“BOBURNOMA” LUG‘AT TARKIBIDA ARXAIZMLARNING O‘RNI

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

287

“BOBURNOMA” LUG‘AT TARKIBIDA ARXAIZMLARNING O‘RNI

Dadabayev Hamidulla Aripovich

filologiya fanlari doktori, professor,

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent

davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti,

h_dadaboyev@mail.ru

https://doi.org/10.5281/zenodo.11110508

Annotatsiya.

Eski o‘zbek adabiy tilining taraqqiy etishida Alisher Navoiy va

uning Lutfiy, Atoyi, Sakkokiy, Yaqiniy, Haydar Xorazmiy singari salaflari qatori,
izdoshi Boburning ham o‘rni o‘ta salmoqli. Bobur qalamiga mansub nasr hamda
nazmda bitilgan asarlarda XV-XVI yuzyillik o‘zbek adabiy tilining barcha sathlariga
xos ashyoviy materiallar o‘z aksini topgani bilan xarakterlanadi. Bobur ijodining
cho‘qqisi hisoblanmish “Boburnoma” matnida qo‘llangan so‘z boylik nafaqat
ma’no-mazmunan rang-barangligi, balki qadimgi turkiy til (VII-X) va Qoraxoniylar
davri ilk eski turkiy til (X-XII)da bor bo‘lgan tub qatlamni o‘z ichiga qamrab
olganligi bilan ajralib turadi.

Ajdodlar kundalik turmush tarzida iste’molda bo‘lgan ko‘hna so‘zlarning

Bobur tomonidan istifoda etilishini uning Ona tiliga nisbatan cheksiz mehri hamda
samimiy hurmatining belgisi sifatda baholamoq darkor. “Boburnoma”da ishlatilgan
arxaizmlarning muayyan qismi davrning boshqa manbalarida qayd etilmasligi
Bobur fenomenining buyukligidan dalolat beradi.

Kalit so‘zlar

:

arxaizm, affiks, statistika, so‘z boylik, istorizm, o‘z qatlam,

derivat, turkiy til.

Abstract.

In the development of the old Uzbek literary language, along with

Alisher Navoi and his predecessors such as Lutfi, Otoi, Sakkoki, Yaqini, his follower
Babur also has a great place. Babur's works written in prose and verse are
characterized by the fact that in these works materials related to all aspects of the
Uzbek literary language of the 15th-16th centuries are reflected. "Boburnoma",
which is considered the pinnacle of Babur's creativity, is not only rich in meaning
and content, but also includes the basic layer of the ancient Turkic language (VII-X)
and the first old Turkic language of the Karakhanid period (X-XII).

Babur's use of old words used in the daily life of his ancestors should be

considered as a sign of his boundless love and sincere respect for his mother tongue.
The fact that certain archaisms used in "Boburnoma" are not recorded in other
sources of the period indicates the greatness of Babur's phenomenon.

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

288

Key words:

archaism, affix, statistics, vocabulary, historicism, own layer,

derivative, Turkish language.

XVI yuzyillik o‘zbek adabiy tili so‘z boyligining yuqori bosqichga

ko‘tarilishida Alisher Navoiy asarlari kabi Zahiruddin Muhammad Bobur bitgan
obidalar, ayniqsa, “Boburnoma”ning muhim o‘ringa egaligi allaqachon ilm ahli
tomonidan e’tirof etilgan.

1494-1529-yillar mobaynida Movarounnahr, Xuroson, Afg‘oniston, Bangola,

Hindiston singari yurtlarda yuz bergan turfa tarixiy, ijtimoy, siyosiy, iqtisodiy,
harbiy, diniy, madaniy, maishiy voqea-hodisalar tasviri haqqoniy ravishda bayon
etilgan. Asarni yozishda, olib borilgan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 14728 ta so‘z
qo‘llangan [Холманова, 2021:73] . Ushbu sonning 8967 (61%) tasini turkiy qatlam
tashkil qilishi, uning 7901 (53,64%) tasi eski o‘zbek adabiy tilida keng ishlatilgan,
700 (4,75%) tasi arxaik, 195 (1,31%) tasi esa Bobur tomonidangina iste’molga
kiritilgan-okkozional leksik birliklar tashkil qilgani aniqlangan [Холманова,
2021:74].

Har qanday tilning nisbatan keyingi bosqichga doir so‘z boyligi oldingi

davrlarda qo‘llanishda bo‘lgan, millatning azaldan shakllangan ruhi, o‘zligi, urf-
odati, rasm-rusumlari, qolaversa, mentalitetini ifodalashga qodir o‘z qatlam
zaminida rivojlanadi va takomillashadi. Tabiiy, kishilik jamiyatida sodir bo‘luvchi
turli-tuman voqea-hodisalar, ya’ni tildan tashqarida kechuvchi omillarga o‘ta
sergaklik va o‘z vaqtida munosabat bildiruvchi tilning leksik-semantik sathi qolgan
sathlarga nisbatan tez o‘zgaruvchanligi, yangilikka haddan tashqari intiluvchanligi
bilan ajralib turadi. Sir emaski, jamiyatning rivojlanishi, taraqqiy etishida falsafa
kategoriyalaridan qarama-qarshilik va ziddiyat qonuniyatining roli juda muhim.
Ya’ni insoniyat bosib o‘tgan tuzum-formatsiyalarning almashinishida qayd etilgan
qonuniyatning o‘rni salmoqli. Ayni holat jamiyat-sotsiumsiz yuzaga kelishi mumkin
bo‘lmagan til hamda uning sathlari tabiatida ham yaqqol voqelanadi.

Dialektika qonunlariga muvofiq nafaqat kishilik jamiyati, shuningdek,

borliqda ham doim eski va yangi o‘rtasida kurash ketadi. Yangi dunyoqarash, narsa-
buyum, texnologiyaning paydo bo‘lishi eskining tarixga aylanishi, qo‘llanishdan
chiqib ketishiga olib keladi. Modomiki, muayyan dunyoqarash, g‘oya, tushuncha,
narsa-buyum nazardan chetda qolar ekan, ularni ifodalovchi so‘zlar, istilohlar ham
umrini yakunlaydi, tarixiy so‘zlar-istorizmlar qatoridan o‘rin olishga majbur bo‘ladi.

Tarixiy so‘zlar-istorizmlarga berilgan ta’riflarga nisbiylik nuqtai nazaridan

munosabatda bo‘lish maqsadga muvofiq. Zotan, insoniyatning keyingi zamonlarida

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

289

ijod qilingan har qanday olim-u ulamo, fozil-u fuzalo, shoir-u yozuvchi millati
o‘tmishini yoritishga bag‘ishlagan asarlarida o‘tmishda ajdodlari tafakkurida
shakllangan olam manzarasini tasvirlashda o‘sha zamonning tiliga, ayniqsa, so‘z
boyligiga murojaat qilmasdan iloji yo‘q. Zero, ajdodlarning qadim turmush tarziga
taalluqli bo‘yoq-koloritni bugungi o‘quvchiga to‘laqonli yetkazishda xohlaydimi,
xohlamaydimi eskirgan so‘zlarni ishlatishga majbur. Aks holda, kitobxon asarni
chetga surib qo‘yishi aniq.

U yoki bu tilning so‘z boyligini biror shaxs tomonidan har kuni yoxud onda-

sonda kiyiladigan kiyim-kechaklar solingan sandiq yoki javonga o‘xshatish
mumkin.

Til sandig‘idan joy olgan so‘zlarning bir qismi qo‘llanishda o‘ta faolligi,

boshqacha aytganda, chastotasi yuqoriligi, boshqa qismi esa “mudroqligi”-
ishlatilish navbatini kutishi bilan xarakterlanadi. Qaysidir so‘zning “mudroqligi”,
ya’ni oz qo‘llanishi u ifodalaydigan ma’noni anglatishda “raqibi” – ma’nodoshining
faollashuvi bilan chambarchas bog‘liq.

“Boburnoma” matnida arxaik birlik sifatida qayd etilgan 700 ta so‘zning

qanchasi istorizm, qanchasi arxaizm ekanligini keyingi izlanishlarda aniqlash o‘zini
oqlaydi, degan fikrdamiz. Ushbu ma’ruza sarlavhasidagi

arxaizm

termini ostida

qadimgi turkiy til va ilk eski turkiy til bitiglari va yodgorliklari matnida faol
ishlatilgan, eski o‘zbek adabiy tilida qo‘llanish darajasi nisbatan susaygan so‘z
hamda istilohlar nazarda tutilgan. Asar so‘z boyligida arxaik birliklarning
qo‘llanishi xususida so‘z ketganda, quyidagi omillarga urg‘u berishga to‘g‘ri keladi:

1) deyarli to‘rt-o‘n asr oldin ajdodlar tomonidan ishlatilgan o‘z qatlamga xos

leksik tarkibning zamon sinovlariga bardosh bergan ulushi, foydalanish darajasi
nisbatan past bo‘lsa-da, eski o‘zbek tili, chunonchi, Bobur ijod qilgan muhitda
iste’molda qolgan; 2) Ona tiliga mehri, muhabbati o‘ta yuqori bo‘lgan Bobur intra
va ekstralingvistik omillar bois qo‘llanishdan chiqish xavfi ostidagi ko‘hna so‘zlarga
diqqat qaratib, ularning umrini ma’lum muddatga uzaytirishga erishgan; 3) jonli
so‘zlashuv tili, sheva va lahja qatori, uning asosida shakllangan adabiy tilga
qaraganda qadimgi belgi-xususiyatlar, ayniqsa, so‘z boylikni asrashga, saqlab
qolishga “o‘ch” bo‘ladi. Ushbu jihatni yaxshi anglagan Bobur memuar asarini
qiyinchiliksiz o‘qiladigan va uqiladigan tilda bitib, ma’no-mazmuni yengil
tushuniladigan so‘zlarni qo‘llash yo‘lini tanladi.

“Boburnoma” so‘z boyligida ishlatilgan arxaik leksik birliklarning barchasini

birgina maqola yoxud ma’ruzada batafsil tahlildan o‘tkazishning iloji ham, imkoni
ham yo‘q. Bunday tahlil asar leksikasiga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotda muayyan

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

290

darajada amalga oshirilgan amalga oshirilgan [Холманова, 2021]. Shunday bo‘lsa-
da, manba matnida muallif qo‘llagan o‘z qatlam tarkibida bugungi kun nuqtai
nazaridan “eskirgan” belgisi ostida baholanayotgan ayrim ko‘hna so‘zlar to‘g‘risida
mulohaza bildirish foydadan xoli bo‘lmas, degan fikrni ma’qul sanadik.

Qadimgi turkiy til va eski turkiy tilda yilning to‘rt faslidan biri, ya’ni

ko‘klam

yaz

istilohi yordamida anglashilgan. Ushbu leksema “ko‘klam” ma’nosida

Kultegin bitigtoshi, keyinchalik Mahmud Koshg‘ariy lug‘ati (DTS,250), “Qisasi
Rabg‘uziy” (42r21) kabi yodgorliklarda ishlatilgan. Alisher Navoiy “Hayrat ul-
abror” dostonida istilohni hozirgi o‘zbek tilidagidek “yoz” fasli ma’nosida
qo‘llagan:

Yaz tapa almay čü ïsïğdïn panáh,
Sáya üčün köprük aƞa xábgáh

(ANATIL,I,770).

“Boburnoma”da yaz leksemasi o‘zining arxaik-dastlabki ma’nosida aks

etgan

: Agar ol qïšnï ošul qïšlaqta ötkäzilsä edi köpraq ehtimáli bu edikim, yazğača

urušsïz-oq buzulğaylar (128).

“Yara, chipqon, yiringli yara” ma’nosi XI-XII asr eski turkiy til manbalarida

qart

istilohi bilan ochilgan (DTS,429). Bobur tomonidan ushbu istilohning tilga

olinishi, uning eski o‘zbek tili tibbiy istilohlar tizimida mavjud bo‘lganligini
ko‘rsatadi

: Bir-ikki yïldïn soƞg Ali Dostniƞ iligigä qart čïqïb öldi (

135). Alisher

Navoiy qo‘llagan tibbiy terminlar ichida

qart

ko‘zga tashlanmaydi. Bundan,

qart

istilohining Xurosonda ma’lum bo‘lmagani, Movarounnahrda, aksincha,
qo‘llangani borasida mulohaza yuritish mumkin.

“Poyasi bilan kesmoq” semasini bildiruvchi

or=

so‘zining takror ma’nosini

anglatuvchi -ğa qo‘shimchasi bilan hosil qilingan

orğa

shaklidan -

q

affiksini

qo‘shish oqibatida yuzaga kelgan

orğaq

derivati “o‘simlikni poyasi bilan kesish

quroli” ma’nosida birinchi bor Mahmud Koshg‘ariy lug‘atida voqelangan bo‘lib
(DTS,370), hozirgi o‘zbek tiliga keyinchalik -ğ undoshi talaffuz qilinmay qo‘ygach,

o‘roq

shaklida yetib kelgan (O‘TIL,I,488). Ilk eski turkiy tildagi maishiy so‘zlar

tizimidan o‘rin olgan

orğaq

leksemasi XIII-XIV yuzyillik turkiy til yodgorliklari,

chunonchi, “Qisasi Rabg‘uziy” matnida ham qayd etilgan (56r21). “Boburnoma”da
ushbu so‘zning

orğaq

tarzida keltirilishi, uning XVI asr eski o‘zbek tilida qadimgi

shaklini saqlanib qolishga muvaffaq bo‘lganligini dalillaydi.

Qadimgi turkiy til va eski turkiy tilda

-q (-k, -iq, -ik, -uq, -ük

) affiksi

ishtirokida

ağu

“zahar”,

tağ

“tog”,

kir

“iflos, kir”,

uč

“choqqi”,

tar

“tor”,

ač

“oc”

singari so‘zlardan

ağuq

= “zaharlanmoq”,

tağïq

= “toqqa ko‘tarilmoq”,

kirik

=

“kirlamoq, ifloslanmoq”,

učuq=

“tugamoq, tamom bo‘lmoq”,

tarïq

= “toraymoq”,

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

291

ačïq=

“och qolmoq” singari fe’lning noaniq shakllari yasalgan (DTS,660). Bobur

asari matnida yuqorida ta’kidlangan –q qo‘shimchasi bilan “ism, ot, nom”
ma’nosida keng istifoda etilgan

at

substantividan hosil qilingan va “nom chiqarmoq,

mashhur bo‘lmoq” ma’nosini ifodalagan

atïq=

so‘zining namoyon bo‘lishi alohida

diqqatga molik

: Xandaqdïn čïqmağanlar qorqaqlïqqa atïqïb bedillik bilä afsána

boldïlar

(93). Ko‘rilayotgan yasama so‘zning dastavval X yuzyillik obidasi “Oltun

yoruq”, keyin “Qutadg‘u bilig”da qo‘llangani “Qadimgi turkiy lug‘at”da qaydlangan
(DTS,62). Alisher Navoiyning “Favoyid ul-kibar” asarida leksemaning ravishdosh
shakli:

Tïğ ilä bašïma keldiƞki bügün qatl išidä,

Xublar ičrä sarámadsen ölübsen atïqïb

(NAV,400),

“Navodir ush-shabob”da esa

atïqmaq

harakat nomi “shuhrat qozonmoq, dong

chiqarmoq” ma’nolarida ishlatilgan:

Bolsa

erdi

šammai

parváyï

nang=u

námdïn

Atlanïb badmastlïğ birlä atïqmaq ne edi

(ANATIL, II, 535).

Bobur arxaik atïq= so‘zini qo‘llash qatori, uning ma’nodoshi bo‘lmish

at

qazğan=

birikmasini ham yoddan chiqarmaydi:

Ŝaybaqxan beš künlik ötär dunyá

üčün mundağ yaman at qazğandï

(269).

Mahmud Zamaxshariyning “Muqaddimat-ul adab” asarida “nikohsiz xotin”

ma’nosi

quma

leksikasi bilan anglashilgani ta’kidlangan (MA,100). Ilk bor “Oltin

yoruq”da

quma qatun

birikmasi tarkibida qayd etilgan ushbu so‘zni G.Dyorfer

mo‘g‘ul tiliga xosligini (I, 406), L.Budagov (quma, ğuma II, 64) hamda V.Radlov
(quma II, 10 44) lug‘atida o‘zlashmaning yuqorida urg‘ulangan ma’noni ifodalagani
ko‘rsatilgan. Ayni semada

quma

qipchoq tili lug‘ati “Codex Cumanicus”da ham

aksini topgan (CC, 130, 34). “At-tuhfa”da leksemaning “o‘ynash, jazman” hamda
“kundosh” ma’nosini ham bildirgani e’tirof etilgan (19a9). Aby Hayyon asarida

quma

faqat “nikohsiz xotin” semasida qayd etilgan (75). Ayni holat “Nusratnoma”da

ham kuzatiladi (NN, 63a7). Bobur tahlilga tortilgan ko‘hna so‘zni faqat

ğuma

fonetik shaklida birlamchi ma’nosida qo‘llagan:

özgä xatun va ğumasï yoq edi

(127).

Keyingi davrga doir tarixiy-badiiy asarlarda bu o‘zlashma uchramaydi.

“Boburnoma” matnida ishlatilgan ko‘hna so‘zlardan biri “qayta, takroran,

yangidan” ma’nosini ifodalovchi

yaƞïla//yaƞla

leksemasi bo‘lib, quyidagi jumlada

aksini topgan:

Qazaqlïqlardïn va falákatlardïn xalás bolub, yaƞïla viláyat olğan

mahalda ajab bir vaqt šikast edi

. Qadimgi turkiy til va eski turkiy tilda “yangi”,

“endi paydo bo‘lgan” ma’nolarini ifodalovchi

yaƞï

so‘zidan

-la

affiksi ko‘magida

yasalgan hamda “tag‘in, yana” semasini bildirgan

yaƞïla

derivati ilk bor Mahmud

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

292

Koshg‘ariy lug‘atida ishlatilgan:

Ol ïšïğ yaƞïla qïldï

“U ishini yangidan qildi,

ikkinchi marta boshladi” (DLT,III,391). “Yengmoq, yutuqqa erishmoq,
muvaffaqiyat qozonmoq” ma’nosi “Oltun yoruq”da ut= yegat= juft so‘zi (DTS,
617), “Qutadg‘u bilig”da

ut=

(DTS, 617), Mahmud Koshg‘ariy lug‘atida

ut=

(DLT,

I, 181) va

yeƞ=

(DLT, III, 400), XIV asr Xorazm obidalarida

ut=

(SUYa, II, 116)

fe’l-leksemasi bilan anglashilgan. Bobur beglaridan Qanbarali va Qosimbeg bilan ot
poygasida yengganini tasvirlashda

ut=

so‘zidan foydalangan:

Yolda barurda

Qanbarali va Qásimbeg bilä at tartïštük. Meniƞ atïm uttï (

Nashrda: o‘tti, 151).

Keyingi davrlarda tahlil qilinayotgan so‘z boshlanishiga y undoshi qo‘shilishi

natijasida hozirgi o‘zbek tilida qo‘llanuvchi

yut=

shaklini olgan (O‘TEL, I, 129)

bo‘lsa-da, biroq qadimgi shakli qirg‘iz (KRS, 800) qozoq (QTSS, 579) tillari so‘z
boyligida

saqlanib

qolgan.

E.Sevortyan

(ESTYa,

I,

175)

hamda

Sh.Rahmatullayevning ta’kidlashicha, (O‘TEL, I, 257), “ort tomon” semasi qadimgi
turkiy tildagi “orqa qism” ma’nosini bildiruvchi

ar

leksemasidan

-qa

qo‘shimchasi

bilan yasalgan. “Qutadg‘u bilig” muallifi

arqa

derivatini ko‘chma “suyanch,

tayanch, qo‘llab-quvvatlaydigan” ma’nosida qo‘llagan (DTS, 53). Ushbu so‘zga

-

lan

qo‘shimchasini qo‘shishdan voqelangan

arqalan=

leksemasi faqat Mahmud

Koshg‘ariy lug‘atida birlamchi “suyanmoq” hamda ko‘chma “biror shaxs
ko‘magiga suyanmoq, tayanmoq, ishonmoq” ma’nolarida namoyon bo‘lgan (DLT,I,
291).

“Boburnoma” matnida

arqalan=

leksemasining ko‘chma ma’noda

ishlatilganini tubandagi ashyoviy misol tasdiqlaydi:

Ba atalïq oğulluq Tanbalğa

arqalanïb mundaq harakatlar bunyád qïldïlar

(131). XVI asr eski o‘zbek adabiy

tilida qo‘llanishda davom etgan ko‘hna so‘zga hozirgi o‘zbek tilida ma’no- mazmun
jihatidan

orqa qilmoq

frazemasi mos tushadi (O‘TIL, I, 545).

Qadimgi turkiy til manbalaridan ilk bor To‘nyuquq bitigida “to‘planmoq,

yig‘ilmoq, ko‘paymoq” ma’nosida qo‘llangan ükül= (< ük= “yig‘moq, to‘plamoq,
ko‘paytirmoq”) fe’l-leksemasi Mahmud Koshg‘ariy lug‘ati hamda Yusuf Xos Hojib
pandnomasida qo‘llangan (DTS, 624). Bobur ushbu ko‘hna so‘zni “Boburnoma”da
ishlatib, uning umrini yanada uzaytirishga muvaffaq bo‘lgan:

Qalïn aq täƞä üküldi

(279) (Nashrda bu leksema

o‘kul

shaklida keltirilgan).

“Ega bo‘lmoq, topmoq, erishmoq, qo‘lga kiritmoq” kabi ma’nolarni

ifodalagan

bul=

holat fe’lining orttirma darajasi hisoblanmish

bultur=

so‘zi dastlab

Ataraka afsonasi to‘g‘risidagi turk (uyg‘ur) yozuvida bitilgan manbada ishlatilgan
(DTS, 123). Arxaik leksemaning “Boburnoma”da

buldur=

shaklida qayd etilgani,

uning XVI yuzyillik o‘zbek tili so‘z xazinasidan o‘rin olganini ko‘rsatadi:

Ab

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

293

duzdkim, alïldï, buldura almay taƞlasïğa áman tiläb čïqtïlar (

125) (Nashrda

bo‘ldur= shaklida berilgan).

Ilk eski turkiy til obidalari “Devonu lug‘otit turk” va “Qutadg‘u bilig” matnida

ko‘p ma’noli

arïğ//arïq

(< arï= tozalanmoq, poklanmoq”) derivatining “to‘la,

to‘laligicha, butunlay, boricha” ma’nosida ishlatilgani kuzatiladi:

Alplar ariğ alqïšur

“Botirlar butunlay bir-birini o‘ldirdilar” (DLT,I,240). “Boburnoma” so‘z boyligida
tahlil qilinayotgan qadimgi leksema

arïğ

shaklida ko‘rsatilgan ma’noni ifodalashda

davom etgan:

Bir zamánda daryádağïlarnï arïq alïb barïnï qïrdïlar

(121).

Xullas, “Boburnoma” ning leksik tarkibi nafaqat XV-XVI yuzyillikka oid

birliklar, shuningdek, qadimgi turkiy til va eski turkiy tilda faol ishlatilgan, lekin
turli omillar bois iste’moldan qolish darajasiga tushib qolgan tub qatlamga tegishli
leksemalarni ham qamrab olgani bilan ahamiyatlidir. Ushbu jihat asar egasi
Zahiruddin Muhammad Boburning Ona tili boyliklariga nisbatan munosabatining
qay darajada yuqori bo‘lganligidan guvohlik beradi.

Adabiyotlar:

1.

Abu Hayyon – Расулова Н.А. Исследования языка “Китаб ал-идрак ли-

лисан ал-атрак” Абу Хайяна. Морфология, лексика и глоссарий. Дисс. канд.
филол. наук. -Ташкент, 1969.

2.

ANAL – Фозилов Э.И. Алишер Навоий асарлари луғати. I. – Тошкент:

Niso Poligrafiya, 2013.

3.

ANATIL – Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. –

Тошкент, I-IV. – Тошкент: Фан, 1983-1985.

4.

Budagov – Будагов Л.З.Сравнителний словар турецко-татарских

наречий. Т.I-II.- СПб., 1869, 1872.

5.

DLT – Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк. Таржимон ва нашрга

тайёрловчи С.М. Муталлибов. I-III. -Тошкент, 1960-1963.

6.

Dyorfer – Doerfer G.Tűrkische und mongolische Elemente im

Neupersischen.Bd. I-IV.-Wiesbaden, 1963-1975.

7.

ESTYa – Севортян Э. Этимологический словарь тюркских языков.

Общетюркские и межтюркские основы на гласные. – М: Наука, 1974.

8.

KRS – Юдахин К. Киргизско-русский словар. –М., 1965.

9.

NAV – Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. – Тошкент,

I-IV. – Тошкент: Фан, 1983-85.

10.

MA – Поппе Н.Н. Монголский словар. Муқаддимат ал-адаб. Ч. I- II.-

М. – Л., 1938.

2024-YIL,

28-MART

TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY

YO‘NALISHLARI

RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

294

11.

NN – Таварихи гузида. Нусрат-наме. Исследование, крит. текст,

аннот. оглавление и таблица сводных оглавлений к.ф.н. А.Акрамова. -
Ташкент, 1967.

12.

QTSS – Қазақ тилининг синонимдер сўздеги. –Алмати: Арис, 2005.

13.

Radlov – Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. I-IV. -СПб.,

1898-1911.

14.

SUYa – Фазылов Э.И. Староузбекский язык. Хорезмийские

памятники XIV века. Т. I-II. – Ташкент: Фан, 1966, 1971.

15.

SS – Сабъаи сайёр. Алишер Навоий. Илмий-танқидий матн. Тузувчи:

Порсо Шамсиев. -Тошкент, 1956.

16.

Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. Нашрга тайёрловчилар

П.Шамсиев, С.Мирзаев.-Тошкент: Ўзбекистон Фанлар академияси, 1960.

17.

O‘TIL – Ўзбек тилининг изоҳли луғати. I-V. – Тошкент: Ўзбекистон

миллий энциклопедияси, 2006-2008.

18.

Холманова З. “Бобурнома” – тил қомуси.-Тошкент: Akademnashr.

2021.-Б.73.

19.

Холманова З. “Бобурнома” лексикаси.-Тошкент: Фан, 2007;