2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
461
OʻZBEK VA INGLIZ TILI IZOHLI LUGʻATLARIDA FE’LLARNING
BERILISHI
Maxmudova Zuhra Maqsud qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
tayanch doktoranti
E-mail: maxmudova.zuhra@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.11111163
Annotatsiya.
Ushbu maqolada oʻzbek va ingliz tillari izohli lugʻatlarining
tarixi va taraqqiyot bosqichlari haqida ma’lumot keltirilgan. Shuningdek, har ikkala
til izohli lugʻatlarida aynan fe’l soʻz turkumining berilish tartibi misollar bilan
koʻrsatilgan va ularning oʻzaro oʻxshash va farqli tomonlari tipologik jihatdan tahlil
qilingan.
Kalit soʻzlar:
fe’l, izohli lugʻat, bosh ma’no, sinonim, talaffuz
Annotation.
This article provides information about the history and the stages
of development of the explanatory dictionaries of Uzbek and English languages.
Also in this type of dictionaries of both languages, the order of giving the verb phrase
is shown with examples. Their similarities and differences are analyzed
typologically
Key words:
verb, explanatory dictionary, main meaning, synonym,
pronunciation
Kirish.
Fe’l soʻz turkumi koʻp bora murojaat qilingan va ustida ancha tadqiqot
va tahlillar olib borilgan soʻz turkumi hisoblanadi. Jumladan soʻngi yillarda
fe’llarning ba’zi semantik guruhlari, valentlik koʻrinishlari hamda semantik
xossalari
I.K.Qо‘chqortoyev,
R.Rasulov,
S.H.Muhamedova,
M.K.Abuzalovalarning doktorlik
va О‘.Sharipova, D.Abdullayeva, Z.U.Siddiqov,
T.T.Musayev, G.A.Narimova, V.A.Karimjonova va boshqalarning nomzodlik
ishlarida о‘rganib chiqilgan. [Кучкартаев, 1977:168]
Ingliz va о‘zbek tillaridagi fe’l va uning turlariga qiyosiy aspekt nuqtai
nazaridan о‘zbek tilshunoslari J.B.Bо‘ronov, О‘.Q.Yusupov, A.S.Sodiqov,
M.T.Irisqulov, R.Z.Muryasov, S.A.Xamzayev, G‘.K.Mirsanov, T.Ergashev,
N.R.Karimova, A.Q.Pо‘latovlar
tomonidan munosabat kо‘rsatilgan. J.B.Bо‘ronov
[Вuranоv, 1986:308] va boshqalarning izlanishlarida fe’l turlari о‘rtasidagi
о‘xshashlik va tafovutlarning aksariyati yoritib berilgan. S.A.Xamzayev ikkilamchi
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
462
predikativli qurilmalar (IPQ) tarkibidagi ayrim fe’llarning funksional semantik
jihatlariga e’tibor qaratgan va ularning о‘xshash hamda farqli jihatlarini qiyosiy
aspektda nazariy asoslab bergan. T.Ergashevning tadqiqotida kauzativlik
kategoriyasining farqli tizimli tillarda ifodalanishi borasidagi fikr-mulohazalar
keltirilgan. Ingliz tilidagi bog‘lovchi fe’llarning о‘zbek tilidagi ekvivalentlarini
aniqlash N.R.Karimova tomonidan, о‘zbek tilidagi fe’l shakllarining ingliz va rus
tillardagi adekvat muqobillarini belgilash esa A.Q.Pо‘latov tomonidan amalga
oshirilgan.[
Пўлатов, 2003: 404] Zero, leksikografik jihatdan fe’l soʻz turkumlari
ingliz va oʻzbek tillarida doirasida tipologik aspektda yetarlicha oʻrganilmagan.
Bugungi kunda ingliz va oʻzbek tillarida fe’llarni tipologik aspektda oʻrganish
va ekvivalentlarini topishda izohli lugatlarning oʻrni beqiyos. Oʻzbek tilining
ilgarigilaridan koʻra mukammalroq boʻlgan ilk izohli lugʻati Oʻzbekiston Fanlar
Akademiyasi Til va adabiyot institutida S.Akobirov, T.Aliqulov, A.Rustamov va
boshq. tomonidan tayorlanib, M.Ma’rufov tahriri ostida nashr etilgan. Ushbu lugʻat
oʻzida 60000 soʻz va soʻz birikmalarini qamrab olgan.
Undan soʻng bir necha
marotaba toʻldirilgan va qayta ishlangan koʻrinishlari ham nashrdan chiqarildi.
Ushbu yagona izohli lugʻat tarkibidan bir nechta sohalar doirasidagi izohli lugʻatlar
ajratilgan. “O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati” [
til.gov.uz], “O‘zbek tili
sinonimlarining katta izohli lug‘ati” [
til.gov.uz], “O‘zbek tilining o‘quv imlo
lug‘ati”
[
til.gov.uz] va boshqalar shular jumlasidandir.
Ingliz tilidagi izohli lugʻatlarning tarixi esa bir necha yillar oldinga borib
taqaladi. Jumladan, Noah Webster izohli lugʻati 1872-yilda nashr etilgan, Kembrij
lugʻati esa 1584-yildan beri toʻldirishlar bilan turli xildagi lugʻatlar chop etib
kelmoqda. Ushbu lugʻatda korpus lugʻatdagi soʻzlar bilan birga 1,5 million soʻz
mavjud. Shuningde, ingliz tili izohli lugʻatlarining oʻzbek tilidagi lugʻatlar kabi
ma’lum soʻzlarning izohi, kelib chiqish tarixi, sinonimlari bilan birga, talaffuz
koʻrinishi ham berib boriladi. Albatta bu oʻquvchi yoki xorijlik til oʻrganuvchilar
uchun qulaylik yaratadi.
Dastavval, oʻzbek tili izohli lugʻatida fe’llarni koʻrib chiqadigan boʻlsak, ular
quyidagi holatda beriladi:
BOTIRMOQ Botmoq
fl. ort. n.
Gulnor chelakni loyqaroq suvga botirdi va
ariq bо‘yiga olib qо‘ydi.
Oybek, Tanlangan asarlar.
Yuvosh bir burda nonni oldin
choyga, keyin shakarga botirdi.
E. Raimov, Ajab qishloq.
Rо‘zimat ketmonni
zо‘g‘atasigacha botirib urdi-yu, Sidiqjonga qaradi.
A. Qahhor, Qо‘shchinor
chiroqlari.
Payg‘omov piyoladagi konyakni qoldirmay simirdi, kо‘kpiyozni
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
463
qatiqqa botirib, chaynadi.
S. Nurov, Maysalarni ayoz urmaydi.
Chо‘li bobo katta
qoziq uchlarini yerga botirib, qо‘lini fotihaga ochdi
. Mirmuhsin, Me’mor.
Chiroyiga (yoki husniga) non botirib yermidim
Chiroyidan nima foyda; faqat
chiroyiga uchamanmi? Chiroyga non botirib yeb bо‘lmas.
Maqol.
Husniga non botirib yermidim, demoqchisanda
? O. Yoqubov, Uchrashuv.
Qonga botirmoq
Qonga belamoq; qirgin qilmoq.
Gitlerchi
kallakesarlar panjalarini oq soqol otalarning, oq sochli onalarning,
baxtli bolalarning.. qonlariga botirib, ilgarilamoqda
.
Oybek, Quyosh qoraymas.
Qо‘lni qonga botirmoq
Qotillik qilmoq, о‘ldirmoq.
[Yormat:]..Nima ish qildim?Gunohmi ? Savobmi ? Soqolim oqarganda, qо‘limni
qonga botirdim
. Oybek, Tanlangan asarlar.
[
Мирзаев, 2006: 89
]
Yuqoridagi
botirmoq
soʻziga nisbatan fe’lning nisbat shakllari bosh sо‘z
sifatida berilganda, birinchi navbatda, ana shu ma’no va vazifasi grammatik belgi
bilan qayd etilgan.
Botirmoq
fe’li
botmoq
fe’lining orttirma nisbat shaklidagi
koʻrinishi hisoblanadi. Shuningdek, izohli lugʻatda turgʻun birikmalar misollar
yordamida ilyustratsiya qilingan lekin, ularning hech biri uchun grammatik
xarakteristika keltirilmagan. Tabiiyki, har qanday lugʻat xalq ogʻzaki ijodi
namunalari asnosidagi misollar bilan boy hisoblanadi. Aynan ushbu soʻz misolida
maqol keltirilgani soʻzimizning yaqqol misoli boʻladi.
LAMENT
verb
UK
/ləˈment/
US
/ləˈment/
to express sadness and feeling sorry about something:
(over)
My grandmother, as usual, lamented the decline in moral standards in
today's society.
The late lamented (= dead and remembered with love) Frank
Giotto used to live here.
Synonyms
bemoan formal
bewail literary
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
464
LAMENT
noun
[ C ] formal
UK
/ləˈment/
US
/ləˈment/
a song, poem, or other piece of writing that expresses sadness about
someone's death:
The whole play can be interpreted as a lament
for
Synonyms
elegy [dictionary.cambridge.org]
Ingliz tili izohli lugʻatidan olingan
lament
soʻzining izohida uning murakkab
polisemantik soʻz sifatidagi ham ot ham fe’l soʻz turkumi doirasidagi ma’nolari
keltirilgan. Shu bilan birga har bir ma’no misollar yordamida boyitilgan. Oʻzbek tili
izohli lugʻatidan farqli oʻlaroq, bunda har bir soʻz hamda soʻzning turkumlar
doirasida oʻqilishi (pronunciation) qavs ichida yozma va audio koʻrinishida
Britaniya va Amerika tallafuz me’yorlari asosida berilgan. Shuningdek, bu misolda
berilgan soʻzning har bir mustaqil ma’nosiga sinonimlar ham keltirilgan.
Shunisi ahamiyatliki, ingliz va o'zbek tili bir tilli izohli lug'atlari kabi tarjima
lug'atlarida bu qadar mukammal darajadagi tarjima va sinonimlar hattoki, maqol va
iboralar berilmagan.
Xulosa.
Tadqiqotimiz obyektidagi har ikala ingliz va oʻzbek tillari ham leksik
koʻlami, soʻz boyligi bilan bemalol oʻzaro bellasha oladi. Har ikkala tilda ham har
qanday fikrni bemalol, uslubga koʻra boʻyoqdor yoki boshqa holatda ifodalash
mumkin. Zero, ushbu tillar qardosh boʻlmagan til oila vakillari boʻlganliklaridan
lugʻatlarda berilishida farqli holatlar uchrab turadi. Bu esa, tarjimon va til
oʻrganuvchilarning mukammal darajada ziyrak va bilimdon boʻlishlari kerakligini
talab etadi. Shu bilan birga, yangi, yanada mukamallashtirilib bosmadan
chiqariladigan lug'atlar yanada boyroq, keng doirada qo'llanilgan ko'rinishlarda
ifodalanishi nur ustiga a'lo nur bo'lar edi. Ayniqsa, har bir so'z va uning ma'nolari
yuzasidan keltirilgan misollar yanada ko'paytirilsa, bir necha vaziyat, turli xil
kontekstda foydalanilgan gaplar berilsa, ham yangi til o'rganuvchilar ham doimiy
foydalanuvchilar, tarjimonlar uchun foydadan holi bo'lmasdi, nazarimizda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
2024-YIL,
28-MART
TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
465
1.
Вuranоv J.B, Yusuроv U.K, Sadikоv A.S, Iriskulоv M.T. The Grammatical
Structures оf English, Uzbek and Russian. Рart I. – T.: Ukituvchi, 1986. – 308 p.;
2.
Кучкартаев И.К. Семантика глаголов речи в узбекском языке
(компонентный и валентный анализ). Дисс. … д-ра. филол. наук. – Т.: Фан,
1977. – 168 с
3.
Мирзаев.T (раҳбар) ва бошқ Ўзбек тилининг изоҳли луғати: 80000 дан
ортиқ сўз 16 ва сўз бирикмаси. Ж. 1. А—Д / Таҳрир ҳайъати;.; ЎзР ФА Тил ва
адабиёт ин-ти. — Т.; “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий
нашриёти, 2006.—680 б.
4.
Пўлатов А.Қ ва бошқалар. Дунёвий ўзбек тили. 1-жилд. Ўзбек
тилида феъл шакллари ва уларнинг рус, инглиз тилларидаги кўринишлари.
– Т., 2003. – 404 б.
Elektron manbalar:
5.
http://til.gov.uz/uz/literature/dict-and-encyclopedia/25
6.
http://til.gov.uz/uz/literature/dict-and-encyclopedia/24
7.
http://til.gov.uz/uz/literature/dict-and-encyclopedia/21
