ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1191
BASLAWISH KLASS OQIWSHILARINDA ESTE SAQLAW PROCESSINIŃ
ÚYRENILGENLIK DÁREJESI
Allambergenova Gulzar Bekbergenovna
Qaraqalpaqstan Respublikası
Qanlikól rayonı MShMBB ne qaraslı 11-sanlı uluwma bilim beriw mektebi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11083468
Anotatsiya.
Bul maqalada baslawısh klass oqıwshılarında este saqlaw processiniń
úyrenilgenlik dárejesi, fizikalıq hám intellektúal rawajlanıwı haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz:
baslawısh klass, este saqlaw, mektep, intelektual, oqıtıwshı.
THE LEVEL OF ORGANIZATION OF THE PROCESS OF REMEMBERING IN
ELEMENTARY SCHOOL STUDENTS
Abstract.
In this article, the level of organization of the memorization process, physical
and intellectual development of elementary school students is discussed.
Key words:
primary class, memory, school, intellectual, educator.
УРОВЕНЬ ОРГАНИЗАЦИИ ПРОЦЕССА ЗАПОМИНАНИЯ У УЧАЩИХСЯ
МЛАДШИХ КЛАССОВ.
Аннотация.
В данной статье рассматривается уровень организации процесса
запоминания, физического и интеллектуального развития учащихся младших классов.
Ключевые слова:
начальный класс, память, школа, интеллектуал, воспитатель.
Baslawısh mektep jasına uqsas túrde ulıwma bilim beriw mektepleriniń 1-4-klasslarında
oqıytúǵın 6 -11 jaslı balalar kiredi. Biraq, kishi mektep oqıwshıları este saqlawınıń rawajlanıwı
hám qásiyetleri haqqında aytpastan aldın, ulıwma alǵanda, bul jastaǵı balalardıń intellektual
rawajlanıwınıń qásiyetlerin atap ótiw kerek.
Baslawısh mektep jasındaǵı balanıń este saqlawı qabiletin, onıń dıqqatın bir pútkil retinde
emes, bálkim bólek kórsetkishler boyınsha parıqlaw hám olardıń hár biri ushın balanıń este saqlaw
haqqında ǵárezsiz juwmaq shıǵarıw kerek. Biraq, kóp yamasa az dárejede barlıq balalarǵa tán
bolıwı kerek bolǵan ulıwma ózgeshelikler bar.
Psixologlar hám oqıtıwshılar hár qanday jastaǵı balalar menen islesiwde olarǵa itibar
beriwleri múmkin.
Kishi mektep jası balalardıń fizikalıq hám intellektúal rawajlanıwına salıstırǵanda tınısh
esaplanadı. Balalarda miydiń aktiv-kognitiv jumısında jaqsılanıw, analitikalıq - sintetikalıq
funkciyanıń rawajlanıwı baqlanadı. Jas oqıwshılar ele de óz jasına salıstırǵanda impulsiv bolıp
tabıladı.
Balanıń psixologiyalıq dúzilisiniń qáliplesiwi hám ózgeriwine onıń ulıwma jańa iskerlik
túri - mektepke keliwi úlken tásir kórsetedi. Túrmıstıń bul basqıshında onıń tiykarǵı iskerligi - bul
úyreniw, balanıń úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı ózlestiriwi hám este saqlawı kerekligini
kórsetedi. Bul iskerliginiń jańa túri hám sonıń menen birge úlken kúsh hám úlken kúsh jumsawdı
talap etetúǵın úlken jumıs.
Kishi jastaǵı oqıwshılardı tabıslı oqıtıw ushın qolay jay olardıń oqıw procesiniń ózine
bolǵan qızıǵıwshılıǵı bolıp tabıladı. Solay etip, oqıtıw motivlerı qáliplesedi. Oqıw processinen
zawıqlanatúǵın balalar maǵlıwmatqa qızıqpaytúǵın qatarlarına qaraǵanda jaqsılap eslep qaladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1192
Aldınǵılarınıńda este saqlaw qabilieti jamanlaw dep aytıw múmkin emes. Zatlardıń bunday
bayanı, birinshiden, processtiń ózi balalar ushın jasına ǵana qızıq emesligi, ekinshiden, olar este
saqlaw processinde qıyınshılıqlarǵa dus keliwi menen baylanıslı bolıwı múmkin. Ekinshisine
kelsek, sonı aytıw múmkin, bunday mashqalanı oqıtıwshı tárepinen usınıs etilgen maǵlıwmatlardı
eslep qalıwdıń qolaylaw usılına járdem beretúǵın arnawlı usıllar hám qurallardan paydalanıw
arqalı dúzetiw múmkin.
Erte balalıqtan balanıń este saqlawın rawajlandırıw procesi bir neshe jóneliste baradı.
Birinshiden, mexanikalıq este saqlaw az-azdan tolıqtırıladı hám logikalıq este saqlaw
menen almastırıladı, bul túrmıslıq tájiriybeniń toplanıwı menen tolıq túsindiriwige boladı.
Ekinshiden, túwrıdan-túwrı este saqlaw nátiyjede tikkeley bolmaǵan este saqlawǵa
aylanadı. Úshınshiden, balalıq dáwirinde basım bolatúǵın eriksiz este saqlaw, úlkeygende ıqtıyarlı
este saqlawǵa aylanadı.
Óytkeni, insan úlkeygen soń oylawdı, oy-pikir júrgiziwdi, kerekli maǵlıwmattı málim
kriteryalar boyınsha ápiwayı qızıqlı maǵlıwmatlardan ajıratıwdı úyrenedi. Ulıwma alǵanda, este
saqlawdı rawajlanıwda eki genetikalıq jónelisti ajıratıp kórsetiw múmkin: onıń barlıq
civilizaciyalanǵan adamlarda, social rawajlanıw menen bir shaxsda onıń sociallasıwı, materiallıq
hám ruwxıy bilimler menen tanısıw processinde az-azdan rawajlanıwı insaniyattıń materiallıq
jetiskenlikleri.
Kishi mektep jasıtaǵı oqıwshılardıń este saqlaw qabiletin rawajlandırıwda awızsha hám
jazba sóylew zárúrli rol oynaydı. Sol sebepli de insan este saqlawdıń jetilistiriw procesi onıń
sóylewiniń rawajlanıwı hám qáliplesiwi menen tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı. Kishi mektep jasıtaǵı
oqıwshılardıń ıqtıyarıy este saqlawın rawajlandırıwda, bul jasta belgi hám este saqlawdıń
simvollıq quralların, birinshi náwbette, jazba sóylew hám súwret sızıwdı ózlestiriw menen
baylanıslı taǵı bir tárepti ajıratıp kórsetiw kerek. Jazba sóylewdi ózlestirip, jetilistiriw jáne bul hár
qanday mekteptiń úshınshi klasına jaqınlaǵanda júz beredi, balalar belgi qurallarından
paydalanǵan halda dáldalshı este saqlawı ózlestiredi. Biraq, hátte kishi mektep oqıwshılarında da
bul process olardıń psixologiyalıq qásiyetlerine baylanıslı qadaǵalap bolmaydı. Bulardıń barlıǵı
kishi mektep jasıtaǵı oqıwshılardıń este saqlawdıń ıqtıyarlı formalarınıń mexanizmleri qáliplesken
rawajlanıwdıń sheshiwshi basqıshına tán bolıp tabıladı.
Birinshi klass oqıwshıları, sonıń menen birge, úlken jastaǵı mektepge shekemgi jastaǵı
balalarda, balanıń túrmısındaǵı jaqtı, emocional tárepten bay hám zárúrli maǵlıwmatlar hám
waqıyalardı qamtıp alıwshı derlik ideal dárejede rawajlanǵan qálegen este saqlaw iye. Bul
hádiyseler jaqsı yamasa jaman bolıwına qaramastan, hár qanday narse menen baylanısıwı múmkin.
Basqasha etip aytqanda, eń emocional túske aynalǵan zat, keyin balanıń ózligi hám
sanasına óz izini qaldıradı. Múmkin, keleshekte sanasız dárejede alınǵan tásirler balanıń minez-
qulqlarındaǵı qararlarında óz salmaǵına iye boladı.
Oqıw wazıypaları quramalılasqanı sayin, maǵlıwmatlar kóleminiń kóbeyiwi hám úyrenilip
atırǵan materialdı analiz qılıw talapları sebepli " tek este saqlaw" sazlamasi parametr ózin aqlawdı
toqtatadı. Bul balanı este saqlawdı shólkemlestiriwdiń túrli usılların izlewge májbúr etedi. Kólemi
kúnnen-kúnge artıp tapsımalardı este saqlawı qıyın boladı. Kóbinese, bul usıl qayta tákirarlaw -
mexanik este saqlawdı támiyinleytúǵın universal usıl.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1193
Baslawısh klasstan baslap bir waqtıniń ózinde úzliksiz hám qaytalawshı este saqlaw
rawajlandırıladı, al keyininen operativ este saqlaw procesi payda boladı.[10] Sonı da atap ótiw
kerek, intellektúal miynet menen úzliksiz shuǵıllanatúǵın hám sol sebepli túraqlı túrde qaytalawdı
menen shuǵullanatúǵın úlkenler, eger qálese hám tiyisli intellektúal miynet menen, materialdı júdá
ańsat yadlawı múmkin, sonıń menen birge tańlanarli dárejede hálsiz mexanikalıq rste saqlawdı
isletedi. Demek, bunı yadlawdıń hár qanday tiri racional pikir júritetúǵın organizmniń ápiwayı
usılı yamasa ózgesheligi menen anıqlama beriw múmkin. Yadlawdı úyreniw, úyretiw hám onıń
ushın arnawlı dástúrler, oyınlar, shınıǵıwlar hám basqalardı tańlaw kerek.
Baslawısh klaslarda oqıwshınan salıstırǵanda kishi kólemdegi materialdı ápiwayıǵana
tákirarlaw talap etiletúǵın bolsa, este saqlawdıń mexanik usılı kerekli oqıw jugin jeńiwge
múmkinshilik beredi. Biraq kóbinese bul mektep oqıwshıları ushın pútkil oqıw dáwirinde birden-
bir bolıp qaladı. Bul, birinshi náwbette, baslanǵısh mektep jasında balanıń semantik yadlaw
usılların ózlestirmegenligi, onıń logikalıq yadı jeterli dárejede qáliplespegenligi menen baylanıslı.
Avtor A. A. Smirnovning atap kórsetiwine qaraǵanda, barlıq psixik processler sıyaqlı este
saqlawda da baslanǵısh mektep jasında sezilerli ózgerislerge ushraydı. Baslanǵısh mektep jası este
saqlaw hám kóbeytiw qábiletiniń intensiv rawajlanıwı menen xarakterlenedi . Usınıń menen birge,
yadlawdıń intensivligi tekǵana balanıń múmkinshiliklerine, bálki oqıtıwshınıń maǵlıwmattı
yadlaw ushın ılajı bolǵanınsha qızıqlı hám qolay bolıwına qaratılǵan umtılıw-háreketler dárejesine
baylanıslı. Sonday etip, bul óz-ara process dep aytiwimız múmkin.
A. N. Leontievning pikirine kóre, kishi jastaǵı oqıwshılar vizual este saqalawdı (anıq
maǵlıwmatlar, hádiyseler, shaxslar, zatlar, faktlar) kóbirek rawajlanǵan. Usınıń menen birge, oqıw
processinde awızsha-logikalıq este saqlawdıń jáne de quramalı formaların (tariypler,
xarakteristikalar, túsindirwler) rawajlandırıw ushın qolay sharayatlar jaratıladı.
Joqarıdaǵı psixologlardıń oy-órislerine tıykarlanıp, biz kishi jastaǵı oqıwshılar menen
islewde maǵlıwmattı yadlawda eń jaqsı nátiyjege erisiw ushın vizual usıllardan, video (audio )
fayllar, tarqatpa materiallar hám basqalardan paydalanıw logikalıq jaqtan túwrı keledi, degen
juwmaqqa keliwimiz múmkin.
Baslawısh mektep jasında balalar este saqlawı qábilyeti eki jóneliste rawajlanadı : ıqtıyarıy
hám mazmunli. Ayırmashılıǵı sonda, birinshi jaǵdayda este saqlaw óz-ózinen júz beredi, biraq
associaciyalar, janlı kórgezbeli qurallar sebepli, basqasha etip aytqanda, usınıs etilgen
maǵlıwmatlar bala ushın qanday da qızıqlı bolǵanlıǵı sebepli. Biraq geyde balalar ózleri ushın
qızıq bolmaǵan maǵlıwmatlardı mazmunli túrde este saqlawǵa majbúr boladı, sebebi bul olardan
sharayat hám tálim procesi talap etedi. Bul mánisli yamasa, sonıń menen birge, májburiy yadlaw
dep ataladı.
Jas oqıwshılar tárepinen maǵlıwmattı ıqtıyarıy tabıslı yadlaw ushın shártler tómendegiler
bolıp tabıladı:
- yadlanǵan materialdıń áhmiyeti hám mazmunın ańǵarıw;
- awızsha-tekstli materialdaǵı rejeni, onıń hár bir bólegi mazmunındaǵı tayansh sózlerdi
anıqlaw, materiallı diagramma, keste, diagramma, sızılma, (obrazlı) vizual suwret formasında
usınıw;
- yadlanǵan materialdıń mazmunı hám paydalanıw múmkinshiligi, onıń yadlaw temasınıń
tájiriybesi hám baǵdarı menen baylanıslılıǵı;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1194
- materialdıń emocional hám estetik toyınǵanlıǵı;
- bul materialdı málim sharayatlarda (mısalı, sabaqǵa juwap beriwde) tákirarlaw zárúrligi
haqqında ornatıw;
- zárúrli maqsetlerge erisiw quralı bolıp xızmet etetúǵın material balanıń aktiv intellektúal
iskerligi ob'ekti esaplanadı.
Rus psixologlarınıń pikirine kóre, ıqtıyarıy este saqlaw ushın shártler tómendegiler bolıp
tabıladı:
- balanıń qabıl etiwdiń hár qanday tárepine tásir kórsetiwi múmkin bolǵan kúshli hám
sezilerli fizikalıq eskertiwler (oq dawısı, projektordıń jaqtı nurı);
- orientaciya iskerliginiń kusheytiwine alıp keletúǵın barlıq zatlar (háreket, process,
hádiysediń toqtap qalıwı yamasa qayta baslanıwı, fonǵa qarama-qarsılıq hám basqalar );
- málim bir shaxs ushın eń zárúrli bolǵan tırnaw ózgesheligi beretúǵın faktorlar (mısalı,
juwapkerli bala ushın bunday ózgesheligi beretúǵın oqıtıwshınıń bahası yamasa bayanatı, onıń
pikiri bolıwı múmkin);
- jaqtı bahalaytúǵın sezimiy reńge iye bolǵan ózgesheligi beretúǵın elementler bul adamdıń
mútajlikleri menen eń kóp baylanıslı bolǵan zat;
- jedel iskerlik ob'ekti bolǵan hámme zat (mısalı, sheshiw ushın uzaq waqıt talap etiletúǵın
shınıǵıwlardıń shártleri ıqtıyarsız hám uzaq waqıt este qaladı).
Kishi jastaǵı oqıwshılardıń ayrıqsha ózgesheligi sonda, olar yadlangan maǵlıwmattı
sózbe-sóz aytpastan tákirarlawǵa háreket etedi. Sonıń sebepinen, bul jas basqıshında balanıń
tekǵana kerekli maǵlıwmatlardı yadlawın, bálki onı qanday orınlawın da baqlaw zárúrli bolıp
tabıladı. Baslawısh klass oqıwshıları ne haqqında aytıp atıǵanın túsiniwine isenim payda etiw júdá
zárúrli bolıp tabıladı.
Baslanǵısh mektep oqıtıwshınıń zárúrli wazıypalarınan biri bul balalardı málim mnemonık
usıllardan paydalanıwǵa úyretiw bolıp tabıladı. Bul, birinshi náwbette, tekstti semantik bólimlerge
bolıw (ádetde olar ushın temalardı oylap tabıw, joba dúziw), tiykarǵı semantik sızıqlardı baqlaw,
semantik sózlerdi ajıratıp kórsetiw, olardıń mazmunın anıqlastırıw ushın teksttiń burınnan berli
o'qılgan bólimlerine qaytıw, intellektúal o'qılgan bólekti eslew hám dawıs shıǵarıp oynaw hám
barlıq materialdı aytıw, sonıń menen birge, este saqlawdıdıń aqılǵa say usılları.
Joqarıdagilardan kelip shıqqan halda sonı atap ótiw múmkin, baslawısh mektep jasında
maǵlıwmatlardı este saqlawdıń túrli usılları aktiv qáliplesedi. Este saqlawdıń rawajlanıwı oqıw
materialın yadlaw zárúrshiligi menen baylanıslı. Soǵan kóre, ıqtıyarlı este saqlaw aktiv qáliplesedi.
Tekǵana neni eslew, bálki qanday eslew de zárúrli boladı. Sistemalı túrde este saqlaw qábileti jas
oqıwshılardıń jańa iyelegen qábiletine aylanadı.
Este saqlaw psixikalıq kognitiv processler arasında ayrıqsha orın tútadı. Kóplegen
izertlewshilerdiń este saqlawdı aqırıǵa shekem dep atalatúǵın ózgeshelikke iye dep tariypleydi.
Bul kesilisken belgi psixik processlerdiń úzliksizligin támiyinleydi hám barlıq biliw
processlerin birden-bir bir ulıwmalıqqa birlestiredi. Erte balalıq dáwirinde este sqalw tiykarǵı
intellektúal funkciya bolıp, oǵan baylanıslı bolǵan barlıq basqa funkciyalar baylanısqan. Jas
balanıń oylawı kóp tárepten onıń este saqlawı menen belgilenedi hám tikkeley yadqa baylanıslı
halda rawajlanadı. Jas bala ushın pikirlew eslew, yaǵnıy óziniń aldınǵı tájiriybesine, onıń
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1195
modifikaciyalarına tayanishni ańlatadı. Júdá erte jasta pikirlew este saqlawı menen joqarı
korrelyaciyani kórsetedi. Bala daǵı túsiniklerdiń tariypi yadqa tiykarlanadı.
Balanıń tájiriybesi hám este saqlawda hújjetlestirilgen tájiriybesiniń tikkeley tásiri,
rawajlanıwdıń dáslepki basqıshlarında balanıń pikirlewdiń pútkil dúzilisin tikkeley belgileydi.
Rawajlanıwdıń basında pikirlew emes, atap aytqanda, abstrakt pikirlew emes, bálki
rawajlanıwdıń basında belgileytúǵın moment balanıń este saqlawı bolıp tabıladı.
Juwmaqlap aytqanda tiykarınan psixologiyada este saqlaw processi haqqındaǵı úyreniwleri
berilgen bolıp, birinshi paragarafımızda bolsa,
este saqlaw processiniń psixologiyalıq
ádebiyatlarda úyrenilgenligi ashıp berilgen. Bunda, pán predmeti sıpatındaǵı rawajlanıwı hámde
este saqlaw tarawında tómendegi tiykarǵa processler: este alıp qalıw, este saqlaw, eske túsiriw
hám umıtıw bir-birinen parıqlanıwı, bul processler xızmette quram tabıwı hám belgileniwi
haqqında maǵlıwmatlar berildi. Belgili bir materialdı este alıp qalıw ómirlik xızmeti dawamında
individual, yaǵnıy shaxsıy tájiriybeni jıynaw menen baylanıslı boladı. Toplanǵan tájiriybeden
keyingi xızmette paydalanıw qayta eske túsiriwdi talap etedi. Málim bir materialdıń jumısta
qatnaspay qalıwı yadımızdan shıǵarıwǵa alıp keledi.
REFERENCES
1.
Ахмадуллин Ш.Т., Ахмадуллин И.Т. Развиваем мозг. Книга о том, как
тренировать логику и улучшить мышление у детей 7-12 лет.– М.: Филиппок. 2019. -
192 с. Подробнее:
https://www.labirint.ru/books/703295/
2.
Бердиев Г. Бошланғич синф ўқувчиларида шахслараро муносабатларнинг ўзига хос
хусусиятлари (Ақлий ривожланиши сустлашган болалар мисолида). Пс.ф.н…. дис.
ЎзМУ. – 2000, -152 б.
3.
Бердиева Г. Психологиянинг сўнги ютуқлари. Тошкент, 2012, - 48 б.
4.
Блонский П.П. Память и мышление. В кн.: Избранные психологические
произведения. -М.: Педагогика, 2001. -547 с.
5.
Бозорова М.Қ. Кичик ёшдаги мактаб ўқувчиларида дўстлик ўртоқлик ҳиссини
тарбиялашда халқ анъаналаридан фойдаланиш (Ўзбек ҳалқ эртаклари воситасида)
Пед. ф. ном…. дис. Тошкент.1994. -156 б.
6.
Xojamuratov Q. B. ISSUES OF THE DEVELOPMENT OF FINE ARTS IN SCHOOLS
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 333-336.
