2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
360
MAHMUD KOSHG‘ARIYNING “DEVONU LUG‘OTIT-TURK”
ASARIDA MEVA NOMLARININING IFODALANISHI
Muhsinjonova Shirinoy Asliddin qizi,
Muhsinjonovashirinoy27@gmail.com
Alisher Navoiy nomidagi
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.11110832
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk”
asarida qo‘llangan meva nomlari hamda ularning lingvistik tadqiqi tahlilga tortilgan.
Bundan tashqari, meva nomlarini ifodalovchi leksemalarning etimologiyasi
xususida ham so‘z yuritilib, ularning boshqa asarlarda qay ko‘rinish kasb etganligi
borasidagi fikrlar ham maqola mazmunidan o‘rin olgan.
Kalit so‘zlar:
Mahmud Koshg‘ariy, “Devonu lug‘otit-turk”, meva nomlari,
lingvistik tahlil, etimologiya, qiyosiy tahlil
.
Abstract
. This article analyzes the fruit names used in Mahmud Koshgari's
"Devonu Lugotit-Turk" and their linguistic research. In addition, the etymology of
the lexemes representing the names of fruits is discussed, and the opinions about
their appearance in other works are also included in the content of the article.
Keywords
:
Mahmud Koshgari, "Devonu Lugotit-Turk", fruit names, linguistic
analysis, etymology, comparative analysis.
Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” asarini ilmiy nuqtayi
nazardan tadqiq qilish orqali tilga tarixiy yondashuv asosida so‘zlarning mazmuniy,
madaniy hamda vazifaviy jihatlarini ochib berish mumkin. Asar turkiy so‘zlarning
yirik bazasi hisoblanib, har bir leksik ifoda eski turkiy tilda mavjud atamalarning
o‘sha davr nuqtayi nazaridan yoritilishida yordam beradi. Ushbu asarni o‘rgangan
olimlardan biri S. Rustamora aytganidek: “
Devonu lug‘otit-turk”da turklarning
hayot kechirishi uchun zarur ashyolarning nomlari, urug‘, qabilalarning nomlari,
faxriy unvonlar, turli lavozimlarning nomlari, oziq-ovqat, yovvoyi va uy hayvonlari,
parrandalar va yovvoyi qushlarning nomlari, jug‘rofiy atamalar, shaharlar, turli
kasalliklar nomlari, anatomik atamalar, metallar va minerallarning nomlari, harbiy
atamalar va ma’muriy vazifalarga oid atamalar bor. Turli tarixiy va afsonaviy
qahramonlarning nomlari, bolalarning o‘yin va ermaklari va boshqalarga xos
atamalarga boyligi bilan hozir zamon kishisiga XI asrda yashagan turklarning
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
361
hayot tarzi haqida ma’lumot beruvchi yagona manba hisoblanadi [Rustamora,
1996:124]
”.
Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” asarida oziq-ovqat
mahsulotlariga doir leksemalar ishtirok etgan bo‘lib, xususan, meva mahsulotlariga
oid nomlar miqdoran salmoqli.
Yemiṧ
leksemasi hozirgi o‘zbek tilidagi
meva
so‘zining eski turkiy tildagi ma’nodoshi hisoblanadi. Bundan tashqari,
yemiṧ
[Koshg‘ariy, 2017:327]
so‘zi umumiylikdan xususiylik tomon yondashilgan holda
“daraxt mevasi”, ya’ni “ho‘l meva” ma’nosini ham kasb etgan.
“Devon” orqali eski turkiy tilda qo‘llangan xilma-xil meva nomlari bilan
tanishishimiz mumkin. Jumladan, hozirgi o‘zbek tilida qo‘llanuvchi
jiyda
mevasi
eski turkiy tilda
yigdǟ
yoki
yigtǟ
tarzida ifodalangan. Koshg‘ariy bu haqida asarning
grammatika qismida ma’lumot beradi: “
Jiydani turklar yigdǟ desalar, o‘g‘uzlar
yigtǟ deydilar
”.
Erṻk
ham “Devon”da o‘z aksini topgan leksema hisoblanib, unga quyidagicha
ta’rif berilgan:
“
shaftoli, o‘rik, olxo‘ri mevalarining umumiy nomi, ular biror sifati
bilan bir-biridan farq qiladi”. Ko‘rinib turibdiki,
erṻk
termini uch meva nomini
anglatgan, ya’ni: shaftoli; o‘rik; olxo‘ri.
Ushbu so‘z bugungi kunga qadar biroz shakli o‘zgargan holda yetib kelgan,
ya’ni:
erṻk>o‘rik
. Ammo mazmunda ham biroz o‘zgarish mavjud, ya’ni eski turkiy
tilda
eruk
leksemasi uch meva nomining umumiy ko‘rinishini anglatgan (shaftoli,
o‘rik, olxo‘ri) bo‘lsa, hozirgi kunga kelib mazmunda torayish yuzaga kelgan, ya’ni
faqat
o‘rik
leksemasini ifodalashda davom etmoqda. Shuni ham qayd etish lozimki,
lug‘atshunos
erṻk
termini yordamida uch meva nomining umumiy jihatini aytib
o‘tgan bo‘lsa, ularga ma’lum sifatlovchilar berish orqali fitonimlardagi mazmunni
farqlashga erishgan, xususan:
tṻlṻg
erṻk [Koshg‘ariy, 2017:41]
– shaftoli;
sarḯɤ
erṻk [Koshg‘ariy, 2017:41]
– o‘rik;
qara erṻk [Koshg‘ariy, 2017:41]
– olxo‘ri.
“Devon”da shaftoli mevasining turfa navlari ham birma-bir qayd etib o‘tiladi,
ya’ni uning nashvati, olmurut navi
armut [Koshg‘ariy, 2017:79]
leksemasi
yordamida aks ettiriladi. Ushbu fitonim etimologiyasiga to‘xtaladigan bo‘lsak,
uning o‘rta qipchoq qabilalariga oid ekanligining guvohi bo‘lish mumkin. Fors tilida
ham bu leksema mavjud bo‘lib, u
armud
yoki
amrud
kabi ko‘rinishlarga ega ekanligi
manbalarga qayd etiladi. Ba’zi ilmiy adabiyotlarga tayangan holda qayd etishimiz
mumkinki, ushbu fitonimning ko‘plik shakli eski turkiy tilda
armut
shaklida
qo‘llangan. Tushum kelishigidagi formasi esa
armudu
hisoblanadi.
Amṧuy [Koshg‘ariy, 2017:59]
yoki
limkǟn [Koshg‘ariy, 2017:176]
terminlari
olxo‘rining sariq turiga nisbatan qo‘llangan.
Ṻzṻm(16; b43)
leksemasi “Devonu
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
362
lug‘otit-turk” asarida ham xuddi shu ko‘rinishda ishlatilgan. Uzum daraxti esa
ṻzṻm
yḯɤaḉḯ [Koshg‘ariy, 2017:326]
birikmasi tarzida namoyon bo‘lgan. Ushbu so‘z
etimologiyasini tadqiq qiladigan bo‘lsak, uning kelib chiqishi qadimgi turkiy tilga
borib taqaladi hamda uning bu davrdagi ko‘rinishi
yurum
ekanligining guvohi
bo‘lish mumkin. Uyg‘ur tilida ham aynan
uzum
ko‘rinishi qo‘llaniladi. “Devon”da
uzumning g‘o‘rasiga nisbatan esa
talqa [Koshg‘ariy, 2017:176]
fitonimi ishlatilgan.
Mevaning qora navi esa
maṧḯḉ ṻzṻm [Koshg‘ariy, 2017:145]
deb nomlangan.
Yava
yoki
yawa
fitonimi nutqda keng iste’molda bo‘lgan tursus mevasining
nomiga nisbatan qo‘llanilgan. Behi mevasi asarda
awḯya [Koshg‘ariy, 2017:58]
fitonimi yordamida anglashilgan, turkiy xalqlar orasidagi ba’zi shevalarda ham
aynan shu so‘z amalda ekanligi qayd etiladi. Behining nordon turi Koshg‘ariy
tomonidan
awya
leksemasi bilan yuritilgan hamda muallif bu leksemani quyidagi
jumla yordamida dalillagan:
aḉḯɤ awya tḯṧḯɤ qamattḯ -
nordon behi va boshqa narsalar
tishini qamashtirdi”.
Mahmud Koshg‘ariyning ta’kidlashicha,
olma
leksemasi eski turkiy tilda ikki
xil ko‘rinish kasb etgan, bu holat qaysi turkiy xalqlar nutqida qo‘llanilishiga
asoslangan, ya’ni o‘g‘uz tilida ushbu leksema
alma
deb yuritilsa, turk tilida
almḯla[Koshg‘ariy, 2017:26])
tarzida ifodalangan. Demak, bugungi kunda
nutqimizda faol qo‘llanilayotgan
olma
leksemasi o‘g‘uz tilida qo‘llangan bo‘lib,
ba’zi o‘zgarishlar asosida bizga qadar yetib kelgan:
alma>olma
. Rabg‘uziyning
“Qissasi Rabg‘uziy” asarida ham ushbu meva nomi
olma
ko‘rinishiga ega bo‘lgan:
“
Barcha yemishlar uch turlidir: birlari olma, nokdek usti yeyilar urug‘i yeyilmas
”.
Alisher Navoiy asarlarida ham
olma
shakli faol qo‘llanilgan:
Olmani sundi nigorim, «ol» dedi,
«Olma birla bu ko‘ngulni ol» dedi.
So‘rdum ersa olmasining rangini
«Ne so‘rarsen, olma rangi ol» dedi.
Bundan tashqari, “Devon”da olma turlariga oid nomlar ham qo‘llanilishi
bilan ahamiyatlidir, xususan, uning qirmizak, qirmizga o‘xshagan nordon navi
qḯmḯz
almḯla[Koshg‘ariy, 2017:147]
funduq yong‘og‘i kattaligicha keladigan, shirin
hamda oq, qizil tusga ega olma asarda
senkǟḉ[Koshg‘ariy, 2017:181]
termini bilan
yuritilgan. Koshg‘ariy tomonidan olma fitonimi ishtirok etgan maqol ham aks etgan:
Atasḯ aḉḯɤ almḯla yesǟ, oɤlḯἠḯn tḯṧḯ qamar
– otasi achchiq olma yesa, o‘g‘lining tishi
qamashar
.
Hozirgi
yong‘oq
leksemasi
eski
turkiy
tilda
yaɤaq[Koshg‘ariy,
2017:452]
tarzida qo‘llanilgan bo‘lib, ushbu fitonim ham “Devon” so‘z boyligidan
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
363
bevosita o‘rin olgan hamda muallif tomonidan bu so‘z ishtirokidagi gap ham
keltirilgan:
yaɤaq anḯἠ tḯlḯn aɤnattḯ
– yong‘oq yeyish uning tilini chaqa qildi, hatto
so‘zlashi qiyin bo‘ldi, tutildi. Yong‘oq daraxti esa
yaɤaq yḯɤaḉḯ [Koshg‘ariy,
2017:326]
birikmasi bilan anglashilgan. Boburning “Boburnoma” asarida bu
fitonim
yong‘oq
ko‘rinishida qayd ettilgan: “
Tog‘lari tamom Kofiristondur (hozirda
Nuriston). Tog‘larida noju (qarag‘ay) va chilg‘o‘za (kedr) va balut (dub) va
yong‘oq yog‘ochlari bisyor bo‘lur, o‘simliklari serob
...”.
Armut
fitonimi “Devon”da “nok” ma’nosini ifodalagani ta’kidlangan:
yḯɤaḉ
armutladḯ
– nashvati nok daraxti meva tugdi. Qiziqarli jihati shundaki, asarda
“shaftoli” mevasi ma’nosi ham aynan shu fitonim bilan nomlangan. Tut daraxtiga
nisbatan asarda
ṻẑmǟ [Koshg‘ariy, 2017:65]
leksemasi qo‘llangan. Hozirgi o‘zbek
tilida lakuna holatiga ega, ya’ni tushunchasi mavjud bo‘lgan nomlar ham lug‘atda
mavjud. Bu tushuncha
yimṧǟn [Koshg‘ariy, 2017:336]
deb nomlanib, uning izohi
quyidagichadir: qipchoq o‘lkalarida pishib yetiladigan sahro mevasining nomi.
Hozirgi o‘zbek tilida bu fitonimning aynan ifodasi mavjud emas. Chilonjiyda mevasi
“Devon”da
ḉḯpḯqan[Koshg‘ariy, 2017:179]
deb yuritilgan.
Qarluq tiliga mansub umumiy ma’noda “quritilgan meva”, xususiy ma’noda
esa “o‘rik, uzum va shu kabi mevalarning quritilgani”ga nisbatan
ḉaxṧaq
[Koshg‘ariy, 2017:186]
fitonimi ishlatilgan. Bundan tashqari, ayni ma’noni
ifodalash uchun
qaq[Koshg‘ariy, 2017:128]
fitonimidan foydalanilgan.
“Devon”dan o‘rin olgan meva nomlari(jadval asosida).
Aḉḯɤ awya tḯṧḯɤ qamattḯ
Nordon behi va boshqa narsalar
tishini qamashtirdi
Alma
Olma(o‘g‘uzlar tilida)
Almḯla
Olma(turklar tilida)
Amṧuy /limkǟn
Olxo‘rining sariq turi
Armut
I.
Shaftolining nashvati, olmurut navi.
II.
Nok.
Atasḯ aḉḯɤ almḯla yesǟ, oɤlḯἠḯn tḯṧḯ
qamar
Otasi achchiq olma yesa, o‘g‘lining
tishi qamashar
Awḯya
Behi
Awya
Behining nordon turi
Ḉḯpḯqan
Chilonjiyda
Erṻk
I.
Shaftoli.
II.
O‘rik.
III.
Olxo‘ri.
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
364
Maṧḯḉ ṻzṻm
Uzumning bir xil qora navi
Qaq
o‘rik, uzum va shu kabi mevalarning
quritilgani
Qara erṻk
Olxo‘ri
Qḯmḯz almḯla
Olmaning qimizak, qimizga
o‘xshagan nordon navi
Sarḯɤ erṻk
O‘rik
Senkǟḉ
Funduq yong‘og‘i kattaligicha
keladigan, shirin va oq tusga ega
bo‘lgan olma
Talqa
Uzumning g‘o‘rasi
Tṻlṻg erṻk
Shaftoli
Ṻẑmǟ
Tut daraxti
Ṻzṻm
Uzum
Ṻzṻm yḯɤaḉḯ
Uzum daraxti
Yaɤaq
Yong‘oq
Yaɤaq anḯἠ tḯlḯn aɤnattḯ
Yong‘oq yeyish uning tilini chaqa
qildi
Yaɤaq yḯɤaḉḯ
Yong‘oq daraxti
Yava/yawa
Tursus mevasi nomi
Yemiṧ
Meva
Yemiṧ
I.
Daraxt mevasi.
II.
Ho‘l meva.
Yigdǟ
Jiyda(turklar tilida)
Yigtǟ
Jiyda(o‘g‘uzlar tilida)
Yimṧǟn
qipchoq o‘lkalarida pishib
yetiladigan sahro mevasining nomi
Yḯɤaḉ armutladḯ
Nashvati nok daraxti meva tugdi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Болтабоев Ҳ., Дадабоев Ҳ. Девону луғотит турк, I,II,III жилдлар. –
Тошкент: 2006-2008.
2.
Будагов Л. Сравнительный словарь турецко – татарских наречий. I,
.СПБ, 1969, II. СПБ.
3.
Воҳидов Эркин. Сўз латофати. – Тошкент: Ўзбекистон, 2018.
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
365
4.
Гумилев. Л.Н. Қадимги турклар. – Тошкент: Фан, 2007.
5.
Дадабаев Ҳ., Насыров И., Ҳусанов Н. Проблемы лексики
староузбекского языка. – Ташкент: Фан, 1990.
6.
Дадабоев Ҳ. “Девону луғотит-турк”нинг тил хусусиятлари. –
Тошкент: ТДШИ, 2017. - Б. 133.
7.
Содиқов Қ. Девону луғотит турк. – Тошкент, 2017.
