2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
295
KUL TIGIN BITIGTIGIDA QO‘LLANGAN BA’ZI SO‘ZLARNING
MA’NO KO‘LAMI
Baxtiyor Abdushukurov
,
filologiya fanlari doktori, professor
https://doi.org/10.5281/zenodo.11110561
Аннотация.
Ushbu maqolada Kul tigin bitigtoshida qo‘llangan ayrim leksik
birliklar semantikasiga e’tibor qaratilgan. Shuningdek, yodnomada ifodalangan
so‘zlar qadimgi turkiy til, eski turkiy til, eski o‘zbek adabiy tili manbalari hamda
hozirgi o‘zbek adabiy tili bilan qiyosiy o‘rganilgan. Natijada bu atamalarning
davrlar o‘tishi bilan rivojlanishi, o‘zgarishi va zamonaviy adabiy tilga ko‘chishi, faol
qo‘llangan leksema turli omillar bois arxaiklashib qolishi, u o‘rnini boshqa tillardan
o‘zlashgan so‘zlarga bo‘shatib berishi singari masalalarga oydinlik kiritilgan.
Kalit soʻzlar:
turkiy tillar, run bitiklari, leksik qatlam, Kul tigin, arxaik
unsurlar, yozma manbalar, ichki omil, ekstralingvistik omil, eski turkiy til, eski
o‘zbek adabiy tili
.
Turkiy tillar leksik qatlamini tadqiq etishda run bitiklari eng qadimiy
obidalardan hisoblanadi. Ammo ayrim turkologlar bu yodgorliklarning turkiy tillar
uchun “bobo til” sifatida qaralishini ma’qullamaydilar va hozirgi turkiy tillardagi
arxaik elementlarning bitiktoshlarda uchramasligini asos sifatida keltiradilar. Bu
yodnomalar tilining umumturkiy til emas, balki shu tilning kichik bo‘lagi ekanligini
o‘rinli ta’kidlaydilar. Darhaqiqat, yozma manbalar davr tili xususiyatlarini imkon
qadar to‘liq aks ettiradi, ammo yodgorliklar tili davr tilining ayni o‘zi emas. Bunda
muallifning so‘z qo‘llash mahorati, fikrini to‘liq aks ettira olish qobiliyati, nutqiy
imkoniyati ham o‘ziga xos o‘rin tutadi. O‘rxun-Yenasoy yozma yodgorliklari turkiy
tillarning qadimiy xususiyatlarini mukammal aks ettira olmasa-da, turkiy tillarning
tarixiy taraqqiyot bosqichiga oid muhim manba sifatida ahamiyatlidir.
Qadimgi turkiy tilning run yozuvida bitilgan namunalaridan biri
Kul tigin
bitigidir.
Bu bitiktosh ikkinchi turk xoqonligi asoschisi Eltarish xoqonning kichik
o‘g‘li Kul tigin sharafiga qo‘yilgan. U 731-yilda 47 yoshida vafot etgan. Yodgorlik
uning akasi Bilga xoqon tomonidan 732-yilda o‘rnatilgan. Matn muallifi esa Bilga
xoqonning o‘g‘li Yo‘llug‘ tegin. Bitiktosh Mo‘g‘ulistonning Kosho-Saydam
vodiysida Oʻrxun daryosining qirg‘og‘ida topilgan. Hozir ham o‘rnatilgan joyida
turibdi. Yodgorlikdagi asosiy matn turkiy tilda. Ters yuzida xitoycha matn ham bor.
Turkiysi o‘rxun-yenisey xatida yozilgan.
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
296
Yozma manbalar tilini o‘rganish leksikologiyaning nazariy qoidalarini
asoslashga yordam beradi, mazkur tilda so‘zlashuvchi xalqning boshqa xalqlar bilan
o‘zaro aloqa, munosabatlarini belgilash va baholashda muhim vositalardan biri
sanaladi. Leksika tilning boshqa sohalariga nisbatan turli ichki va tashqi ta’sirlarni
o‘zida mujassam etgani bois, xalqning madaniy, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
hayotidagi o‘zgarish va o‘sishni aniqlashga ko‘maklashadi. [Бафоев Б., 1983]
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostonida “xudo, tangri”ni bildirib
kelgan
idi
(
quluŋ men idim sen
; DTS,203) so‘zi ilk bor Kul tigin yodgorligida
“sohib, ega”, “hokim” ma’nolarida voqelangan: …
yär sub idisiz bolmazun täyin
–
yer-suv egasiz bo‘lmasun deb (KTb,19);
Ötükän yïšda yeg idi yoq ermiš
– O‘tikan
vodiysida yaxshi xo‘jayin yo‘q ekan (KTb,4). Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu
lug‘otit turk” asarida
teonimning
izi
varianti
“tangri” ma’nosida ishlatilgan
(DTS,203). Nosiruddin Rabg‘uziy mazkur fonetik shaklni «ega», «xudo»
semalarida qayd etgan: Q
amuğ uqalā iδiläri allïnda muqarrar va ma’lum turur…
(QR,218r15);
Jabrāul iδi yarlïğï birlä yelgä erklik bolğan farištagä aydï…
(QR,30v4).
Bugungi kunda
idi→izi→ezi→egä
shaklida “sohib” ma’nosida qo‘llanib
kelmoqda. “Tangri” ma’nosi esa
Idiyev, Idimechev
singari ruscha familiyalar,
Idiqul
,
Ezidyor, Eziddin
,
Egam, Egamoy, Egamqul, Egamberdi, Egamnazar, Egamshukur
(O‘I,161,508,509),
yaratgan egam, qodir egam, parvardigor egam, yolg‘iz egam
kabi antroponim va birikmalar tarkibida uchraydi. So‘zning dastlabki I
di
shakli
Bilga hoqon bitigtoshida
ïduqut
(BXb,25)
qo‘shma so‘zi tarkibida unvonga
nisbatan qo‘llanib, XII-XIV asrlarga mansub uyg‘ur yuridik hujjatlarida I
di
qurt
(DTS,203) tarzida kishi ismini ifodalagan bo‘lsa-da, eski o‘zbek tilida istifoda
etilmaydi.
Qadimgi turkiy tilda, xususan, Kul tigin bitigtoshida
täŋri
so‘zi ikki ma’noda
ishlatilgan: “ulug‘ tangri, xudo”; “falak, osmon”:
Täŋri-täg täŋridä bolmïš türük
bilgä qaǧan
– Tangri(osmon)day, tangridan bo‘lmish turk bilga (dono) xoqon
(KTb,1). Bu so‘zning “xudo, iloh” ma’nosi turli dinlarda turlicha tushunilgan. Ko‘k
tangri diniy tushunchasidagi Kök täŋri “ko‘kdagi tangri”ni bildirgan. Moniylik
dinida esa quyidagi tasavvurlar amal qilgan:
Kün Täŋri – Quyosh tangri, Ay Täŋri–
Oy tangri, Yašïn Täŋri - Yashin tangri, Yel Täŋri – Yel tangri. Turk buddistlar
tushunchasida Täŋri täŋrisi – Oliy tangri Buddadir. Musulmon turklarda Täŋri –
Haq taolo(Alloh)dir
. [Содиқов Қ.,2006] Bundan tashqari, “Oltun (tusli) yorug‘”
yodgorligi va Yenisey bitigtoshlarida leksemaning “hukmdor, janob”, “diniy”
semalari kuzatiladi:
Bu sabïğ ešitip, men ötrü olarqa inča tep tedim aya edgülärim
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
297
täŋrilärim
– bu so‘zni eshitib, ularga shunday dedim: “Ey mening yaxshilarim,
hukmdorlarim!;”
Täŋri elikkä elčisi ertim –
men diniy qabilalar uyushmasining
elchisi erdim (DTS,544). “Devon” da quyidagi qaydlarni o‘qiymiz:
Tün kün tapun täŋrigä boynamağïl
Qorqup aŋar eymänü oynamağïl.
Kecha-kunduz ulug‘ tangriga ibodat qil, yo‘ldan ozib adashma. Xudodan
qo‘rq, undan uyal, undan qo‘rqib, o‘ynashdan saqlan. Xudo halok qilg‘ur kofirlar
osmonni
täŋri
deydilar, shuningdek, ular ko‘zlariga katta ko‘ringan har narsani,
chunonchi, katta tog‘, haybatli yog‘ochni ham
täŋri
deb ataydilar. Shuning uchun
ham ular shunga o‘xshash narsalarga sajda qiladilar. Ular
bilag‘on odamni
täŋrigän
deb atashlari ham shundandir
.
Demak, Mahmud Koshg‘ariy qayd etilgan leksemaga
“xudo”, “osmon”, “katta va haybatli narsa” ma’nolarini yuklagan.
S.Mutallibovning yozishicha,
Mahmud Koshg‘ariyning
täŋri
haqidagi
izohini ikki xil tushunish mumkin:
Birinchidan, bu izoh XI asrda yashagan xalqlar tiliga emas, balki ancha
qadimiy, ya’ni yer, ko‘k, quyosh, o‘tlarga topinuvchi shomonlik davridagi xalqlar
e’tiqodiga doir ma’lumot hisoblanadi. Chunki Koshg‘ariy ko‘k so‘zi “osmon”
ma’nosini ifodalashini ta’kidlagan, biroq uni tangri sifatida e’tiqod qiladilar deb
uqtirmagan.
Ikkinchidan, uni XI asrda islomni qabul qilmaganlar shunday e’tiqod qilar
edilar degan mazmunda tushunish mumkin. Bu variant yana ham yaqinroqdir,
chunki Urxun yodgorliklarida ham shu tariqa e’tiqodni ko‘ramiz. Ularda olamning
yaratilishi, diniy e’tiqodlarga oid ma’lumotlar kam bo‘lib, tangriga qulluq qilish,
o‘lim, ta’ziyalar haqida so‘z boradi. Lekin unda yer, ko‘k, tangri deb izohlangan.
Mahmud Koshg‘ariyning
bu xil izohlari, bir tomondan, diniy e’tiqod tarixi haqida
tadqiqot olib boruvchilar uchun muhim hujjat bo‘lsa, ikkinchidan, alloma o‘z asarida
uzoq tarixiy voqealarni ham hisobga olganini ko‘rsatuvchi dalildir (MK,III,387-
388).
Tengri
“Boburnoma”da “Alloh” so‘zining sinonimi sifatida shaxsning
sidqidildan e’tirofi berilgan o‘rinlarda qo‘llangan:
Tengri menga boshdin jon berdi
.
[Холманова З., 2021]
Manbalarda bu so‘zning kelib chiqishi xususida turlicha
qarashlar mavjud: 1) täŋiz “dengiz” ; 2) taŋ - “tong” va misr tilidagi ra –“quyosh”,
ya’ni “tongdagi quyosh”; 3) teŋ - “teng”, ya’ni “barchaga teng qarovchi”.
Qağan
so‘zi
Kul tigin bitigtoshida
“hukmdor, davlat boshlig‘i” ma’nosida,
shuningdek, kishi ismlari tarkibida qayd etilgan:
Täŋri yarlïqaduqïn üčün özüm
qutïm bar üčün qaǧan olurtum
– Tangri yorlaqagani uchun, baxtim borligi uchun
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
298
xoqon bo‘ldim (KTb,9);
Bilgä qaǧan, Baz qaǧan, Bumïn qaǧan
. Ayni paytda,
yodnomada kalima
qaǧanlïǧ
(xoqonli),
qaǧansïra
(hukmdorini yo‘qotmoq) kabi
leksemalarning yasalishida o‘zak sifatida ishtirok etgan. Atama Turfon matnlarida
qaǧan qan
(oliy hukmdor) juft so‘zining yuzaga kelishiga asos vazifasini o‘tagan
bo‘lsa, “O‘g‘uznoma” dostonida o‘zining dastlabki shakli va ma’nosida kelgan
(DTS,405). Eski turkiy tilning dastlabki manbalarida
xaǧan
(MK,III,172),
xan
(DTS,636) fonetik variantlari uchraydi:
xan süsin qurdï
– shoh askarini to‘pladi,
tartibga soldi (MK,II,14). Demak, ma’lum bo‘ladiki,
q
undoshining
x
tovushiga
o‘tishi hodisasi XI asrda yuz bergan.
Xan
istilohi To‘nyuquq bitigtoshida
qan
shaklida «hukmdor», “Oltun yoruq”
asarida «yo‘lboshchi, boshliq» ma’nolarini anglatgan:
Täŋri anča temiš erinč, qan
bertim, qannïŋ qodup ičikdiŋä
– Tangri shunday dedi: men senga xon berdim, sen
esa o‘z xoningni tashlab, o‘zgaga bo‘ysunding;
Ötrü täŋri qanï Xormuzta täŋri
täŋrisi Burxanqa ïnča tep ötüg ötünti
– Shundan keyin ma’budalar yo‘lboshchisi
tangri Xurmuzta tangrilar tangrisi Burxandan iltimos qildi (DTS,417).
O‘rganilayotgan atama «Qutadg‘u bilig» hamda «Devon»da o‘zining asl ma’nosida
ishlatilgan:
Bu Tawğač Qara Buğra xanlar xanï
(DTS,636);
Xandan basut
(yordam)
tilärlär
(MK,I,427). Bu so‘z Alisher Navoiy asarlarida ham ayni semada
qo‘llangan:
Māil qïldï burun Xitā xanï bay’ qïlmaq berib bahā anï
(III,412).
Mahmud Koshg‘ariy
xan
so‘zini quyidagicha izohlaydi
: Afrosiyobning bolalari
ham xon deb yuritiladi. Afrosiyob xoqondir. Bu nom bilan atalish voqeasi haqida
uzun hikoya bor
(MK,III,172). L.Budagov lug‘atida
qan
mo‘g‘ulcha
qaan
so‘zining
qisqargan shakli sifatida qayd etiladi (SSTTN,I,527). Ayrim turkologlar atama
qağan
leksemasining qisqarishi natijasida yuzaga kelgan
degan fikrni ilgari suradi.
[Бартольд В.В., 1963] Shuningdek, mazkur leksema xitoy tilidagi ke «buyuk,
ulug‘» +kuan «hukmdor» terminidan olinganligi haqida ham ko‘z qarash mavjud. [
Дадабоев Ҳ., 2007]
Kul tiginda
bodun
termini ham “oddiy xalq”, “etnik jihatdan tarixiy birlik,
muayyan xalq” ma’nolarini bergan: Türük bäklär bodun bunï äsidiŋ – turk beklari,
xalqi, buni eshiting (KTb,10);
Toqquz oǧuz bodun käntü bodunïm ärti
- To‘qqiz
o‘g‘uz xalqi o‘z xalqim edi (KTb,44). Turfon matnlarida “aholi”, “odamlar”
semalarida aks etgan. Ushbu atama “Oltun yoruq” yodgorligida
bodun buqun,
bodun qara
juft so‘zlari tarkibida kelib “aholi”, “el, xalq” ma’nolarini ifodalagan
(DTS,108). “Devonu lug‘otit turk” asarida
bodun
etnonimi “xalq” ma’nosida
ishlatilgan (MK,I,170). Uning
bozun
varianti “el-yurt, olam”, “jamoa” (MK,III,88),
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
299
chigillar tilida “xalq, omma” (MK,I,379; 433) ma’nolarini,
z
harfini
y
undoshiga
almashtiradiganlar tilida
boyun
fonetik shakli “jamoa” semasini bildirgan:
Körklüg tonuǧ özüŋä,
Tatlïǧ ašïǧ azïnqa.
Tutǧïl qonuq aǧïrlïǧ,
Yazsun yavïŋ bozunqa
– Chiroyli to‘ningni o‘zing kiy, shirin taomlaringni
boshqalarga tut, mehmondo‘st bo‘l, toki shuhrating olam (el-yurt)ga (MK,I,80). XIII
asr oxiri – XIV asr birinchi yarmida yashagan Nosiruddin Rabg‘uziy
bozun
so‘zidan
“qavm” (QR,58v21), “xalq” (QR,32r17), “odamlar” (QR,58r19) kabi ma’nolarni
ochib berishda foydalangan. Mazkur atama keyingi davr manbalarida qayd etilmasa-
da,
bodun
bugungi kunda
Budunov, Budunova, Bodunov, Bodunova
singari
ruscha familiyalar asosida saqlanib qolgan.
Bodun-bozun-boyun
ning
kelib chiqishi
xususida shuni aytish mumkinki, etnonim To‘nyuquq va Mo‘yun chur
yodnomalarida “qabila, urug‘” ma’nosini anglatgan
bod
so‘zidan yasalgan
(DTS,107).
Kul tigin yodnomasida shahar
balïq
deb yuritilgan:
kü äsidip
balïqdaqï
taǧmïqmïs taǧdaqï inmis –
ovozani eshitib, shahardagi toqqa chiqibdi, tog‘dagi
pastga tushibdi (KTb,12). Shuningdek, kalima bitigtoshda joy nomi tarkibida ham
kelgan:
Äŋ ilik Toǧu balïqda süŋüšdimiz
–
eng avval To‘g‘u baliqda jang qildik
(KTb,44). Termin Eltarish xoqonning maslahatchisi, sarkarda To‘nyuquq nomiga
qo‘yilgan bitigtoshda, Moniy manbalari, Turfon matnlari hamda X asrga oid “Oltun
yoruq” (DTS,80) asarida ayni shakl va mazmunda aks etgan:
üč ottuz balïq sïdï
–
yigirma uch shahar mag‘lub bo‘ldi (KTb,19). Mahmud Koshg‘ariy ushbu so‘zning
izohi borasida shunday yozadi:
balïq – johiliya davridagi turklar va uyg‘urlar tilida
shahar. Uyg‘urlarning eng katta shaharlariga
Beš balïq
deyilishi shundandir. Beš
balïq- besh shahar demakdir. Uyg‘urlar boshqa bir shaharlariga
Yaŋï balïq
–yangi
shahar deydilar
(MK,I,360). “O‘g‘uznoma” dostonida
baluq
fonetik varianti
qo‘llangan (DTS,81). Turfonda topilgan obidalarda bu so‘zning
känd
(DTS,290)
sinonimi kuzatiladi. Shu ma’noda aytish mumkinki, qadimgi turkiy tilda
känd
leksemasi
balïq
kalimasi bilan
oldiniga ma’nodosh sifatida qo‘llangan bo‘lsa,
keyinchalik, to‘g‘rirog‘i, XII-XIII asrlarga kelib uning o‘rnini butunlay egallagan.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostonida “xon qarorgohi, saroy”
(DTS,370) ma’nosidagi
ordu
atamasi birichi bor Kul tigin bitig- toshida qayd
etilgan:
oǧuz yaǧï orduǧ basdï
– o‘g‘uz dushman o‘rdani bosdi. Ko‘k turk xatida
yaxlit kitob holida saqlangan “Irq bitig”ida ham zikr etilgan ma’no istifoda qilingan
(DTS,370). Mahmud Koshg‘ariy lug‘atida bu so‘zning “xon qarorgohi, saroy”
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
300
(MK,I,145), “shahar” semalari borligi ko‘rsatib o‘tilgan:
beg bir erig ordulandï
–
bek bir yerni o‘ziga shahar (MK,I,291). Shu bilan birga, “Devon”da uning toponim
va antroponim sifatida qo‘llanishi ham tilga olingan. Ya’ni:
ordu
- Balasog‘un
yaqinidagi bir shahar;
ordu
bašï
- shohlar xizmatidagilarning ismi (MK,I,145). Eski
o‘zbek tilida mazkur kalima qarorgoh, qo‘shin, askar turadigan lagerga nisbatan
qo‘llangan (ANATIL,III,611). “Boburnoma” asarida “xon qarorgohi, saroy”,
“qo‘shin tushgan joy, lager”, “shahar”, “joy nomi”, “kishi ismi” kabi semalarda
kelgan (BN,73,79,98,106,335). Professor Qosimjon Sodiqovning e’tiroficha,
ordu
so‘zi bugun kunda ayrim otlarda uchrab turadi. Jumladan, hozirda Pokistonning
davlat tili bo‘lgan
urdu tili
eski o‘zbek tilidagi
ordu
kalimasidandir. Bu atama
boburiylar zamonida “o‘rda tili, saroy tili” degan ma’noni anglatib, keyinchalik
butun bir xalqning yozma adabiy tiliga aylangan. Mirzo G‘olib ana shu tilda ijod
qilgan. Yoki Toshkent shahrining qoq o‘rtasida
O‘rda
degan joy bor. Qachonlardir
bu yerda xon o‘rdasi joylashgan edi,
O‘rda
oti o‘shandan qolgan.
“Azob chekmoq, qiynalmoq” ma’nosidagi
ämgä-
fe’lidan yasalgan
ämgäk
so‘zi
Kul tigin bitigida mehnat, qiyinchilikka nisbatan ishlatil- gan:
On oq bodun
ämgäk körti
– O‘n o‘q xalqi qiyinchilik ko‘rdi (KTb,19). Turfon vodiysida topilgan
manbalar matni, X asr yodgorligi sanalgan “Oltun yoruq”da ayni shakl va ma’noda
ko‘zga tashlanadi (DTS,172). Mahmud Koshg‘ariy lug‘atida bu atama
emgäk
fonetik shaklida berilgan:
emgäk ekindä qalmas
-
mehnat bo‘sh ketmaydi
(MK,I,134). Shu bilan birga, bu kalima “Devon”da “yurak burug‘i, ich ketish”
ma’nosidagi
emgäk tolǧaǧ
(MK,II,333) juft so‘zining shakllanishiga asos
bo‘lgan. “Qisasi Rabg‘uziy” va
“Mahbub- ul-qulub” asarlarida ham ayni semada
uchraydi:
Emgӓkdin alarǧa ārām yoq
(ANATIL,III,563). Atama keyingi davr
manbalarida qayd etilmasa-da, hozirda Janubiy Xorazm, Qipchoq, Xonqa, Mang‘it
shevalarida
ǝmgǝk/emgǝk (
mehnat, qiyinchilik) tarzida uchraydi:
ǝmgǝk chǝkmǝk
(O‘XSHL,29). Kul tigin bitigida tahlilga tortilgan so‘zning
is
sinonimi ham istifoda
etilgan:
Bunča isig küčüg bärtükgärü
saqïnmatï –
shuncha mehnatini, kuchini sarf
etganini andisha qilmay (KTb,10).
Turfon matnlarida “yo‘qsil, bechora odam” (DTS,147) ma’nosida ishlatilgan
čïğay
Kul tigin bitigtoshida
čïğany
shaklida ikki semani ifodalash uchun xizmat
qilgan: “kambag‘al, qashshoq”:
yoq čïğany bodunuǧ qop qoburtdïm
–
yo‘q,
qashshoq xalqni yaxshilab oyoqqa turg‘azdim
(KTb,10);
čïğanyïǧ bay qïltï –
kambag‘alni boy qildi (KTb,16). Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida
čïğay
“yo‘qsil, bechora odam”, “kambag‘allik” ma’nolarida kelgan:
Qamuğ ezgü
esiz čïğay baylïqïm bayatdïn körür men
- ko‘rgan hamma yaxshilik va
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
301
yomonliklarimni, faqirlik va boyligimni tangridan deb bilaman (DTS,147).
“Devonu
lug‘otit turk”da
čïğan
va
čïğay
fonetik shakllari istifoda etilgan: turklar kambag‘alni
čïğay
desalar, arg‘ular
čïğan
deydilar (MK,I,67);
Köŋül kimiŋ bolsa qalï
,
Qïlsa
küčün bolmas anï toq bay
– ko‘ngli och, yo‘qsul bo‘lgan kishini kuch bilan to‘q,
boy qilish mumkin emas (MK,III,257).
Čïğay
ning XIV asr va eski o‘zbek tilida
iste’molda bo‘lganini Rabg‘uziy (QR,128v21) va Alisher Navoiy asarlaridan bilib
olish mumkin:
Tindurur bayu
čïğaynnï hākimi ravšan zamir,
Yarutur ābād ilä vayrānanï mehri munir
(ANATIL,III,472).
Törü
leksemasi Kul tigin yodnomasida “rasm-rusum”, “tartib-qoida”,
“hokimiyat” semalarini ifodalagan: …
türük bodunïn älin törüsin tuta bärmis
- turk
xalqining davlatini, rasm-rusumini tutib turgan [lar] (KTb,1); ...
ačum apam
törüsinčä yaratmïs
– ota-bobolarim qonun-qoidalari bo‘yicha tashkil qilibdi
(KTb,13); ...
qaǧan älin törüsin anča qazǧantï
- xoqon davlatini, hokimiyatini shu
xilda qozondi (KTb,31). Bilga hoqon bitigtoshi, Turfon matnlari va «Oltun yoruq»
yodgorligida “urf-odat”, “tartib-qoida”, “to‘y bazmi” ma’nolarida kelgan:
Türgäs
qağanïŋ qïzïn ärtäŋü uluğ törün oğlïma alïp bärtim
– Turgash xoqonning qizini katta
toʻy qilib ogʻlima olib berdim (DTS,581). Yusuf Xos Hojib “qonun-qoida”
ma’nosini atamaning
törä
varianti hamda
törä
toqa
,
törü
toqa
so‘zlariga yuklagan
(DTS,580). “Devonu lug‘otit turk”da
törü
“rasm, odat”, “insof, adolat” semalarini
anglatgan:
äl qalïp
törü qalmas –
mamlakat tashlanadi-yu, odat tashlanmaydi
(MK,III,240);
Küč aldïn kirsä,
törü tüŋlüktän čïqar –
zulm eshikdan kirsa, insof,
adolat tuynukdan chiqadi (MK,II, 25). Rabg‘uziy qissasi tilida esa
törä
fonetik
shakli «urf-odat», «qonun-qoida» semalarini bildirgan:
Bu qonuq tutmaq töräsini
xalqqa qoδğan İbrāhim
(QR,37v14
); Aydi: elčini öldürmäk pādšāhlar töräsi ermäs
(QR,230r20). Bu leksemaning “Xazoyinul - maoniy” devonida kuzatilishi uning eski
o‘zbek tilida ham istifoda etilganini ko‘rsatadi:
Törä birlä baš urub tut xanǧa,
Sarqutïn ber meni besāmānǧa
(ANATIL,III,270). Hozirda mazkur so‘z
ko‘chma ma’noda
to‘ra
(ras
miyatchi),
to‘ralarcha
(rasmiyatparastlarga xos ravish-
da),
to‘rachilik
(ishga rasmiyatchilik bilan qarash) kabi atamalar tarkibida saqlanib
qolgan (O‘TIL,IV,258).
Kul tigin bitigtoshida o‘zak, tomir, asl
kök
deb yuritilgan:
Idi oqsïz kök türük
anča olurur ärmis
– xo‘jayinsiz (hech kimga tobe bo‘lmay), tonobsiz (cheklan-
magan yerga ega bo‘lib), asl turk shu tarzda yashar ekan (KTb,3). Yusuf Xos
Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida kalimaning “o‘zak, ildiz”, “asos” semalari
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
302
mavjudligini ko‘ramiz:
bular erdi din ham šariʼat köki
(DTS,312). Kezi kelganda
aytish kerakki, mazkur dostonda
kök yïldïz
juft so‘zi “o‘zak, ildiz” ma’nosida.
[Рустамий А., 2022]
qo‘llangan o‘rinlar ham ko‘zga tashlanadi. Mahmud
Koshg‘ariyning yozishicha,
kök
o‘g‘uz va qipchoqlar tilida ko‘chma ma’noda kelib
chiqish, nasl nasabni ifodalagan:
köküŋ kim
– asling kim, qaysi qabiladansan,
demakdir (MK, II,328). Akademik Alibek Rustamov to‘g‘ri uqtirib o‘tganidek,
kök
türük
birikmasidagi
kök
ni “havo rang” deb tushunish keng tarqalgan, lekin “erkin”
deb tushunish ham bor. Haqiqatda esa bu yerdagi
kök
“o‘zak, tomir” ma’nosidagi
so‘z bo‘lib,
kök türük
dan murod turkiy xalqlarning o‘zagini tashkil qiluvchi
o‘zgarmagan turklardirBugungi kunda
o‘rganilayotgan so‘z
Ko‘kan, Ko‘kanoy,
Ko‘ki
singari kishi ismlarining asos qismini tashkil etadi (O‘I,192).
Darhaqiqat, run yozuv yodgorliklarida qo‘llangan leksik birliklarni tahlil qilish
ko‘hna so‘zlarning qo‘llanish doirasi, ma’no qo‘lamini aniqlash, qadimiy atamalarni
tiklash barobarida bugungi globallashuv davrida chetdan kirib kelayotgan
o‘zlashmalarning o‘zbekcha muqobillarini topishda katta o‘rin tutadi. Qolaversa,
ko‘k turk yozuvi obidalari turkiy tillar tarixiy leksikologiyasini yaratishda, bu tillar
uchun qadimda mushtarak bo‘lgan xususiyatlarni belgilashda, ularning keyingi
taraqqiyot bosqichlarini yoritishda, uni chuqur ilmiy tahlil qilishda qimmatli
manbadir.
Shartli qisqartmalar
DTS
– Древнетюркский словарь. –Л.: Наука, 1969.
ANATIL
– Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. Т. I-IV.
Э.Фозилов таҳрири остида. -Т.: Фан, 1983-85.
G
– Сайфи Сарайи. Гулистан бит –турки // Фазылов Э. Староузбекский язык.
Хорезмийские памятники ХIVвека. I-II. –Т.: Фан, 1966-1971.
KTb
– Алийбег Рустамий. Сайланма/2-жилд/Туркий тил махзани/ - Тошкент: Zilol
buloq, 2022.
MK
– Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк / Таржимон ва нашрга тайёрловчи
С.М. Муталлибов. I-III. –Т.: Фан, 1960-1963.
O‘I
– Бегматов Э. Ўзбек исмлари. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси,
2007.
O‘TIL
– Ўзбек тилининг изоҳли луғати. I-V. -Т.: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 2006-2008.
O‘XSHL
– Ўзбек халқ шевалари луғати. – Тошкент: ФАН, 1971.
QR
– Nasirud-din bin burhayud-din din Rabquz. Kisasul-Enbiya. II. Dizin.
Aysu Ata. – Ankara, 1997.
SSTTN
– Будагов Л. З. Сравнителный словар туреско-татарских наречий. Т. И-ИИ.
–Санкпетербург, 1869-1872.
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
303
Tafsir
– Бороков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира ХII-ХIII ВВ.-
М.: Изд-во восточной лит-ры, 1963.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Бафоев Б. Навоий асарлари лексикаси. –Т.: ФАН, 1983. –Б. 3.
2.
Бартольд В.В. Сочинения. Т.II. Ч. I. –М., 1963. –С. 604; Баскаков А.Н.
Тюркимы-социальная терминология в «Слове о полку Игореве». Тurkologica.
К 70 летию акад. А.Н. Кононова. –М., 1976. –С. 226.
3.
Дадабоев Ҳ., Ҳамидов З., Холманова З. Ўзбек адабий тили лексикаси
тарихи. –Т.: Фан, 2007. –Б. 34. Қаранг: Менгес К. Восточные элементы в
«Слове о полку Игореве». –Л., 1979. –С. 110-111; Баскаков А.Н. Тюркизмы-
социальная терминология в «Слове о полку Игореве». Тurkologica. К 70 летию
акад. А.Н. Кононова. –М., 1976. –С. 225; Немет Ю. К вопросу об аварах. –В кн.
«Turcologica». –Л., 1976. –С. 299.
4.
Содиқов Қ. Туркий ёзма ёдгорликлар тили: адабий тилнинг юзага
келиши ва тикланиши. –Т.: Тошкент давлат шарқшунослик институти, 2006. –
Б. 181. Қаранг: Ахатова М. Ўзбек тили тасаввуфий лексикасининг систем
тадқиқи. филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)... дисс. автореф.
–Toшкент, 2021; Юсупова Ш. Диний матнларнинг лингвопрагматик тадқиқи.
филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)...дисс. –Фарғона, 2021.
5.
Рустамий А. Сайланма/2-жилд/ Туркий тил махзани/ - Тошкент:Zilol
buloq, 2022. –Б.144.
6.
Холманова З. “Бобурнома” – тил қомуси. –Тошкент: Akademnashr,
2021. – Б. 178.
