaxtıń qızın kashey urladı”.
“Biz usı mısaldı motiv sıpatında alatuǵın bolsaq, onı onı ruwxıy jaqtan bir qansha bóleklerge bólip
taslawımız múmkin. “Shax”tıń ornına “sawdager”di, “qız”dıń ornına bir “sıyqırlı” buyımdı,
“Kashey”diń ornına “jalmawız kempir”di hámde “urlaw”dıń ornına “hiyle menen qolǵa
kirgiziw”di qoyıwımız múmkin”, - dep jazdı.
Jáne bir folklortanıwshı alım B.N.Putilov: “Motiv syujettiń ózegi” dep tastıyıqlaydı hám
tómendegilerdi bildirip ótedi: “Motivti subekt - (háreket) halat kombinaciyası sıpatında qısqasha
sáwlelendiriw múmkin. Ol belgili dárejede óz betinshelikke, erkinlikke iye, sebebi ol erkin, ózine
tán mánilerdi óz ishine aladı hám ol hár kılı syujetler hám hátteki har qılı janrlarda motivler
kórinisinde ámelge asırılıwı múmkin. Sonıń menen birge, motiv, tolıq izolyaciya (jekkelep qoyıw)
etilmeydi, ol basqa motivlerge semantikalıq hám konstruktivlik jaǵınan sáykes keledi”, - deydi.
Bul pikirleri menen ilimpaz ózinen aldıńgı ilimpazlardıń kózqarasların jáne de rawajlandıradı.
Ózbek ádebiyattanıwındaǵı hám folklortanıwındaǵı motivler haqqında pikirler de jáhan
ádebiyattanıwındaǵı kózqaraslar menen sáykes keledi. M.Afzalov ózbek xalıq erteklerin
klassifikaciyalap, ayırım motivler haqqında ulıwma pikirlerdi keltirip ótedi. Ǵ.Jalalov bolsa
“Ózbek xalıq ertekleri poetikası” miynetinde erteklerdegi motiv hám obrazlar máselesine ayrıqsha
bolim ajıratıp, sapar, tús, kelbetti ózgertiw, úyden quwılıw sıyaqlı bir qansha motivlerdi bólek-
bólek túsindiredi. Sol etip, folklorda sonıń ishinde qaharmanlıq dastanlarda motiv tiykarǵı xzmetti
atqaradı. Ol syujetti payda etip otıradı. Dástanlarda perzentsizlik motivi, batırdıń ǵayrı-tábiyiy
tuwılıw motivi, tús motivi, isim qoyıw motivi, sapar motivi, at hám qural-jaraq tańlaw motivi,
úyleniw motivi, urıstı súwretlew motivi, qaharmanga minezleme beriw motivi t.b. kóplep keltire
beriwimiz múmkin. Bular qaharmanlıq dástanlardaǵı dástúriy motivler esaplanadı.
Qaraqalpaq xalıq etnopedagogikası da ózinde mehir-muhabbat tárbiya máselelerin
sáwlelendiretuǵın oǵada bay folklorlıq shıǵarmalarǵa iyeligi menen kózge túsedi. Bul
etnopedagogikadan orın alǵan xalıq dástanlarınıń qaysı birin alıp qarasańız da, adamlar turmısında
ushırasatuǵın ádillik hám ádilsizlik, insanıylıq hám nainsanıylıq, amanat hám amanatqa qıyanet,
mártlik hám námártlik, hadallıq hám haramlıq, ádeplilik hám ádepsizlik sıyaqlı kóplegen
qásiyetler, sıpatlar bir-birleri menen salıstırılıp kórsetiledi. Etnopedagogikamızda jaslarǵa
adamgershilikli qatnas jasawdı ádeplilik dep esaplap, oǵan adamgershiliksiz qatnas jasawdı
biyádeplik dep esaplaydı. Bul kórinisler xalıq dástanlarınıń barlıǵında da aldıńǵı jobaǵa shıǵarılıp,
xalqımızdıń etnopedagogikası arqalı bala tárbiyası islerinde qollanıw ushın xalıqqa jetkerip
kelingen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
319
Xalıq - dástanlardı dóretiwshi ekenligi hámmege málim. Mine, usı xalıq barqulla tálim-
tárbiyaǵa bolǵan adamlardıń eń jaqsı qatnas sıpatların ózinen sońǵı áwladlardıń minez-qulqın da
qáliplestiriw ushın násiyatlap kelgen. Ásirese, xalıq dástanlarında «Jaqsıdan baǵ qaladı» degen
ráwiyatqa úzliksiz túrde ámel qılınıp, jaslardıń kishkeneliginen baslap miynet etiwge imkaniyatlar
jaratılǵan. Usınday tárbiya máselelerin ortaǵa qoyǵan xalıq dástanlarınıń biri «Sháryar»
dástanında bul másele óziniń anıq hám maqsetli sóz etiliwi menen ózgeshelenip turadı. Ilimiy-
teoriyalıq miynetlerde, ádebiyattanıw sózliklerinde motiv atasına berilgen túsinikler hár qıylı.
Olardıń ayırımları bir-birin toltırıwǵa xızmet etse, ayırımları qarama-qarsı mazmundı beredi.
Motiv (francuzsha “motiv», latınsha «moveo» - háreketleniwshi) kóp mánili túsinik.
«Sháryar», «Jahansha» dástanları tiykarında oqıwshılar kámil-insan, kámillik, mehir-
múriwbet, ádalat, tuwrılıq, hújdan, ar-namıs, erkin pikirlew, dúnyaǵa kóz-qarası sıyaqlı qabiletler
menen insanıy qásiyet hám pazıyletlerge iye bolıwın támiyinleydi. Bul, álbette, «Sháryar» dástanın
oqıtıwda oqıw-tárbiya processin optimizaciyalaw zárúrligin payda etedi.
REFERENCES
1.
Алламбергенов Е.К. «Шәрьяр» дәстанында ақыл тәрбиясы мәселелери. // «Илим ҳәм
жәмийет», №3-2019, 81-83 б.
2.
Алламбергенов Е.К. «Шәрьяр» дәстанында руўхый-әдеп-икрамлылық тәрбиясы
мәселелери. // «Илим ҳәм жәмийет», №4-2019, 11-11 бетлер.
3.
Алламбергенов Е.К. Қарақапақ халық дәстаны «Шәрьяр» - эстеткалық тәрбия қуралы
сыпатында. // Илим ҳәм жәмийет, –4-2019, – 9-10 бетлер.
4.
Асаматдинова Ж.П. Технологии развития ценностей ориентации учащихся в
нравственно-эстетическом воспитании. АД доктора филос. (PhD) по пед.н. – Нукус:
2019. – 50 с.
5.
Ахметова А.К. Педагогические взгляды Юсуфа Хас Хаджиба Баласагунского (по
поэме «Кутадгу билиг»). АД на соис. уч. ст. к.п.н. – Ташкент: 1990. – 17 с.
6.
Ayımbetov Q. Qaraqalpaq folklorı. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977.
7.
Mambetov J.Q. «Jahansha» dástanınıń ózine tán ózgeshelikleri // Ilim ha’m ja’miyet. –
Nukus, 2019. − №2.
8.
Мақсетов К. М. Каракалпакский эпос. – Т., 1976; Мақсетов Қ.М. Қарақалпақ жыраў-
бақсылары. - Нөкис, 1983.
9.
Qaraqalpaq folklorı. XX tom. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1990.
