ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
352
AYAPBERGEN MUWSAEV SHIǴARMALARI TILINDEGI KIYIM-KENSHEK
ATAMALARI
Orazbaeva Juldız Jańabaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
2-kurs Lingvistika (qaraqalpaq tili) magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10966859
Annotaciya. Maqala qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákili Ayapbergen Muwsaev
shıǵarmaları tilindegi kiyim-kenshekler mısalları tiykarında analizlendi, shayır shıǵarmalarında
kiyim-kensheklerdiń milliy ózgesheligine toqtap ótildi.
Gilt sózler: etnik mádeniyat, kiyim-kenshek atamaları: bórik, jawlıq,sálle, shapan, ton,
jegde, lipas, kóylek.
NAMES OF CLOTHES IN THE LANGUAGE OF THE WORKS OF
AYAPBERGEN MUUSAEV
Abstract. The article was interpreted on the basis of examples of clothes in the language
of works of Ayapbergen Muwsaev, a prominent representative of Karakalpak literature.
Key words: ethnic culture, clothing names.
НАЗВАНИЯ ОДЕЖДЫ НА ЯЗИКЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ АЯПБЕРГЕНА
МУВСАЕВА
Аннотация. Статья интерпретирована на основе примеров одежды на языке
произведений Аяпбергена Мувсаева, видного представителя каракалпакской литературы.
Ключевые слова: этническая культура, названия одежды.
Etnik mádeniyat etnos turmıstıń barlıq tarawlarında: tilde, bala tárbiyasında, kiyim-
kensheklerde, úy-jay qurılısında, jumıs iskerliginde, úy xojalıǵında hám álbette folklorda óz
kórinisin tabadı. Etnik tábiyattıń qáliplesiwinde tábiyiy shárayat, til, xalıqtıń turmıs-tárizi,
mádeniy baylıǵı óz tásirin kórsetedi. [1.125] Etnologiya Etnik mádeniyattıń bir kórinisi bolǵan
kiyim-kenshekler xalqımızdıń ásirler boyı qáliplesken milliyligin, táriyxın, mádeniyatın ózinde
sáwlelendirip beriwshi bir element bolıp tabıladı. Qaraqalpaq xalqınıń ózine tán milliy kiyim-
kenshekleri, tákirarlanbas sulıwlıqtı ózinde jámlegen milliy naǵısları xalqımızdıń etnik
mádeniyatın kórsetip beriwshi faktor bolıp tabıladı. Biz maqalada Ayapbergen Muwsaev
shıǵarmaları tilinde kiyim-kensheklerdiń qollanılıw ózgesheliklerine toqtaymız.
Basıńa
bórik
alıp kiyipseń, ne boldı? [2.104]
Iytke qaldırıp
bórkini
. [2.109]
Qalpaǵın
shekege qıysaytıp kiyip,
“
Shapke
kiysem” degen oyı bar eken. [2.4]
Bórik
– hár túrli teriden tigilgen bas kiyimniń ulıwma ataması. XIV-XV ásirlerden baslap
bórik forması qalpaq dep atalǵan. Qaraqalpaqlar qara qozı terisinen tigilgen sopaq bórik kiygen.
Bul olardıń tiykarǵı ayrıqsha belgilerinen biri bolǵan. [3.13] Bul bas kiyim eskide ata-
babalarımızdıń tiykarǵı qısta kiyetuǵın bas kiyimi bolǵan. Bunı tek ǵana er adamlar kiyetuǵın
bolǵan.
Aq
jawlıq
salǵan basına. [2.61]
Jawlıq
– qaraqalpaqlar aldın oramaldı jawlıq dep ataǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
353
Jawlıq sózi jaw feyiline –lıq affiksiniń qosılıwı nátiyjesinde payda bolǵan. Xalqımızdıń
dáslepki baylıq aq jawlıq, onnan keyin jup sawlıq degen sózlerindegi aq jawlıq “qızlardıń turmısǵa
shıǵıwı, turmıs qurıwı” mánisin bildirgen. [3.17] Jawlıqtı úlken apalarımız paydalanatuǵın
bolǵan, qaraqalpaq hayal-qızlarınıń milliy kiyimleriniń biri bolǵan.
Aq
sálleli
iyshan túsip araǵa, [2.49]
Ákeńniń qayda
sállesi
? [2.11]
Sálle
– hár túrli gezleme materiallardan orap islengen bas kiyim. [6.191] Sálle
materiallardan orap islengenligi sebepli qalıń bas kiyimniń biri. Kóbinese sálleni jası úlkenler
oraǵan.
Shashaqlı
túrme
basında. [2.89]
Túrme
–(
túrmá
) qız-kelinsheklerdiń basına oraytuǵın jipekten toqılǵan gezleme. [7.49]
Túrme qaraqalpaq hayal-qızlarınıń milliy bas kiyimleriniń biri bolǵan.
Shapandı
arqalap, tórt jerden buwıp, [2.70]
Kúshiń jetpey on teńgelik
shapanǵa
, [2.104]
Shapan
bul Órmekte toqılǵan hám túrli gezleme materiallardan ishine paxta salıp tigilgen
uzın sırtqı kiyim. [6.507] Shapan sózi XV ásirden baslap jazba ádebiyatlarda ushıraydı.
Alımlardıń pikirinshe shapan sózi parsı-tájik tilindegi shaban// chuban ( shopan, padashı) sózinen
túrkiy tillerge, keyinshelik rus tiline ótken.
Házirgi waqıtta toy-merekelerde kiydiriletuǵın qımbat bahalı shapannıń bir túri
hákim ton
dep atala basladı. [3.15] Shapandı qaraqalpaqlarda eskide er adamlarda, hayal adamlarda kiyetuǵın
bolǵan. Shapannıń qalıń hám juqa formaları bolıp, qalıń túrleri qıs máwsimlerinde suwıqtan
saqlanıw ushın júdá qolaylı bolǵan. Shapan uzın sırtqı kiyim bolıp, házirgi kúnimizdede
qollanıladı.
Tonın
arqalap piyada, [2.48]
Ústinde qızmızı
tonları
bardur. [2.54]
Ústińe
ton
alıp kiyseń, ne boldı? [2.104]
Ton
- sózi túrkiy xalıqlarda burınnan ústki kiyimniń ulıwma ataması sıpatında qollanılıp
kelingen. Ton, postın sózleri teri sózinen kelip shıqqan. Máselen: F.R.Zeynalov hám
M.D.Navruzov ton sózi “jún”, “teri” mánilerin bildiredi dep kórsetedi. Altın sózi
al
hám
ton
sózleriniń qosılıwınan jasalǵanın kóriw múmkin. Házirgi waqıtta ton sózi tek ǵana kiyim
mánisinde qollanıladı. [3.15] Tondı qaraqalpaqlarda er adamlar qıs máwsiminde kiyetuǵın bolǵan,
er adamlardıń sırtqı tiykarǵı kiyimleriniń biri bolǵan.
Alıp berseń
kóylek
-
jegde
[2.62]
Kiygen
lipası
qırmızı. [2.90]
Jegde
– hayal-qızlardıń burınǵı waqıtları jipekten kestelep tikken hám basına búrkenip
kiyip júretuǵın jeńil kiyimi. Qaraqalpaq hayalları shayı jegde menen birge bayram kúnleri sánli
bezelgen aq jegde kiyetuǵın bolǵan. Onı keywanı hayallar kiygen. [4.192] Jegde bul hayal-
qızlardıń sırtına orap kiyetuǵın jeńil kiyim bolıp tabıladı.
Lipas
- hár túrli bahalı kiyim-kenshek. [5.247] Lipas hayal-qızlardıń sırtqı kiyiminiń
ishinen kiyetuǵın kiyimi bolıp, onıń hár túrli túrleri bolǵan. Yaǵnıy úy jumıslarına arnalǵan
kóylegi, toy-merekelerge, máresimlerge óz aldına kiyetuǵın lipasları bolǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
354
Kóylek- uzınlıǵı belden tómenge túsirip, túrli kórinisde bir qabat materialdan islengen
jaǵalı jeńil ústi kiyimi. Bul sóz túrkiy xalıqlarda hakas tilinde
kúlmek
, altay tillerinde
konbek
, tuba
tilinde
goylek
,
hoylene
, bashqurt tilinde
kulde
,
kuldek
, túrkmen tilinde
koynek
, ázerbayjan tilinde
goylek
, qırǵız tilinde
koonek
,
kuynok
, qalmaq tilinde
kiylik
túrinde ushırasadı. [8.40].
Umıt qalǵan
gewishińiz
, [2.47]
On manatqa alǵan
kalosh
-
gewishiń
, [2.9]
Bir kewish, bir mási alsań, ne boldı? [2.104]
Gewish
- 1920-jıllardan baslap ruslardan botinka, tufli, razina galosh, noski sózleri kirip
kelgen hám kiyiw úrip-ádetke aynalǵan.
Qaraqalpaq tilinde teriden tigilgen ayaq kiyim parsısha gewish dep, rezinadan tayarlanǵanı
galosh dep atalǵan. [3.16] Gewish – bılǵarı teriden qolda tigilip islengen ayaq kiyim (kalosh). Onıń
ózin yáki mesi menen birge kiygen. Gewishtiń házirgi waqıtta rezinadan islengen forması
qollanıladı, al teriden tayarlanpanı derlik ushıraspaydı. [8.46]
Juwmaqlap aytqanımızda Ayapbergen shayırdıń shıǵarmalarında kiyim-kenshek atamaları
júdá jaqsı qollanılǵan. Shayır óziniń dóretpelerinde kiyim-kenshek atamaların qollanıw arqalı óz
xalqınıń turmısın, milliyligin, mádeniytın kórsetip bergen.
REFERENCES
1.
Ashirov A., Atadjanov Sh., Etnologiya, Toshkent: “Iqtisod-Moliya”; 2008
2.
Muwsaev A. Hal qayda?, 2018
3.
Zayrova Q.M., Qaraqalpaq tilinde kiyim-kenshek atamalarınıń etnolingvistik analizi
avtoref. Nókis-2022
4.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, T. II 1984.
5.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, T. III 1988.
6.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, T. IV 1992.
7.
Qarlıbaeva G. Ájiniyaz shıǵarmaları tiliniń semantika stilistikalıq ózgeshelikleri.
Monografiya. –Nókis: “Qaraqalpastan”, 2017
8.
Qarlıbaeva G., Úsenova Q., Zayrova Q. Qaraqalpaq tilindegi kiyim-kenshek atamaları. –
Tashkent: “Qaqnus media”, 2020
