485
ATOQLI OTLARNING O’ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA PERIFRAZA VOSITASIDA
IFODA ETILISHI
Samigova Xushnida
Alfraganus universiteti Filologiya fakulteti professori, PhD
Yaqubova Dilnoza
Alfraganus universiteti Filologiya fakulteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.11090226
Annotatsiya.
Maqolada ingliz va o‘zbek tillarida atoqli otlarning perifraza (parafraza)
stilistik vositasida ifoda etilishi tadqiq etilgan. Xususan, perifrazaning tavsifi, tilshunos
olimlarning perifraza yuzasidan ilmiy izlanishlaridan kelib chiqan xulosalari va perifrazaning
tildagi vazifalari, o‘zbek va ingliz tillarida atoqli otlarning tasniflanishi hamda bu tasniflarga
ikkita tilda perifrazik misollar berilgan.
Kalit so‘zlar:
perifraza, parafraza, tilshunoslik, stilistik, tushuncha, atoqli otlar, tasnif
.
EXPRESSION OF FAMOUS NOUNS IN UZBEK AND ENGLISH BY MEANS OF
PERIPHRASIS
Abstract.
For the first time, the topic studies the expression of proper nouns in English and
Uzbek languages using the stylistic device of periphrasis. The article presents the original meaning
of periphrasis, the conclusions of scientific research by linguists on periphrasis and the functions
of periphrasis in the language, the classification of proper nouns in the Uzbek and English
languages, as well as the expression of these classifications through examples of periphrases in
two languages.
Keywords:
periphrase, paraphrase, linguistics, stylistic, concept, term, proper nouns,
function, comparison, classification.
ВЫРАЖЕНИЕ ИЗВЕСТНЫХ СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ В УЗБЕКСКОМ И
АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ СРЕДСТВАМИ ПЕРИФРАЗА
Аннотация.
В статье рассматривается выражение существительных в
английском и узбекском языках с помощью стилистического средства перифраза
(парафраза). В частности, для этих данных даны описание перифраза, выводы научных
исследований лингвистов по перифразу и задачам перифраза в языке, классификация имен
собственных в узбекском и английском языках, а также примеры перифраза в двух языках.
классификации.
Ключевые слова:
перифраз, парафраз, лингвистика, стилистика, концепт,
существительные, классификация.
486
Asosiy qism
Perifraza termini har qanday tilda asosiy tushunchasi bir tilning boyligi va xilma-xiligini
ifodalash uchun qo‘lanadi. Perifrazaning kelib chiqishi va lug‘aviy ma’nolariga, tildagi o‘rni va
qo‘llanishi haqida biroz yoritib o‘tamiz. Darvoqe, maqolaga ma’lumotlar izlanish jarayonida
perifaza atamasining invariantlari parafraz va perifraz mavjudligi va ma’no jihatidan bir hil
tushunchaga ega ekanligi aniqlandi. Ko‘pgina to‘plangan horijiy ilmiy ishlar va maqolalarda
“perifraza” atamasi boshqa sinonim atamalariga nisbatan ko‘proq qo‘lanilgan, shulardan kelib
chiqib ushbu maqolada ham “perifraza” atamasi qo‘llanilishi lozim topdik. Asli “Perifraziya” so‘zi
yunon tilidan kelib chiqqan bo‘lib, yunoncha “periphrasis” so‘zidan olingan bo‘lib, “peri”
“atrofda” yoki “haqida” va “phrazein” “ifoda qilish” yoki “aytish” degan ma’noni anglatadi.
Ushbu elementlarning kombinatsiyasi “perifraza” ga biror narsani aylanma yoki aylanma tarzda
ifodalash ma’nosini bildiradi. Bu atama tilshunoslikda tillarni ixchamroq ifodalanishi mumkin
bo‘lgan ma’noni yetkazish uchun ortiqcha so‘zlarni yoki uzunroq iboralarni ishlatishni tasvirlash
uchun qabul qilingan [1].
“Perifraza” atamasi tilshunoslikda turlicha talqin qilinadi. Shunga ko‘ra, bir nechta
lug‘atlarning ta’rifi va talqini bilan tanishamiz “Ojegovning izohli lug‘ati” lug‘atida perifrazaga
boshqa ibora yoki so‘zning ma’nosini tavsiflovchi ibora berilgan [2]. D.E. Rosenthal va
M.A.Telenkovlarga lug‘atida bu atama “parafraza va parafraz” sifatida keltiriladi va quyidagicha
izohlanadi: 1. Ifoda tavsiflovchidir. Boshqa ibora yoki so‘zning ma’nosini yetkazish. Ushbu
satrlarning muallifi (muallif nutqidagi “men” o‘rniga) 2. E’tiroz bildiruvchi nomini
almashtirishdan iborat bo‘lgan trophodisalarning harakterli xususiyatlarini tavsiflash bilan.
Hayvonlar shohi (“sher” o‘rniga) [3]. Professor A.Xodjiyevning “Til atamalarining izohli
lug‘ati”da bu atama perifraza shakliga ega bo‘lib, “narsa” o‘z nomi bilan emas, balki o‘ziga xos
kontekst orqali ifodalanadigan uslubiy vosita, so‘zning o‘ziga xos xususiyati. Dala malikasiga
(makkajo‘xori), Revolyutsiya beshigi (Leningrad) [4]. Tilshunos olim Galperin perifraza
atamasiga shunday ta’rif beradi, ya’ni "lingvistik tabiati nuqtai nazaridan qaraganda, perifraza
ob’ektning nomini o‘zgartirishni anglatadi va shuning uchun ularning denotatalarining to‘g‘ridan-
to‘g‘ri nomlari o‘rnini bosuvchi so‘z belgilarining umumiy guruhi bilan birga ko‘rib chiqilishi
mumkin”. Ba’zi bir so‘z yoki iboralarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytish o‘rniga, ba’zida yozuvchi yoki
so‘zlovchi uning ma’nosini muqobil yoki sinonimik so‘zlar bilan amalga oshiradi. Misol uchun,
“o‘rmon shohi” (sher)ning ajoyib shousi haqida e’lon [5]. L.V. Grehneva perifraza
tushunchasining ma’nosini shunday tushuntiradiki, perifraz nominativ harakterning tavsifiy
ifodasidir. Ob’ektni ifodalovchi perifraz birikmasi uning harakterli belgilarini nomlaydi [6].
487
Perifraza - bu hodisa bo‘lib, tilshunoslik fanida bir ma’noli tushunchaga ega emas. Uni tavsiflovchi
ifoda sifatida va ko‘pincha boshqa til birliklari - frazeologizmlar va iboralar bilan bog‘laydigan
trope sifatida aniqlash mumkin. Professor Ashurovaning taʼkidlashicha, “perifraziya – hodisaning
yangi xususiyatini koʻrsatish maqsadida mumkin boʻlgan qisqaroq gap oʻrniga uzunroq va aylana
soʻz birikmasini qoʻllashdir”[7]. Olim Q. Musayev tushunchani shu tarzda targʻib qiladi. ibora
bilan ob’ektning bunday nomini o‘zgartirish kontekstda o‘quvchi tomonidan oson tushuniladi.
Olimning ta’kidlashicha, perifrazlar bilan ba’zi bir so‘zlar, ifoda va to‘plamlar o‘quvchi yoki
tinglovchiga tushunarli bo‘lgan boshqa so‘zlar bilan almashtirilishi mumkin. Bundan tashqari,
Musayevning fikricha, perifrazali so‘z misollari kontekstsiz ham tushuniladi, chunki ular
so‘zlarning sinonimik ko‘rinishlaridi[8]. Xulosa qilib perifrazaning lug‘aviy talqin va olimlar
izlohlaridan kelib chiqib umumlashtirib aytganda perfraza gap tarkibini o‘zgartirish yoki so‘zlarni
oldingi ma’noni saqlab qolgan holda sinonimik versiyalari bilan almashtirish mumkin bo‘lga
sintaktik vosita. Undan tashqari bu atama so‘zlari yoki iboralari kontekst ichida ham, kontekstsiz
ham tushunilishi mumkin. Nutq, rivoyatlar, matnlar takrorlashdan qochib, ularni rang-barang va
xilma xiligini saqlab qolishga ko‘mak beradigan stilistik vosita.
Perifaza funksiyalari
Perifraza matn ichida ko‘p funksiyalarga ega bo‘lib, ular takrorlanish va tushunchaning
sinonimik versiyasini ochib beradi. Mashxur tilshunos olim I.P.Galperin perifrazaning vazifalarini
ob’ektlar nominatsiyasi, uning predmeti va boshqa nutqiy iboralar o‘rtasidagi bog‘lanishlariga
ko‘ra ajratadi. Galperin ta’kidlaydiki, perifraz quyidagi funktsiyalarga ega 1. Nominativ
“Nominatsiya – til birliklarining ifodalovchi va predmetlar bilan o‘zaro bog‘lanishini nomlash
jarayoni va natijasidir” Nominativ perifraza obyektni uchta usulda nomlaydi 1) indikativ tavsif,
trafaret frazeologik nomlash 3) sinonimik tushuntirish. Nominativ funktsiya ob’ekt va harakat
hodisasini aniqlash uchun xizmat qiladi. Boshqa funktsiyalar singari, nominativ funktsiya ham
ma’lum tarkibiy qismlarga ega, masalan, adabiy matnlarda. Semantik nuqtai nazardan leksik
ma’no o‘z-o‘zidan murakkab semantik belgilarni ifodalaydi. Leksik maʼno intensiv va
implikativga boʻlinadi. 2. Tasviriy. Bu funksiya perifrazning tavsiflovchi harakterini ochib beradi.
Bu shuni anglatadiki, ifodalangan iboralar yoki jumlalarda perifraz uni tavsiflovchi ob’ekt
xususiyatlarining ba’zi muhim jihatlarini namoyish etadi. L. V. Grehneva, perifraza ob’ektlar
to‘g‘risidagi, shuningdek, nominatsiya sub’ektlari haqidagi ma’lumotlarni o‘tkazishi mumkin deb
hisoblaydi. Nominativ perifraza ko‘pincha muallifning qiziqishlari haqida ma’lumot beradi. 3.
Boyitish. Bu vazifa ob’ektni ham leksik, ham perifraza tomondan ko‘rsatishning turli usullari
yordamida nutqni boyitish va rang-baranglashtirishni ta’minlaydi.
488
4. Ekspressiv. 5. Muqobil. 6. Hissiy-baholash. 7. Uslubni shakllantirish.
8. Ko‘tarish.
Yu.E. Cherednichenkoning tadqiqotlari orqali., rus va ingliz izohli perifrazi istehzoni
ifodalash kuchiga ega ekanini takidlagan [9]. I.A. Sidorov perifrazning funktsiyalarini o‘rganar
ekan, perifrazning nominativ, ekspressiv, cheklangan uchta funktsiyasini ajratishni taklif qiladi.
Biroq, bu funktsiyalarning turli xil gaplar va so‘zlarni tahlil qilib, ochib berish uchun yetarli emas
[10]. Albatta har bir ilm egasi izlanishlari orqali o‘z xulosasiga keladi va xulosalar har xiligi bilan
ko‘pincha ikkilanishlarga olib kelishi mumkin qaysidir jihatga to‘g‘ri kelgan ilmiy izlanish
xulosasi boshqa bir jihatga to‘g‘ri kelmasligi, yetarlicha uni ochib bermasligi mumkin biroq
albatta har bir izlanish natijasi o‘rinli bo‘lishi aniq chunki bu xulosalar chuqur izlanishlar va
tadqiqotlar va tajribalar orqali kelib chiqariladi. Xulosa qilib aytganda, “Perifraza” atamasi yana
ham chuqurroq o‘rganilsa yuqorida sanalgan funksiyalar soni bundan ham ko‘proq bo‘lishi
shubhasiz chunki til hech qachon bir qolibda turmaydi. Texnika, ilm- fan, iqtisodiyat rivojlangani
sari albatta tilimizda ham islohatlar va rivojlanishlar bo‘ladi va bu tildagi har bir uslubga o‘z
tasirini o‘tqazadi va perifraza uslubi bundan mustasno emas albatta. Biroq, hozirgi tilimizda
perfrazani yuqorida sanalgan funksiyalarini muqobil uchragani sababli va hozircha shu funksiyalar
asosiylik darajasida.
Perifrazani otoqli otlar bilan qo‘llanilishini tasniflanishi
Perifraza uslubi faqat tilshunoslikda qo‘llaniladiga uslublardan bo‘lib qolmay boshqa
masalan ommaviy axborot vositalari, iqtisodiyot, ilm-fan, geografiya, tibbiyot, siyosat, arxetiktura
va yana bir qancha boshqa sohalarda ham qo‘llaniladi. Shundan kelib chiqib, perifrazani otoqli
otlar bilan qo‘llanilishini tasniflab va bu tasniflarga o‘zbek va ingliz tillarida misollar keltiramiz
va ikkita tilni perifrazik uslubini bir xillik yoki har xillik jihatlarini taqoslab ko‘ramiz.
Shaxs ismining atoqli otlari perifraza orqali ifodalash
Joy nomlaring atoqli otlari perifraza orqali ifodalanishi
Narsa- buyumlarning atoqli otlari perifraza orqali ifodalanishi
Aslida tasniflar qatoк lekin yuqoridagi uchta tasnif asosiy bo‘lgani uchun shu uchta asosiy
tasniflarga to‘xtalishga qaror qilindi. Perfrazaning shaxs ismning atoqli otlar orqali ifodalashga
tarixda buyuk yoki noo‘rin ishlari bilan tanilgan, o‘tkir hukumdorlar yoki siyosatchilar, tinchlik
va ozodlik uchun kurashgan elparvalar insonlar, ilm- fan ravnaqi yo‘lida ko‘plab kashfiyotlar
qilgan olimlar,o‘z noodatiy uslubi bilan tanilgan adib, qo‘shiqchi, raqossalar, sportda xayratlanari
natijaga erishgan sportchilar xalqi tomonidan qilgan ishlari uchun nomlariga tariflar berilgani. Bu
tariflar albatta perifraza uslubi orqali amalga oshirilgan.
489
Shaxs ismining atoqli otlari perfraza orqali ifodalash
Masalan ingliz tilida
1.The Flower of Kings, The Once and Future King, Matter of Britain – King Arthur
2.Bloody Mary – Queen Mary I of England
3. The Father of His Country, The American Cincinnatus, The American Fabius, The Sage of
Mount Vernon – George Washington
4. The First Black President – Barack Obama
5. Ponyboy, Chip Off the Old Blockhead, Fredo Corleone – Donald Trump
6. The King of Pop – Michael Jackson
7. Father of Modern Surgery – Lister
8. The Little Fellow – Charlie Chaplin
9. Queen of All Media – Oprah Winfrey Show
10. The Man Behind The Machine – Bill Gates
O‘zbek tilida missollarga to‘xtalsak
1. Buyuk davlat arbobi, asoschisi,Buyuk Sarkarda, Sahibkiran – Amir Temur
2. Turonliklarning Jasoratli Onasi, Massagetlar Malikasi - To‘maris
3. Algebra fanining asoschisi – Muhammad Ibn Muso Al - Xorazmiy20
4. Buyuk hakim, Shayx ur-Rais, Tib ilmining Sarvari – Abu Ali Ibn Sino
5.O‘zbek adabiy tilining bayroqdori, Tafakku bog‘boni, Oltin qalam sohibi- Alisher Navoiy
6. O‘zbek futbol qiroli – Mirjalol Qosimov
7. Oq Tanli Tayson – Ruslan Chagayev
8. Qizlarning yoqimtoyi – Farruh Soipov
9. Maqom mulkining sultoni – Yunus Rajabiy
10. Sharq qo‘shiqlari qirolichasi, Musiqa qirolichasi – Yulduz Usmonova
Ba’zi ingliz tilida keltirilgan perifraza ta’riflarni aytmaganda ikkita tilda ham insonlarning
nomlari ularning jamiyatiga va butun dunyoga qo‘shgan hissasim uchun ularning nomi
ulug‘langan. Asosan bu perifrazik ta’rif nomlar ular haqida kitob yozilganda kitob sarlavhalariga
yoki tadbirlarda e’lon qilinganda ularga hurmat yuzasidan ishatiladi. Joy nomlarning atoqli otlari
perifraza orqali ifodalanishi. Joy nomlari atoqli otlar perifraza orqali ifodalanishiga to‘xtalsak,
joylarning, davlat, shahar, bino, qishloq, o‘rmonlar nomlanishi ularning rivojlanishi, iqtisodiyati,
joylashuvi, davlat ramzi, tarixiyligi, iqlimi, sharoiti, quyosh chiqish yoki botishi, hosildorligiga
kabi belgilarga qarab berilgan perifraza ta’riflar. Masalan ingliz va o‘zbek tillarida shahar
nomlarining perifraza atamalarini misollarini ko‘rib chiqsak.
490
The big Apple- New York
The Old Smoke- London
The city of Love- Paris
The Land of Rising Sun –Japan
The red Dragon- China
O‘zbek tilida shaharlarga berilgan perifrazalar
Non Shahri –Toshkent
Dunyo sayqali- Samarqand
Islom quvvati- Buxoro
Ochiq osmon ostidagi tirik muzey- Xiva
Alpomishlar yurti- Qashqadaryo
Yuqorida keltirilganidek shahar nomlari ingliz va o‘zbek tillarida ham ularning o‘ziga xos
jihatidan yoki tarixda qoldirgan izidan kelib chiqib bu shaharlarni boshqa shaharlarda ajtratib
turadiga perifaza atamalari bilan nomlangan.
Narsa- buyumlarning atoqli otlari perifraza orqali ifodalanishi
Narsa buyumlar ishlangan buyum materilari, rangi, vazifasi, hajmi, orqali, avvaldan
mavjud bo‘lgan va bugunda takomilashgaligiga qarab perifrazalashtiriladi.
Ingliz tildagi narsa- buyumlarga berilgan perfrazalar bilan tanishamiz.
Small screen, telly – a TV
Bubble water, club soda- a coke
Horseless carriage, wheels- a car
Ice- chest, chiller- a fridge
Quyadagi misollarda o‘zbek tilda narsa- buyumlarning atoqli otlarning perifraza orqali
ifodalangani ko‘rsatilib o‘tilgan
Zangori ekran, o‘ynayi jahon- Televizor
Polat o‘t- mashina
Po‘lat qush- samolyot
Xulosa
Til –har bir ma’dinayatning g‘ururi va bu insonlar ortasidagi eng muhim aloqa vositasidir.
Tilimiz qanchalik bo‘y va rang barang bo‘lsa uning ma’daniy darajasi yuqori bo‘ladi.Perifraza esa
tilimizni rang-barangligini taminliydiga stilistik vositalardan biri. Maqolada keltirilgan perifraza
vazifalari esa inson nutqida bir xilikdan qochib, lug‘at boyligini o‘shirish va so‘zlovchi nutqini
yoki yozuvchi asarini qiziqali va ajralib turishiga ko‘mak bo‘ladigan stilistik vosita. Ingliz tilida
491
ham o‘zbek tilida ham atoqli otlar tasniflanishi va tasniflangan atoqli otlar perifrazaning yuqorida
sanab o‘tilgan vazifalaridan foydalangan holda misollarda ikkita tilning rang-barangligi va
ularning lug‘aviy boyligini ko‘rish mumkin.
REFERENCES
1.https://www.merriam-webster.com/dictionary/periphrasis
2.https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=20718
3.Rozental’ D.E. Telenkova M.A, Dictionary=reference book of linguistic terms. M. 1976
4.Xojiev A. Annotated Dictionary of Linguistic Terms.-T 1985.
5.
Galperin I. R. Stylistics. – M.: Higher school, 1981.-p.169.
6.Ashurova D.U., Galiyeva M.R. Stylistics of literary text. - T.: Turon-Iqbol, 2016.- p.235
7.Grehneva L. V. On some aspects of periphrastic nomination. 2009.-p.207.
8.Grehneva. L. V. Objects of Periphrasis in A. Zabolotsky's Poetry. – M.: GIS, 2010.-p.504.
9.Musayev Q. English stylistics. - T.: Adolat, 2003.-p.119.
10.Chromeextension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/http://www.science.vsu.ru/dissertati
11.https://pendulumedu.com/general-awareness/nicknames-of-world-cities
12.https://www.samdu.uz/ru/news/34375
13https://uz.wikipedia.org/wiki/AQSh_prezidentlari_ro%CA%BByxati
14.https://scienceweb.uz/publication/11051
16.https/mutafakkir.uz>olimlar-va-mutafakkirlar
