2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
336
“DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARINING OZARBAYJONDA
MUSTAQILLIKDAN KEYINGI DAVRDA O‘RGANILISHI
Ahmadjonova Maftuna Alijon qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
1-bosqich tayanch doktaranti
maftuna.ahmadjonova96@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.11110764
Annotatsiya
. Maqolada “Devonu lug‘otit turk” asaridagi onomastika,
antroponimika, etnonimika va toponimika, dialektologiyaga oid dalillar hamda
adabiy manbalar ozarbayjon tili va adabiyotiga qiyoslangan holda o‘rganilgan.
Onomastik leksikaning shakllanishida ko‘plab lingvistik va ekstralingvistik
omillarning roli Ozarbayjonda yozilgan bir qator onomastikaga oid maqolalar va
dissertatsiyalarni o‘rganish orqali aniqlandi. Maqolada Ozarbayjon olimlarining
devondagi shomanizmga oid qarashlari, asarda ishtirok etgan eng qiziq toponimlar
(Qishloq terminlari, Ko‘l atamasi ishtirokidagi toponimlar), geografik nomlar
yig‘ish, ularning kelib chiqishini oydinlashtirish, bir qator sabablar tufayli nomlarni
almashtirilish sabablari, ularning ma’nosini aniqlash ushbu maqolada oldinda turgan
vazifalardan biridir. Maqolada asarda keltirilgan taxalluslar, shaxs otlari,
etnonimlarning tarixiy taraqqiyoti haqida so‘z yuritiladi, bosqichlari
oydinlashtiriladi, etimologik tahlil qilinadi, ma’nolari haqida fikr-mulohazalar
bildiriladi.
Kalit so‘zlar:
tadqiqot, maqola, onomastika, toponimika, shamanism
.
Annotation.
In this article, onamastics, anthroponymy, ethnonymics and
toponymy, evidences of dialectology and literary sources in the work are studied in
comparison with Azerbaijani language and literature. The role of many linguistic
and extralinguistic factors in the formation of the onomastic lexicon was determined
by studying a number of onomastic articles and dissertations written in Azerbaijan.
In the article, the views of Azerbaijani scientists on shamanism in Devan, the most
interesting toponyms (village terms, toponyms with the lake term), collection of
geographical names, clarification of their origin, reasons for changing names due to
a number of reasons, clarification of their meaning and detection is one of the tasks
ahead in this paper. The article talks about the historical development of the
nicknames, personal names, ethnonyms presented in the work, explains their stages,
etymological analysis, comments on their meaning.
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
337
Key words:
"Devonu lugotit turk", research, article, onamastics, toponymy,
shamanism
Bugungi kunda Mahmud Koshg‘ariyning hayoti va “Devonu lug‘otit turk”ning
xorijlik olimlar tomonidan o‘rganilishi, asarning turli tarjimalari qiyosiy tadqiqiga
bag‘ishlangan bir qator ishlar amalga oshirilgan bo‘lsada, yangidan-yangi
tadqiqotlarga katta ehtiyoj bor. Shu ma'noda asar bo‘yicha Ozarbayjonda amalga
oshirilgan ishlarni o‘rganish ham muhim ahamiyatga ega.
Mahmud Koshg‘ariy hayoti va ijodiy faoliyatini o‘rganish borasida
Ozarbayjonda anchagina ishlar amalga oshirildi. Ayniqsa Ramiz Askarning
“Devon”ni ozarbayjon va rus tiliga qilgan tarjimalari hamda asar bo‘yicha
tadqiqotlari mutaxassislar tomonidan yuqori baholandi [Asker Ramız, 2009:33].
Ramiz Askarning qayd etishicha, ozarbayjoncha tarjimada Besim Atalay, S.
Mutallibov nashrlaridagi hamda asarning qo‘lyozmasi va bosma nusxasidagi so‘zlar
qiyoslab chiqilgan, imlo, so‘z ma'nosi va tarjimalardagi farqlar izohlangan. 1-jildda
muqaddima, har bir jildda so‘z boshi, izohlar berilgan. 2-jildning oxirida
“Devon”ning qisqacha grammatikasi, 3-jildda esa asarning manbasi haqida
ma'lumot keltirilgan. Tarjima Tevfik Xo‘jayev tahriridan chiqqan. 2006-yilda
“Devon”ning rus tilidagi uchinchi to‘la tarjimasini Ramiz Askar amalga oshirgan.
Ozarbayjonda devonni o‘rganilishi mustaqillik yillarida ancha salmoqli
bo‘ldi. Bir qancha monografiyalar, dissertatsiyalar va maqolalar yozildi. Ayniqsa
“Devonu lug‘otit turk”ning onomastikasiga e’tibor qaratildi. Tarixiy onomastik
leksika saqlanib qolgan qomusiy manbalar “Devonu lug‘otit turk” asari eng
ishonchli hisoblanadi. Ushbu qomusiy lug‘at nafaqat madaniy tariximiz, balki turkiy
tillar tarixi uchun ham bebaho va muhim manbadir.
Kazimov Jahid Ismayil o‘g‘lining “Tarixi onamastik leksikada shomanizm
izlari” maqolasida keltirilgan devondagi shamanizmga oid qarashlarini keltirib
o‘tamiz:
“Devon”ning onomastik leksikasi haqidagi kuzatishlarimiz ko‘plab tadqiqot
yo‘nalishlariga ega. Ana shunday nuqtalardan biri – “Devon”dagi shamanizmga oid
onomastik leksikadir. O‘sha nomlardagi shamanizm qoldiqlarini aniqlash, ularning
ma’nosini aniqlash ushbu maqolada oldinda turgan vazifalardan biridir. Ruh va
sehrgarlikka ishonadigan xalqlarda (asosan shimoliy xalqlarda) “shaman” so‘zining
ma’nosi sehrgar ma’nolarini bildiradi. Shamanlar qo‘shiq aytish va daf chalish orqali
odamlarning kasalliklarini davolaydilar, ularni muvaffaqiyatli ov bilan
ta'minlaydilar va hokazo. Bu soʻzdan olingan “shamanizm” baʼzi shimoliy xalqlar –
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
338
Oʻrta Osiyo, Indoneziya, Amerika, Afrika xalqlarida ruhlarga sigʻinish va sehrdan
iborat din shaklidir. Shamaniy tasavvurlar shamanlik afsonalaridan oziqlanganga
o‘xshaydi. Shaman afsonalaridan ko‘rinib turibdiki, shaman bo‘ladigan odamni
albis emizadi. Bu emizish marosim-mifologik xususiyatga ega. Bu bilan shaman
yangi maqomga ega bo‘ladi, ruhlar bilan aloqa o‘rnatadi, ularni ko‘radi va tashrifi
davomida ular bilan suhbatlashadi. Oddiy odam maqomidan shamanlik maqomiga
o‘tish marosimida, sut ichish orqali shaman bo‘lishga tayyorlanayotgan odam ruhlar
olamining sir-asrorlaridan xabardor bo‘lib, yangi bosqichga qadam qo‘yadi. Bir
qator shaman rivoyatlarida shaman tog‘ ruhi (bu obraz ko‘pincha ayol sifatida
tasavvur qilinadi va mifologik ona majmuasiga kiradi), ba’zan esa to‘satdan paydo
bo‘ladigan ayol tomonidan oziqlanadi...” [Kazimov, 2006:311-317].
“Shaman folkloridan bu ma'lumki, har bir shaman bo‘lgan shaxs o‘zini
ruhlarning ruhiy o‘g‘li deb ataydi. Tarixiy sharoitlar bir qator turkiy urug‘lar
tomonidan shamanizmni qabul qilishga olib keldi, biroq shamanizm qadimgi
turklarning mutloq ko‘pchiligining haqiqiy e’tiqodlari bilan bog‘liq emas edi.
Shamanizm - mo‘g‘ullarning e'tiqodi. Nisbatan yaqin vaqtgacha qadimgi turkiy
e'tiqod shamanizm hisoblangan. Ammo so‘nggi paytlarda tarixchi olimlar – Ibrohim
Gafaso‘g‘li, M. Eliade va boshqalar qadimgi turkiy e’tiqodning shomanizmga
aloqasi yo‘qligini isbotladilar”
[
Rəfiq Özdək, 1992]
.
“Devon”da shomonlik haqidagi so‘zlar ko‘p. Buning sababini turk olimi
Abdulqodir Inan oydinlashtiradi: “M.Koshg‘ariy ushbu asarni yozish arafasida
1041-yilda musulmon turklar bilan yabaku va basmil turklari o‘rtasidagi urushda
qatnashgan turk faxriylarini ko‘rib, ular bilan suhbatlashdi. Faxriylar haqidagi
dostonlar bilan uchrashgan, oʻsha faxriylar unga moʻgʻullarning eʼtiqodi boʻlgan
shomanizm va unga aloqador soʻzlar haqida koʻp gapirib berishgan. M. Koshg‘ariy
musulmon turklarning eski shamanlik qoldiqlaridan olingan so‘zlarni izohlar ekan,
shaman turkidek gapiradi. Ba’zan qolgan e’tiqodni ifodalovchi so‘z va atamalarni
tushunganda, shoman “turklar shunday ishonadi”, “bu e’tiqod juda keng tarqalgan”
[Kazimov, 2006:311-317].
Kazimov ushbu maqolasida “Devon”dagi toponimlar haqida ham juda
qiziqarli ma’lumotlarni keltirib o‘tadi.
“
Kamlanči toponimi
. Toponimning boshlang‘ich komponentida shaman,
kam-g‘am so‘zi o‘z izini saqlab qolgan. Muallif “Devon”ning 3-jildida bu
toponimning “kam” qismi ruhoniy, shomon ma’nosida qo‘llanganini qayd etadi va
quyidagi izohni beradi:
Kamlanči
-ikki kichikning nomi. Ikki okuze yaqinidagi
shaharlar. Lekin ulug‘ turkolog o‘sha toponimning ma’nosini bir butun sifatida
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
339
ochib bermaydi. Bizning fikrimizcha,
Kamlanči
toponimi deganda shomanlar,
ruhoniylar urf-odat, marosim va marosimlarni bajaradigan joy deb tushunish kerak.
“Devon”dagi eng qiziq toponimlardan biri
Ötüken
dir. Bu toponimga shamanizm
izlari singib ketgan. Shamanik va yarim shamanik matnlar bu xudoga bo‘lgan buyuk
ishonchni tasvirlaydi. M. Koshgʻariy ham
Ötüken
oʻsha davrda tatarlar yashagan
hududlar tarkibiga kirganligini koʻrsatadi. Tadqiqotchilarning fikricha, moʻgʻullar
etnogenezida muhim oʻrin tutgan oʻtuken qabilasining nomi “hukmron ayolning
mamlakati, hududi”, “sajda qiladigan joy, ziyoratgoh”, “turklarning muqaddas
togʻi” maʼnolarini bildiradi.
Ötüken
nomi joy so‘zi bilan birga ishlatiladi.
Ötüken
afsonasining maʼnosi yaratgan ota, yaratgan xon deb talqin qilinadi (L.Potapov,
M.Seyidov). Bu afsonaviy fazilatlari tufayli u himoyachi, to‘kinlik va baxt-saodat
beruvchi edi. Hozirgi tuvin tilida bir oz fonetik oʻzgarishlar bilan kuzatilgan
Ötüken
geografik atamasi qoplangan togʻ tizmasi, qator togʻlar maʼnosini bildiradi. Ushbu
tog‘lar tizmasi Yuqori Yenisey hududida joylashgan bo‘lib, qadimgi turklar
muqaddas deb hisoblagan va sajda qilgan e'tiqod nuqtalaridan biri edi. Qizig‘i
shundaki, bu nom nafaqat mo‘g‘ullarning etnogenezi, balki diniy urf-odat va
an'analarning mo‘g‘ullar bilan bog‘liqligi haqida fundamental ma'lumot berishi
mumkin. Devondagi Abaki nomida shamanizm izlarini uchratish mumkin. Abaki -
kichik hududning nomi. Bu hududda (bogʻ va bogʻlarda) odamga oʻxshagan narsa
qilingan boʻlib, u hosilni yashirish va qoʻrquv uygʻotish uchun qilingan. Hozir ham
Ozarbayjonning ko‘plab viloyatlarida dala va bog‘larda bu shamanlik g‘oyalari
saqlanib qolgan” [Kazimov, 2006:311-317].
“Toponimik birliklarga oid atamalar. “Devon”dagi toponimik birliklarga
qishloq, ko‘l, daryo, vodiy va boshqalar kiradi. Geografik atamalar ham ishtirok
etadi.
Qishloq terminlari ishtirok etgan toponimlar: Čimkend - Chim nomida
“qishloq” geografik atamasi qoʻllangan. Inčkend - Xudoning la'nati, Pecheli ismli
odamga ergashganlar shahri. Ordukend – Qashg‘ar shahrining boshqa nomi.
Oʻzkend - Fargʻona shahrining boshqa nomi. Bu toponimning “Özčent\\Özčend”
variantlari “Devon”da ham uchraydi. Semerkand\\Semizkend - mashhur shahar
nomi; Tünkend - turkiy mamlakatdagi shahar nomi; Udhu kend - shahar nomi;
Yarkend - shahar nomi; Yenkend - shahar nomi.
Ko‘l atamasi ishtirokidagi toponimlar. Siding köl - Kočngar boshi yaqinidagi
koʻl nomi, Yulduz koʻl - Kuče, Kindut va Uygʻurlar chegarasidagi koʻl nomi,
Korüng köl – Qashg‘ar yaqinidagi koʻl nomi”.
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
340
Tarixiy onomastika masalalari juda murakkab, aniq va uyushgan tizimdan
dalolat beradi. Bu onomastika o‘z davri uchun shakllanish va ishlab chiqishning
maxsus qoidalariga ega. Bu qonuniyatlarni o‘rganish ko‘plab masalalarni hal
qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. “Devon” tarixiy onomastik
birliklarning buyuk xazinasi; ko‘pgina olimlarning bu borada tadqiqot olib borishini
yetarli deb bo‘lmaydi. Besim Atalay ta’kidlaganidek, “Devon” ustida vaqti-vaqti
bilan yuzlab tadqiqotchilar ish olib boradi va har bir tadqiqotchi yangi ma’lumotlar
kashf qiladi.
Devon bo‘yicha salmoqli ish olib borgan olimlardan biri Kazimov Jahid
Ismayil o‘g‘lining “Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida
onomastik leksika” nomli nomzodlik dissertatsiyasi 2009-yil Baku shahrida himoya
qilindi. Monografiya 11-asr tarixiy onomastik lugʻatiga bagʻishlangan. Asarda xalq,
qabila va joy nomlari faktlar asosida tarixiy-tilshunoslik nuqtai nazaridan
tushuntirilib, tahlil qilingan.
Asarda XI asrda onomastik birliklarning mazmuni va kelib chiqishi qabila va
qabila tarixining turli bosqichlarida tarixiy-xronologik vaziyatlarni yuzaga keltirgan
bog`lanish va sabablar o`rganilgan. Amaliy nuqtai nazardan, asardan tarixiy
onomastik (antroponimik va toponimik) lug‘atlar tayyorlashda foydalanish mumkin.
Tarixiy onomastika bo‘yicha maxsus kurslar, dastur, darslik va darslarni o‘qitishda
ishning ahamiyati va qiymati shubhasizdir” [Kazimov, 2009:6-7].
“Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni”da onomastika masalalari alohida o‘rin
tutadi. Masalan, janoblarni “xamir” deyishadi, chunki o‘g‘uzlar “amir” deb ayta
olmaydilar. Alifboni x ga almashtiradilar va aytadilar. “Otamiz turk yerlarini
Samanog‘ullardan sotib olgan janob, ismi Xamir Tekin” [Dilaçar, 1995:17].
“Devon”da berilgan dunyo xaritasida hudud toponimlari aks ettirilgani uchun
katta ahamiyatga ega. Bu o‘rta asrlarning birinchi turk xaritasi eng aniq xaritalardan
biri. Xaritada keltirilgan “Erzi-Ozarobodgan” nomi Ozarbayjonning hozirgi
geografik joylashuvi va qo‘shni chegaralari joylashuviga juda yaqin qilib chizilgani
o‘z aksini topdi. Ushbu xarita ming yil oldingi davr uchun ideal deb hisoblash
mumkin” [Mahmud Kaşğari, 2006: 23].
“Devon”da berilgan taxalluslar, etnonimlarning tarixiy taraqqiyoti haqida
so‘z yuritiladi, bosqichlari oydinlashtiriladi, etimologik tahlil qilinadi, ma’nolari
haqida fikr-mulohazalar bildiriladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra “Devon”da 110 nafar
shaxs nomi ishlatilganligi aniqlangan. Ulardan beshtasi ayol ismlari (Altun Tarim,
Süreyya va boshqalar). Ko‘pchilik erkaklar ismlari tavsiflovchi xarakterga ega:
Azak, Atish, Utush, Burslan va hokazo. Asarda bolalar ismlarini ham uchratish
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
341
mumkin: Chag‘ri Tagin, Chag‘ri Tikish va boshqalar. Lugʻatda qul nomlari ham
vaqti-vaqti bilan qoʻllanadi: Ay, Ayas, Alp Tigʻin, Kumush Tigʻin, Kutlug Tigʻin,
Kuch Tagin, Suli (Sulaymon) kabilar. Bu yerda berilgan “Tigin” so‘zi aslida “qul”
degan ma’noni bildiradi. Ayas nomining ma’nosi esa [DLT, 1, 123] “yuzi yorug‘
qul” ma’nosini bildiradi” [Kazimov, 2009:9-10].
Toponimlar kishilar tafakkurining mahsuli, shaxs materiali va ma'naviy
hayotini har tomonlama ko‘rsatadi. Sivilizatsiyalarning o‘zgarishi toponimlar bilan
birga keladi. Ularning qadimgi turkiy toponimlari alohida qabila birlashmalariga xos
boʻlgan moddiy va maʼnaviy madaniyat dunyoqarashini aks ettiradi. “Devon”da 180
tagacha toponim ishlatilgan. “Devon”dagi bu toponimik birliklarning leksik-
semantik va etimologik talqini Mahmud Koshg‘ariyning buyuk toponimist
ekanligini yana bir karra isbotlaydi[Kazimov, 2009:9-10].
A.Jafaro‘g‘li Mahmud Koshg‘ariyni “Birinchi turk toponimisti” deb
ataganligi bejiz emas. Chunki aynan Koshg‘ariy birinchi marta qadimgi turklarning
hududiy nomlarining har birini diqqat bilan o‘rgangan, ularning nomlanishi
sabablari, ayni paytda semantik va kelib chiqishi landshaftini ochib berdi.
“Turkiy kelib chiqishi joy nomlarining (toponimlarning) katta qismi sofligi bilan
farqlanadi. Masalan: Oltun Xon, Oy koʻl, Toshkent, Suvloq, Katun sini, Oq cho‘l,
Issiq ko‘l, Terli dengiz, Bakirlig, Bulgar, Suvar va boshqalar. Arab va fors tillaridan
kelib chiqqan joy nomlari (toponimlari): Nishobur, Xarzam, Farg‘ona, Buxoro,
Cherxon, Sayram, Yaman, Yechuch-Machuch va va boshqalar. Qoraxoniy
turklarining joy nomlari leksik-semantik nuqtai nazardan turli guruhlarga ajratish
mumkin: Qabila nomlaridan tashkil topgan joy nomlari: Abul, Aramut, Argu,
bolgar, igdish, edish, turk, qumuk, minlak, kifchak, suvar, kenchek, tangut va
boshqalar. Shaxs nomlaridan tashkil topgan joy nomlari: Shu, Barman, Barsgan, Kaz
oyni, Kashmir, Nishobur va boshqalar” [Kazimov, 2009:12-13].
“Devon”da 96 ta shahar nomi haqida ma’lumot berilgan. Bu nomlar qadimgi
turklarda shahar madaniyatining rivojlanish an’analarini belgilaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Mahmud Koshg‘ariy hayoti va ijodiy
faoliyatini o‘rganish borasida Ozarbayjonda ham anchagina ishlar amalga oshirildi.
Ozorbayjonda devonni o‘rganilishi mustaqillik yillarida ancha salmoqli bo‘ldi. Bir
qancha monografiyalar, dissertatsiyalar va maqolalar yozildi. Ayniqsa “Devonu
lug‘otit turk”ning onomastikasiga e’tibor qaratildi. Tarixiy onomastik leksika
saqlanib qolgan qomusiy manbalar ichida “Devonu lug‘otit turk” asari eng ishonchli
hisoblanadi. Ushbu qomusiy lug‘at nafaqat madaniy tariximiz, balki turkiy tillar
tarixi uchun ham bebaho va muhim manbadir. Onomastik leksikaning tarixiy-
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
342
semasiologik tadqiqi natijasida qadimgi turkiy antroponimika, etnonimika va
toponimikaning tuzilish-semantik va tipologik jihatlari 11-asrga mansub. Onomastik
leksikaning shakllanishida ko‘plab lingvistik va ekstralingvistik omillarning roli
aniqlandi. Keyinchalik Ozarbayjonda “Devon”dagi frazeologik birliklar, o‘tgan
zamon shaklining ifodalanishi, Mahmud Koshg‘ariy qiyosiy metodining ahamiyati
va boshqa mavzudagi tadqiqotlar yaratildi, dissertatsiyalar himoya qilindi.
Ayniqsa Ramiz Askarning “Devon”ni ozarbayjon va rus tiliga qilgan
tarjimalari hamda asar bo‘yicha amalga oshirgan tadqiqotlari mutaxassislar
tomonidan yuqori baholandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Asker Ramız. Divanü Lügat-it-Türk İstatistikleri // 2. Uluslararası Türkiyat
Araştırmaları Bilgi Şöleni Bildirileri. Kaşgarlı Mahmud ve Dönemi. 28-30 Mayiıs
2008, – Ankara: 2009. s. 33-44.
2. Əsgərov N.Ə. Bəzi hidronimlərin leksik-semantik xüsusiyyətləri. AOP,
Bakı, 1986, s. 211- 213.
3. C.
KAZIMOV -MAHMUD KAŞĞARLININ «DİVANÜ LÜĞAT-İT-
TÜRK» ƏSƏRİNDƏ ONOMASTİK LEKSİKA.
Avtorefirat Baku 2009. S 12-13
4. C.Kazimov.
TARİXİ ONOMASTİK LEKSİKADA ŞAMANİZMİN
5. C.Kazimov.
MAHMUD KAŞĞARLININ «DİVAN»INDA ONOMASTİK
6. Kaşğari Mahmud. Divanü lüğat-it-türk. Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan
Ramiz Əskər. – Bakı: Ozan, 2006, I cild, s. 512; II cild, s. 400; III cild, s. 400; IV
cild (indeks), s. 752.
7. Dilaçar A. Kutadğu Bilig İncelemesi. TDK, Ankara, 1995, s. 17; Mahmud
Kaşğari.
8. Divanü lüğat-it-türk. Dörd cilddə, I, Bakı, «Ozan», 2006, s. 16.
9. Mahmud Kaşğari. Divanü lüğat-it-türk. Dörd cilddə, I, Bakı, «Ozan», 2006,
s. 23
10. Rəfiq Özdək. Türkün qızıl kitabı. Birinci kitab, Bakı, Yazıçı, 1992
11. google.com
