2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
113
BOLA NUTQIDA UNDOSH TOVUSHLARNING O‘ZLASHTIRILISHI
(CHET TILI MISOLIDAGI TADQIQOTLAR ASOSIDA)
Saidaxmedova Odinaxon Ibroximjon qizi
odinaxonsaidaxmedova@gmail.com
Toshkent amaliy fanlar universiteti dotsent v.b., PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.11108806
Annotatsiya.
Maqolada turli tillar doirasida tovush o‘zlashtirish jarayonini
o‘rganishga qaratilgan tadqiqot natijalari aks etgan ma’lumotlar berilgan. Berilgan
ma’lumotlarda tovush o‘zlashtirilishida muayyan tartib mavjudligi aniqlangan.
Kalit so‘zlar:
til o‘zlashtirish, tovushlar, tartib, tipologiya, ingliz, ispan,
mandarin, tayvan tili
Nutqni o‘zlashtirish bolaning vokal, akustik va og‘zaki nutqini
rivojlantirishga qaratilgan. Bunga motorni rejalashtirish va bajarish, talaffuz,
fonologik va artikulyatsiyani egallash kiradi.
Og‘zaki nutq ma’noni yetkazish uchun ishlatiladigan tovushlar yoki
fonemalarning uyushgan yig‘indisidan iborat bo‘lib, til esa ma’noni yetkazish uchun
belgilangan
qoidalarga
muvofiq
foydalaniladigan
belgilarning
ixtiyoriy
birlashmasidan iborat.[Nathani, Suneeti; Ertmer, David J.; Stark, Rachel E. 2009,
351] Grammatik va sintaktik o‘rganish tilni o‘zlashtirishning bir qismi sifatida
qaralsa, nutqni o‘zlashtirish bola hayotining birinchi yillarida persepsiya va
produksiyani rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
Akustik nutq signallari bilan bog‘liq hissiy o‘rganish homiladorlik paytidanoq
boshlanadi. [Hepper, Peter G; Shahidullah, Bs. 1994, 168]Yangi tug‘ilgan chaqaloq
ko‘plab fonetik kontrastlarni farqlay oladi. Bu qobiliyat tug‘ma bo'lishi mumkin.
Nutqni idrok etish taxminan 6 oyda unlilar uchun, 9 oyda tovush birikmalari va 11
oyda tilga xos undoshlar uchun xos bo‘ladi.[Nathani, Suneeti; Ertmer, David J.;
Stark, Rachel E. 2009, 358]
Chaqaloq bola bo‘lib ulg‘aygan sari nutq tovushlarini farqlash qobiliyati
ortishi kerak.[Rvachew, S.2007, 260] Rivojlanishning uchta bosqichi bo‘lib, bunda
bola kattalarga o‘xshash, tovushlarning fonologik va artikulyatsion tasvirlarini
taniydi yoki farqlaydi. Birinchi bosqichda bola, odatda, fonologik kontrastni
bilmaydi va akustik va idrok etish jihatidan o‘xshash tovushlarni chiqarishi mumkin.
Ikkinchi bosqichda bola fonologik kontrastlardan xabardor bo‘lib, kattalar
tinglovchilari uchun sezilmaydigan akustik jihatdan turli xil tovushlarni chiqarishi
mumkin. Nihoyat, uchinchi bosqichda bolalar fonologik kontrastlardan xabardor
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
114
bo‘lib, kattalar ishlab chiqarishiga idrok va akustik jihatdan aniq bo‘lgan turli xil
tovushlarni chiqaradilar.
Chaqaloqlar yig‘lash orqali ovoz chiqarish qobiliyati bilan tug‘iladi. O‘sish
va rivojlanish jarayonida chaqaloqlar o‘zlarining inventarlariga ko‘proq tovushlarni
qo'shadilar. Chaqaloqlar ovozining ikkita asosiy tipologiyasi mavjud.
1-tipologiya 5 bosqichdan iborat bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi:
1.Refleksiv (0-2 oylik) yig‘lash, shovqin va vegetativ tovushlar.
2.Fonatsiyani boshqarish (1 oydan 4 oygacha) undoshga o‘xshash tovushlar.
3.Kengayish (3 oydan 8 oygacha) ajratilgan unlilar, ketma-ket ikki yoki undan
ortiq unlilar va chiyillashlar.
4.Bo‘g‘inlash (5 dan 10 oygacha) – undosh unli (CV) birikmasi, tez-tez
takrorlanadi (masalan, ba ba ba).
5. Murakkab shakllar (9 oydan 18 oygacha) turli xil doimiy unli birikmalar
(CVC).
2-tipologiya: Ollerning chaqaloq fonatsiyalarining tipologiyasi,[3] asosan, bir
necha kichik bosqichli 2 fazadan iborat. 2 asosiy fazaga nutqqa o‘xshamaydigan va
nutqqa o‘xshash tovushlar chiqarish jarayoni kiradi. Oller yig‘lash, kulish,
ingalashni nutqqa oʻxshamaydigan ovozli tovushlarga kiritsa, keyingi jarayonda
talaffuz qilingan ibtidoiy artikulatsiya jarayonini nutqqa oʻxshash tovushlar fazasi
sifatida baholaydi.
Grammatik strukturalar tizimli tartibda o‘zlashtirilib, tartib til
o‘zlashtiruvchining yoshi yoki uning ona tilisidan mustaqildir.[Krashen, S.1982, 12]
S.Krashen o‘z tadqiqotlarida til strukturalarining o‘zlashtirilishida muayyan tartib
bor ekanini asoslaydi. Keyingi yillarda til o‘zlashtirish jarayoni bilan shug‘ullangan
tadqiqotchilar ishida tovushlarning o‘zlashtirilishida ham tartib mavjud ekaniga
ishora qiladi. Xususan, quyidagi 1-diagramma Sander (1972), Grunvell (1981), Smit
(1990) va Uilyamsonning (2010) birlashtirilgan ingliz tilini ona tili sifatida
o‘zlashtirayotgan ingliz bolalarining ma’lumotlarini aks ettiradi. Har bir gorizontal
chiziqning chap qirrasi bolalarning 50 foizi ma’lum bir undoshni to‘g‘ri ishlab
chiqaradigan va nutqida ishlatadigan yoshni ifodalaydi. O‘ng tomon yoki har bir
chiziq bolalarning 90% nutqida undoshdan foydalanishni o‘zlashtirgan yoshni
ifodalaydi.
1-diagramma. Ingliz ingliz tilini ona tili sifatida o‘zlashtirayotgan ingliz
bolalarining ma’lumotlari [Williamson, G. 2010]
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
115
Diagrammada
p, m, h, n, w, b
tovushlarining dastlab bolalar tomonidan
o‘zlashtirilgani aks etgan. 2 yoshgacha bo‘lgan bolalar talaffuzida shu tovushlarning
sillabema (bo‘g‘in) tarzida hamda dastlabki so‘zlar tarkibida uchrashi qayd etilgan.
Paragvayda tug‘ilgan, tug‘ilganidan beri ispan, mandarin va tayvan tillaridagi
muloqot qiluvchilar orasida yashaydigan, otasi paragvaylik bo‘lib, uning ona tillari
ispan va guarani; onasi tayvanlik xitoy, mandarin va tayvan tillarida so‘zlashadigan
va ispan tilini ikkinchi til sifatida o‘rgangan bolaning nutqidagi tovushlar rivoji
kuzatilganda tovush o‘zlashtirishda muayyan tartib mavjud ekani qayd etilgan.
Quyidagi jadvalda bolaning 3 tilda fonetik tovushlari rivoji yosh bo‘yicha berilgan.
1-jadval. Uch tilni o‘zlashtirayotgan bola nutqida undosh tovushlarning
mavjudligi (yosh bo‘yicha)[Hua Zhu, 2010, 114]
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
116
Ikki yoshgacha bo‘lgan bolaning har uchta tilda ham tovushlar
o‘zlashtirishida muanosiblik borligini ko‘rish mumkin. Xususan, 1 yoshu-u 3 oylik
davridan 1 yosh 5 oylik davrigacha har uchala tilda ham
p, m, n, k, t, s
tovushlarining
barqaror o‘zlashgani aks etgan. Demak, bola har uchala tilda shu tovushlar
ishtirokida bo‘g‘inlar (ba’zan, dastlabki so‘zlar)ni ayta olgan.
Tadqiqotlar tovushlarning ona tili (
p, m, h, n, w, b)
hamda ikkinchi til (
p, m,
n, k, t, s
) sifatida o‘zlashtirilishida bolalar dastlab nutqda lab undoshlarini nazoratga
olishini ko‘rsatadi. Tartibdagi o‘xshashlik o‘zbek tilini ona tili sifatida
o‘zlashtirayotgan bolalar nutqini kuzatish, tajriba o‘tkazish, tartibni aniqlash
(mavjud bo‘lsa) hamda tartibni yuzaga keltiruvchi psixolingvistik omillarni
belgilash vazifasini tadqiq etishni taqazo etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hepper, Peter G; Shahidullah, Bs (August 1994). “The development of fetal
hearing”.
Fetal
and
Maternal
Medicine
Review
.
6
(3):
167–
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
117
2.
Krashen, S. Principles and Practice in Second Language Acquisition. New
York: Pergamon Press. 1982. –Р.12.
3.
Nathani, Suneeti; Ertmer, David J.; Stark, Rachel E. (2009). “Assessing
vocal development in infants and toddlers”.
Clinical
Linguistics
&
Phonetics
.
20
4.
Rvachew, Susan (August 2007). “Phonological Processing and Reading in
Children With Speech Sound Disorders”.
American Journal of Speech-Language
Pathology
.
16
5.
Williamson, G. (2010)
English speech sounds: phonemes, allophones, and
variations in connected speech
. [eBook]
. Accessed 09
March 2011.
6.
https://www.researchgate.net/publication/228885790
Hua
Zhu.
The
phonological
development
of
a
trilingual
child:
Facts
and
factors.
Article in International Journal of Bilingualism / March 2010.
