SINONIMAYZER IMKONIYATLARI VA UNING AHAMIYATI

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

184

SINONIMAYZER IMKONIYATLARI VA UNING AHAMIYATI

Mahkamova Dilafruz Shavkat qizi

Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti

mustaqil tadqiqotchisi

dilafruz-mahkamova@mail.ru

https://doi.org/10.5281/zenodo.11109040

Annotatsiya.

Maqolada matnni betakror qilishga, kopirayter va tarjimonlar

ishini yengillashtirishga, antiplagiat dasturini mukammallashtirishga, plagiatga
qarshi antiplagiat yaratishga yordam beradigan sinonimizatorning imkoniyatlari bir
necha

yaratilgan

dasturlar

misolida

ko‘rsatib

berilgan.

https://www.articlerewriter.net/

,

OnlineGPT,

http://kopirajter.by/kopirajteru/sinonimayzer-teksta/

algoritmlarida

sinonimayzerlarning ishlash funksiyalari va ahamiyati sanab o‘tilgan. O‘zbek tili
uchun sinonimayzer yaratish masalasi va uning muhimligi misollarda keltirilgan.

Kalit so‘zlar:

Sinonimayzer, antiplagiat, leksikografiya, sinonimlar bazasi,

matn generatori

Annotation.

The article shows the capabilities of the synonymizer, which helps

to make the text unique, ease the work of copywriters and translators, perfect the
anti-plagiarism program, and create an anti-plagiarism anti-plagiarism program on
the example of several created programs. https://www.articlerewriter.net/, Online
GPT, http://kopirajter.by/kopirajteru/sinonimayzer-teksta/ algorithms list the
functions and importance of synonymizers. The issue of creating a synonymizer for
the Uzbek language and its importance are presented in examples.

Keywords:

Synonymizer, anti-plagiarism, lexicography, synonym base, text

generator

Tobora rivojlanayotgan axborot zamonida o‘zbek tilidagi axborotlarni

raqamlashtirish, lug‘atlarni kompyuter uchun moslashtirish bilan birga ularning
o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettira oladigan dasturlar yaratish tabiiy tilni qayta
ishlash yo‘lidagi ilg‘or qadamlardan biri bo‘la oladi[1]. Tilning xususiyatlarini
komyuter dasturlari, veb-sayt, veb-ilova ko‘rinishida ochib berish tildan unumli va
oson, keng miqyosda foydalanishga yo‘l ochadi. Bu borada kompyuter va til
integratsiyasi mahsuli bo‘lmish sinonimayzerning o‘zbek tili va uning xususiyatidan
kelib chiqib yaratish va matnlarning avtomatik tarjima, tahrir va tahlil qilishga
erishish ko‘plab sohalarning rivojiga, istiqboliga keng yo‘l ochadi.

Sinonimayzer

– bu matndagi so‘z birikmalari va so‘zlarni sinonimlar (dastur

bazasida

joylashgan)

bilan almashtiradigan dastur.

Ayrim

manbalarda

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

185

sinonimizator, sinomizator nomlari bilan yuritiladi [2]. Sinonimayzerlar aksariyat
hollarda veb-sayt ko‘rinishida yoki veb-ilova ko‘rinishida yasaladi. Sinomayzerlar
bugungi kunda dunyoning aksariyat ommalashgan tillarida yaratilgan. Ular orasida
ingliz, rus, ukrain, qozoq, turk va boshqa tillarni ko‘rish mumkin [3]. Sinonimayzer
katta hajmdagi matnlar, so‘z birikmalari, tarjimalarda foydali hisoblanib, u orqali til
birliklarini boshqa matnga muvofiq va muqobil variantiga almashtirish imkoniga
ega bo‘lamiz[4]. Bu almashtiruv plagiatga yordam berishi mumkin degan gumon
ham mavjud. Ammo bu jarayon plagiatning oldini oladi va antiplagiatga qarshi
antiplagiat vazifasini bajaradi. Sinonimayzerlarning amalda ishlab turgan
versiyalarining xususiyatlari bilan tanishib chiqamiz:

1.

https://www.articlerewriter.net/

sayti 10 ta tilda matnlardagi so‘zlarni ma’no

g‘alizligi yuzaga kelmagan holatda sinonimlariga o‘girib bera oladi [5]. Bu algoritm
maqolalarni mazmunini yoki umumiy g‘oyasini o‘zgartirmasdan qayta yozadi. Bu
dasturdan foydalanish va matnni bir necha marta tahlil qilish orqali plagiatsiz
kontentni taqdim qilish mumkin. Bu veb-sayt kimningdir maqolasini qayta yozuvchi
shaxs tomonidan berilgan natijalarni 100% tekshiradi va ko‘chirish jarayonida qaysi
so‘zlar o‘zgasiga qay tartibda o‘zgartirilganini ko‘rsatadi. Bu bevosita plagiatning
oldini oladi. Bu algoritm kontent yozayotganda so‘z boyligini izlovchilar, ilmiy
izlanuvchilar, tarjimonlar, til o‘rganuvchilar, leksikograflar, parameologlar uchun
foydali hisoblanadi. Dasturning afzallik xususiyatlaridan yana biri dastur analiz
qilingan matnning grammatik tahlilini o‘tkaza oladi va o‘rnatilgan grammatik
me’yorlar bo‘yicha umumiy va xususiy kamchiliklarni ko‘rsata oladi. Dastur
matndagi so‘zlarni iboralar, tasviriy ifodalar bilan boyitish, plagiarizmni tekshirish,
maqolani tamoman boshqa so‘z uslubida yozish, oxirida umumiy xulosa berish
funksiyalariga ega.

2.

Online GPT

– neyrotarmoq orqali matnlarni qayta ishlash algoritmi [6]. Bu

algoritm matnlarni orfografik, morfologik, fonetik, sintaktik, punktuatsion tahlil
qilib beradi, urg‘usini aniqlaydi, shu bilan birga matndagi so‘zlarni sinonimayzerlay
oladi. Bu jarayonlar faqat rus tili va uning grammatikasi uchun ishlaydi. Sinonimator
Online GPT uchun nima va u qanday ishlaydi? Sinonimator neyron tarmoqlardan
foydalangan holda matnni tarjima qilishga yordam beradigan vositadir. Bu shunday
ishlaydi:

1. Avval sinonimizator matnni alohida so‘z va iboralarga bo‘lib tahlil qiladi.
2. Keyin matndagi har bir so‘z va ibora uchun sinonim va o‘xshash so‘zlarni

topish uchun katta hajmdagi matn ustida barcha ma’lumotlar avvaldan kiritilgan
neyron tarmoqdan foydalanadi.

3. Shundan so‘ng sinonimizator matndagi asl so‘z va iboralarni topilgan

sinonimlar bilan almashtirib, manba matnning mazmuni va tuzilishini saqlaydi.

Online GPTda uchun sinonimizatorning qanday afzalliklari bor?

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

186

1. Matnning o‘ziga xosligini yaxshilash: Sinonimizatordan foydalanib, siz

jumlalarning so‘zlarini osongina o'zgartirishingiz mumkin, bu esa matnni yanada
mazmunli va sifatli qilishga yordam beradi.

2. Vaqtni tejash: matnni qo‘lda qayta yozishga ko‘p vaqt sarflash o‘rniga,

sinonimizator bu vazifani avtomatik ravishda bajaradi.

3. Ma’noning saqlanishi: Sinonimizator ma’lumotlarning ma’nosi o‘zgarishiga

yo‘l qo‘ymasdan, manba matn ma’nosini saqlab qolishga harakat qiladi.

Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar uchun reklama matnlari ustida ishlash

kerakli va dolzarb masala bo‘lib qoldi. Kontentni yaxshilash uchun ham
sinonimatordan foydalanishim mumkin.

1. Matndagi alohida ajratib ko‘rsatilgan va jalb qilish uchun tanlab olingan

so‘zlarni diversifikatsiya qilish kontentni yanada xilma-xil qiladi.

2. Sinonimizator yordamida matnni o‘zgartirish kontentning takrorlanmas

versiyalarini yaratishga imkon beradi.

3. O‘qilishini yaxshilash: Sinonimlardan foydalanish matnni o'qiydiganlar

uchun yanada qiziqarli va qiziqarli qilishi mumkin.

Sinonimizatordan foydalangandan keyin matn sifatini qanday tekshirish

mumkin?

1. Matnni tekshiring bo‘limi matnni diqqat bilan o'qiydi va barcha iboralar va

gaplar ma'noli va mantiqiy bog'langanligini tekshirib beradi.

2. Grammatikani va uslubni tahrirlash bo‘limi matnni grammatika va uslub

qoidalariga ko‘ra tahrirlaydi.

3. Plagiatga tekshirish bo‘limi matn plagiatdan xoli, ko‘chirilmagan, boshqa

biror joyda aks etmagan, takrorlanmas ekanligini tekshirib beradi.

3.

http://kopirajter.by/kopirajteru/sinonimayzer-teksta/

sayti

reklama

maqolalarini tahrirlovchi dastur sifatida ishga tushgan [7]. Ushbu ilova hech qanday
maxsus ko‘nikmalarni talab qilmaydi, shuning uchun undan hech qanday
qo‘llanmalarni o‘rganmasdan foydalanish mumkin. Bu dasturdagi sinonimatordan
foydalanishning mohiyati shundan iboratki, manba matn dastur oynasiga
ko‘chiriladi, uning asosida yangi maqola yaratiladi. Foydalanuvchi faqat tugmani
bosishi kerak. Ammo tayyor matndan tahrirsiz foydalanish imkonsiz. Ushbu ilova
maqola yaratishni sezilarli darajada osonlashtiradi, ammo uni inson ishtirokisiz
mukammal shaklga keltira olmaydi. Olingan natijada uslubiy va grammatik xatolar
kuzatilishi mumkin. Maqola, albatta, tahrir qilinishi kerak bo‘ladi.

Sinonimizatordagi sinonimlarni jamlash jarayonida muhim jihat ko‘zga

tashlandiki, “sinonimik qator bir so‘z turkumiga mansub bo‘ladi” deyilgan qarash
sinonimlar uchun qat’iy cheklov bo‘lib, bugungi kunda ushbu mezon o‘zini
oqlamayapti[8]. Sinonimlar qatorida bir-biriga ma’nodosh bo‘lib qo‘llanayotgan
turli turkumdagi so‘zlar ham mavjud bo‘lmoqda. Jahon tilshunosligida bunday

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

187

sinonimlar kvazisinonimlar (soxta sinonimlar, qisman ma’nodoshlar) deb
yuritiladi[9]. Sinonimizatorlarni tadqiq etish jarayonida kvazisinonimlardan
salmoqli foydalanilganini ko‘rish mumkin.

O‘xshash ma’noga ega so‘zlarni tanlash imkonini beruvchi dasturlar odatda 2

toifaga bo‘linadi:

Sinonimlar ilovasi.

Bunday ilovalar sinonimi mavjud so‘zlarni topadi va ularni

sinonimlar bilan almashtiradi. Agar bu jarayon juda katta matn ustida amalga
oshirilsa, matn sifatini yo‘qotishi mumkin [10];

Matn generatorlari.

Ular matndagi o‘zgartirilishi kerak bo'lgan joylarni

ko‘rsatadigan shablonni yaratishga imkon beradi. Ushbu yondashuv bir vaqtning
o'zida bir nechta matnlar ustida ishlash imkon beradi. Generatsiya maqolalarning
kerakli soniga ko‘ra ham, ularning o‘ziga xoslik darajasiga ko‘ra ham saralay
oladi[11].

Sinonimatorning afzalliklari va kamchiliklari [12]:

Ijobiy jihatlar orasida quyidagilarni ta’kidlash kerak:
- Kontentni qayta ishlash uchun minimal mehnat xarajatlari sarf etiladi;
- Modernizatsiya qilish imkoniyati. Ma'lumotlar bazasining doimiy

yangilanishi har doim yangilangan sinonimatordan foydalanishga imkon beradi;

- Samaradorlik. Bunda katta hajmdagi matn ustida ishlanganda hech bir jihat

qolib ketmaydi. Sifat ustunligiga erishish mumkin.

Salbiy jihatlar ham mavjud:
- Leksemalarni tanlash so‘z bo‘yicha uning gapning boshqa bo‘laklari bilan

mos kelishi hisobga olinmagan holda amalga oshiriladi. Bu ko‘pincha nomuvofiq
konstruksiyalarning yasalishiga olib keladi (masalan, “nam” so‘zi “shalabbo”
leksemasi bilan almashtiriladi, bu esa butunlay boshqa ma’noga ega gapning
shakklanishiga sabab bo‘ladi)[13];

- Ayrim tillarning sintaksisi shu qadar murakkabki, hatto eng zamonaviy

sinonimator ham buni bajara olmaydi. Ayrim jumlalar leksik tizim mantig‘iga shu
qadar mos kelmaydiki, ularni inson o‘zi qayta yozishi kerak [14];

- Qidiruv robotlari borgan sari mukammal tarzda ishlamoqda, shuning uchun

agar kishi sinonimizatordan matnni, ilmiy ishni, kontentni ko‘chirish, osonlik bilan
o‘zgartirib o‘sha matn muallifiga aylanish uchun foydalansa, unda sinonimizator
nimaligini unutgani ma’qul[15].

O‘zbek tili sinonimizatorini yaratishda 2023-yilda nashrdan chiqqan “O‘zbek

tili sinonimlarining o‘quv lug‘ati” katta ahamiyatga ega bo‘ladi va asosiy baza
vazifasini o‘tay oladi. Bu lug‘at o‘zbek tilidagi 2500 ga yaqin sinonimik qatorlarni
o‘z ichiga olgan va unda ma’nodoshlarning izohi, turkumi, to‘liq sinonimligi,
qisman sinonimligi, o‘xshashligi, tarixiy shakllari, uslubiy xoslanishi kabi ulkan
ma’lumotlar berilgan. Mazkur lug‘at yordamida yaratilajak sinonimizator

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

188

foydalanuvchilarning so‘z boyligini oshirish, nutqiy kompetensiyani shakllantirish,
matnni uslubiy va mazmuniy jihatdan to‘g‘ri holatda qayta shakllantirish, lingvistik
bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi.

Raqamli texnologiyalar rivojlangan ayni damda tarjimon dasturlarni yaratish,

tabiiy tilni qayta ishlash, antiplagiat dasturi va sentiment analizni yaratish, asosiysi,
o‘zbek tili ontologiyasining sinsetlarini shakllantirishda qimmatli leksikografik
manba sifatida xizmat qiladi[16].

Sinonimlar o‘quv lug‘ati nutq madaniyatini oshirish maqsadida tashkil

etiladigan qayta tayyorlov kurslari uchun uslubiy ko‘rsatmalar, kompyuter
lingvistikasi hamda medialingvistikaga oid monografik tadqiqotlar, o‘quv
qo‘llanmalari, ma’ruza matnlari, seminar, amaliy mashg‘ulot materiallari va
laboratoriya topshiriqlari tizimini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi[17].

Xulosa

.

Sinonimizator dasturini yaratishda an’anaviy (qo‘l mehnati

yordamida tilning barcha qonun-qoidalari aks etgan mukammal lingvistik ba’za
tuziladi) va zamonaviy (inson va mashina mehnatidan foydalangan holda tuzilgan
modellar mashinaga o‘qitiladi) metoddan foydalanish mumkin. An’anaviy metod
uzoq vaqtni talab qiladi, biroq yuqori sifatdagi natijani beradi. Zamonaviy metod
nisabatan vaqtni tejashga yordam beradi, ammo natijani mukammal holatga keltirish
ko‘plab tahlil va tahrirlarni talab qiladi.

[18] O‘zbek sinonimizatorni yaratish va

ishlash sifatini oshirishda jahon tajribasidan foydalanish va shu paytgacha qilingan
ilmiy ishlar va yaratilgan dasturlarni o‘rganish va ulardan foydalanish
kamchiliklarni bartaraf etishga va nisbatan mukammal dastur yaratishga xizmat
qiladi. Sinonimizator matnni betakror qilishga, kopirayter va tarjimonlar ishini
yengillashtirishga, antiplagiat dasturini mukammallashtirishga, plagiatga qarshi
antiplagiat yaratishga yordam beradi. O‘zbekcha sinonimizator dasturini
sinonimlarning barcha turlari doirasida yaratish mumkin. Buning uchun har bir til
qatlamiga tegishli sinonimlar bilan ishlay oladigan algoritm ishlab chiqish lozim.
Qanday sinonimlar bilan ishlashidan qat’i nazar, sinonimizatorning ma’umotlar
bazasi doimiy yangilanib turishi lozim. Aks holda neologizmlar sinonimik qatordan
chetda qolishi mumkin. Semantik ma’no noziklilarini farqlash, uslub bo‘yicha
tahrirlash uchun, sinonimizator dasturini tuzishda lug‘atga yoki bilimga asoslangan
usul, nazorat qilinadigan usul, yarim nazoratli usuli, nazoratsiz usullardan
foydalanish mumkin. O‘zbek tilida yaratilgan o‘zbekcha sinonimizatorlar o‘zbek
tilining naqadar boy til ekanligini yana bir karra amaliy isbotlab beradi. Qolaversa,
o‘zbek tilini ona tili yoki xorijiy til sifatida o‘rganuvchilar uchun boy leksik manba
sifatida xizmat qilishi mumkin. Eng asosiysi, plagiatdan foydalanib, inson omili
yordamida o‘zgartirilgan matnlar, kontent maqolalar, ilmiy ishlarning
ko‘chirilganligini tekshirish imkonini beradi. Bu esa jamiyatga yaroqli ilmiy
ishlarning yetkazilishini ta’minlaydi.

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

189

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Abjalova M. O‘zbek tilidagi sinonimlar tasnifi. Zamonaviy ilm-fan va ta’lim

istiqbollari. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. – Toshkent, oktabr, 2023. – B.
352-361.

2. Abjalova M. Oʻzbek tili milliy korpusida sinonimayzer yoxud

sinonimizatorni yaratish masalasi // Kompyuter lingvistikasi: muammolar, yechim,
istiqbollar / Respublika ilmiy-texnik konferensiya toʻplami. Elektron nashr / ebook.
– Toshkent: ToshDOʻTAU, 2021. – 207-211 b.

3. Uzoqova M.T. Sinonimayzer dasturi samaradorligini oshirishda Zipfa

qonuni ahamiyati// O‘zbek tili taraqqiyoti va xalqaro hamkorlik masalalari/ Xalqaro
ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. Elektron nashr / ebook. – Toshkent:
ToshDOʻTAU, 2021

4. Abjalova M. Bir Sözlük Derleme Deneyimine Dayali Eş Anlamlilarin

Siniflandirilmasi. Bildiri kitabi. VII. Uluslararasi türklerin dünyasi sosyal bilimler
sempozyumu. 02-04 Haziran/June 2023 Prag-ÇEKYA. – S. 450-456. ISBN: 978-
625-00-8481-6.

5.

https://www.articlerewriter.net/

6.

https://study24.ai/sinonimayzer/

7.

http://kopirajter.by/kopirajteru/sinonimayzer-teksta/

8. Fitra T.N. QuillBot as an online tool: Student’s alternative in paraphrasing

and rewriting pf English writing/ English. Journal of Language, Education, and
Humanities. DOI: http://dx.doi.org/10.22373/ej.v9i1.10233.

9.

https://www.softwaretestinghelp.com/database-design-tools/

10.

https://www.tutorialspoint.com/natural_language_processing/natural_lang

uage_processing_word_sense_disambiguation.htm

11. Abjalova M.A. Tahrir va tahlil dasturlarining lingvistik modullari. [Matn] :

monografiya / M.A. Abjalova. – Toshkent: Nodirabegim, 2020. – 176 b. ISBN 978-
9943-6939-0-6.

12. Abjalova M., Uzakova M. Software and Linguistic Features of Uzbek

Synonymizer. // IEEE – UBMK – 2022: 7th International Conference on Computer
Science and Engineering. 24-26 September 2022. –

Diyarbakir, Turkey.

– pp. 177-

181. Impakt Factor 5.5. DOI:

10.1109/UBMK55850.2022.9919447

13. Dadaboyev H., Abjalova M., Rashidova U. Oʻzbek tilidagi sinonimlarning

oʻquv lugʻati. – Toshkent, 2023. – 810 b.

14. Abjalova M. Tagging and Annotation of Corpus Units. // International

Journal of Language Learning and Applied LinguisticsISSN: 2835-1924 Volume 2

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

190

|

No

12

|

Dec

-2023.

–

PP.

103-107.

https://inter-

publishing.com/index.php/IJLLAL/article/view/3228/2733

15. Abjalova M. Oʻzbek tili Milliy korpusida sinonimayzer yoxud

sinonimizatorni yaratish masalasi // O‘zbek milliy va ta’limiy korpuslarini
yaratishning nazariy va amaliy masalalari / Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. 2021 yil 7 may. Elektron nashr / ebook. ‒Toshkent: ToshDO‘TAU,
2021. ‒ 330 b. – B. 38-40

16. Abjalova M. Синонимайзер (синонимизатор) в образовательной

корпусе узбекского языка. // Родные языки и культуры в современном
изменяющемся мире. – Тува, 2022. – 79-84 с.

17. Abjalova M., Bozorov S. Kvazisinonimlar nutqiy imkoniyat sifatida. //

Актуальные вызовы современной науки,

LX Международная научная

конференция 26-27 июня 2021 г. – C. 123-126.

18. Abjalova M. Lug‘at tuzish tajribasi asosida sinonimlar klassifikatsiyasi.

Bildiri özetleri kitabi. VII. Uluslararasi türklerin dünyasi sosyal bilimler
sempozyumu. 02-04 Haziran/June 2023 Prag-ÇEKYA. – S. 119-120. ISBN: 978-
625-00-8481-6.