ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1267
ÁYYEMGI QIZǴAN ÁLEM HAM KRISTALLI QATTI DENELERDEGI FAZALIQ
ÓTIWLWRDEGI SIMMETRIYANIŃ ÓZGERIWI HAQQINDA
Kurbashev B.
Aliasqarova G.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11090952
Annotatsiya.
Áyyemgi qızǵan álem hám túrli kristall denelerde júz bolatuǵın fazalıq
ótiwlerdiń salıstırıwiy nızamınıń nátiyjeleri keltirilgen. Fazalıq ótiwlerdiń barlıq túrlerinde
makroskopik simmetriyanı saqlaw principi ámelge asırılıwı kerek dep shama etiledi. Makroskopik
saqlanıw principine tıykarlanıp, kóplegen kosmologik hám kristallografik mashqalalardi sheshiw
múmkinligi kórsetilgen.
Gilt sózler:
Kristall deneler, Fazalıq ótiwler, Simmetrya, Makroskopik saqlanıw
principine.
ON SYMMETRY CHANGES DURING PHASE TRANSITIONS IN THE EARLY
HOT UNIVERSE AND CRYSTALLINE SOLIDS
Abstract.
The results of a comparative analysis of phase transitions that occur in the early
hot Universe and various crystalline substances are presented. It is assumed that the principle of
preserving macroscopic symmetry should take place in all types of phase transitions. It is shown
that many cosmological and crystallographic problems can be solved on the basis of the principle
of macroscopic conservation.
Key words:
Crystalline substances, phase transitions, symmetries, the macroscopic
principle of conservation.
ОБ ИЗМЕНЕНИЯХ СИММЕТРИИ ПРИ ФАЗОВЫХ ПЕРЕХОДАХ В
РАННЕЙ ГОРЯЧЕЙ ВСЕЛЕННОЙ И КРИСТАЛЛИЧЕСКИХ ТВЕРДЫХ ТЕЛАХ
Аннотация.
Приведены результаты сравнительного анализа фазовых переходов,
которые происходят в ранней горячей Вселенной и различных кристаллических веществах.
Предполагается, во всех видах фазовых переходов должен иметь место принцип
сохранения макроскопической симметрии. Показано, что на основе принципа сохранения
макроскопической возможно решение многих космологических и кристаллографических
задач.
Ключевые слова:
Кристаллические вещества, фазовых переходы, симметрия,
макроскопический принцип сохранения.
Zamanagóy kosmologik modellerge kóre, biziń álemimiz máńgi emes, bálki waqıt ótiwi
menen baslanǵan. waqtıniń ózi, mákan sıyaqlı, baslanǵısh materiya menen bir waqıtta payda
bolǵan, sebebi olar odan ajıralmaytuǵın bolıp tabıladı.
Álemniń " tuwılıwı" "Úlken jarılıw" teoriyası menen xarakterlenedi. Úlken jarılıw - hámme
tarepinen tan alınǵan kosmologik model bolıp, ol álemnıń dáslepki rawajlanıwın, yaǵnıy fazalıq
ótiwler shınjırınıń baslanıwı sebepli álemniıń keńeyiwiniń baslanıwın suwretleydi, bunnan aldın
álem birden-bir jaǵdayda edi. Bunday fazalıq transformaciyalar nátiyjesinde jańa payda bolǵan
ortalıq tezledsedi hám tezlestirilgen keńeyiw jaǵdayına kiredi. Inflyatsion kosmologiya álemdiń
dáslepki
10
−36
sekund dawamında inflyatsiya procesin óz ishine aladı, bunıń nátiyjesinde onıń
temperaturası júdá kóteriledi (
10
27
den
10
32
K ge shekem).
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1268
Álemniń keńeyip ketiwi cenariysiniń tiykarǵı ideyası júdá ápiwayı: skalyar maydandıń
ósiwi sebepli simmetriyanıń óz-ózinen úzilisi procesi aldın jeterlishe aste dawam etiwi kerek,
sonda álem sol waqıt ishinde júdá keńeyip ketiwi ushın waqıt tabadı. waqıt hám processtiń keyingi
basqıshlarında minimal
𝑉(𝜑)
ga jaqın maydan terbelisleriniń ósiw tezligi hám chastotası
𝜑
kosmostıń
10
27
K ge shekem nátiyjeli qızıwı ushın jeterlishe úlken bolıwı kerek. Sonıń menen
birge, kosmostıń qápelimde keńeyiwi baslanǵısh vakuumdıń terbelisleri asa ósip, galaktikalar hám
juldızlardıń rudimentlariga aylanǵanı menen baylanıslılıǵı málim. "Úlken jarılıw" dan keyin
Kosmos temperaturası pásiyedi, bul bolsa óz gezeginde kóplegen fazalıq ótiwler menen birge
keledi. Kosmologik fazalıq ótiw-bul pútkil dunyada materiyaning ulıwma jaǵdayı bir waqtıniń
ózinde ózgerip turatuǵın fizikalıq process. Úlken jarılıw modeliniń tabısı izertlewshilerdińni eń
áyyemgi kosmosda júz beriwi múmkin bolǵan kosmologik fazalıq ótiwler, ol házirgi zamanga
qaraǵanda talay ıssılaw hám tıǵızraq bolǵan dáwirde (kúshli óz-ara tásirge iye fazalıq ótiw, elektr
hálsiz fazalıq ótiw, standart modelden sırtdaǵı fazalıq ótiwler) [1-2]. Birinshi faza ótiwinde Su(5)
→ Su(3) × SU(2) × U(1) sxeması boyınsha simmetriyanıń óz-ózinen ózgeriwi júz boladı. Bunday
halda, vakuumdıń energiya tıǵızlıǵı shama menen umen'shaetsya
10
80
g/
𝑐𝑚
3
ke azayadı. Ekinshi
fazalıq ótiw Su(3) × SU(2) × U(1) → SU(3) × U(1) sxeması boyınsha simmetriyanıń óz-ózinen
ózgeriwi menen birge keledi, vakuum energiyası shama menen
10
25
g/
𝑐𝑚
3
ke azayadı. hám aqır-
aqıbetde, kvarklardan barionlar payda bolıwı menen fazalıq ótiw waqtında vakuum energiyasınıń
tıǵızlıǵı shama menen
10
14
g/
𝑐𝑚
3
ke azayadı hám tań qalarli dárejede bul úlken sekrewlerden
keyin
±10
−29
g/
𝑐𝑚
3
ke shekem nolge aylanadı. Itibar beriń, bul jerde biz tek túp maydanlardıń
ishki qásiyetleri menen baylanıslı simmetriyalar haqqında gáp ettik.
Sonı aytıw kerek, temperatura tomenlegende, simmetriyanıń tómenlewi menen birge
kóplegen kristallı denelerde fazalıq ótiw júz boladı. Olardı rásmiy túrde skalar tásirinde ámelge
asırilatuǵın óz - ózinen payda bolatuǵın process dep esaplaw múmkin-temperaturanıń birdey
ózgeriwi, onıń simmetriyası simmetriya tegislikleri menen sferalıq simmetriyası bolıp tabıladı. Sol
sebepli ıssılıq tásiriniń joqarı simmetriyası sonı ańlatadıki, ótiw waqtında Kristal hesh bolmaǵanda
makroskopik túrde onıń simmetriyasın ózgertirmasligi kerek. Bul kristaldıń strukturalıq
domenlerge bóliniwiniń tiykarǵı sebeplerinen biri bolıp tabıladı. Eger barlıq domenlerdiń jıyındısı
barlıq kristallografik ekvivalent jónelislerge teń túrde jóneltirilgen bolsa, makroskopik tárepten,
ulıwma alǵanda, domenlerge bólingen kristall fazada joqarı temperaturada bolǵan simmetriyaǵa
iye ekenligin túsiniw ańsat. Skalar tásirinen kelip shıqqan fazalıq ótiwlerde kristallardıń
makroskopik simmetriyasınıń ózgermeytuǵınlıǵınıń kórinetuǵın bolıwı strukturalıq yaddıń
kórinetuǵın bolıwınan biri retinde aytinadi [3-4].
Strukturalıq yaddıń taǵı bir kórinetuǵın bolıwı tómendegishe. Eger Kristal martensit
mexanizmi boyınsha izbe-iz bir neshe fazalıq ótiwlerdi basdan keshirse, ol jaǵdayda hár bir ótiwdi
tuwrıdan-tuwrı eń joqarı temperaturalı baslanǵısh fazada ámelge asırılǵan dep esaplab, hár bir
fazalıq ótiw waqtında simmetriya ózgeriwi haqqında oyda sawlelendiriwge iyelew múmkin. Sol
sebepli, hár bir fazalıq ótiwden aldın, kristall bir jıldamǵa túp eń joqarı simmetrik bolmaǵan
jaǵdayǵa ótedi [5-6].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1269
REFERENCES
1.
Guth, Alan H.; Tye, S.H. H. (1980). "Phase Transitions and Magnetic Monopole
Production in the Very Early Universe". Phys. Rev. Lett.
44
(10): 631–635.
2.
Witten, Edward (1984). "Cosmic Separation of Phases". Phys. Rev. D.
30
: 272–285.
3.
Б.Абдикамалов. The memory effect in Lead Ortovanadate Crystals (Эффект
структурной памяти в кристаллах ортованадата свинца). Узбекский физический
журнал.
2
. 5-6. 469 (2000).
