ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
128
NODAVLAT GUMANITAR TA’LIM MUASSASALARIDA
RAQOBATBARDOSHLIKNING SHAKLLANISHI
G.N. Maxmudova
Sho‘ba raqami, i.f.d., prof.
M.R. Yuldasheva
A.Avloniy nomidagi pedagoglarni kasbiy rivojlantirish va yangi metodikalarga o’rgatish
milliy-tadqiqot institute magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11120689
Annotatsiya.
Ta’lim jarayoni komil insonni, jamiyat uchun muhim bo‘lgan yetuk kadrlarni
tayyorlashning muhim bosqichi. Bu jarayonning to‘g‘ri tashkil etilishi jamiyat va davlat
taraqqiyotini ta’minlashi shubhasiz. Ta’lim jarayonining samaradorligi ta’lim muassasalarining
faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Ta’lim muassasalari orasidagi sog‘lom raqobatning
mavjudligi esa ularning metodik, tashkiliy, iqtisodiy jihatdan rivojlanishini ta’minlaydi.
Gumanitar yo‘nalishga ixtisoslashgan ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonining sifatli tashkil
etilishi shaxs ma’naviyati shakllanishida asosiy o‘rin tutadi.
Kalit so‘zlar:
gumanitar, ta’lim, raqobatbardoshlik, ta’lim jarayoni, nodavlat ta’lim
muassasasi.
FORMATION OF COMPETITION IN NON-STATE HUMANITARIAN EDUCATIONAL
INSTITUTIONS
Abstract.
The educational process is an important stage of training a perfect person,
mature personnel important for society. There is no doubt that the correct organization of this
process will ensure the development of society and the state. The effectiveness of the educational
process is directly related to the activity of educational institutions. The presence of healthy
competition between educational institutions ensures their methodical, organizational, and
economic development. Quality organization of the educational process in educational institutions
specializing in the humanitarian direction plays a key role in the formation of individual
spirituality.
Key words:
humanitarian, education, competitiveness, educational process, non-state
educational institution.
ФОРМИРОВАНИЕ КОНКУРЕНЦИИ В НЕГОСУДАРСТВЕННЫХ
ГУМАНИТАРНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЯХ
Аннотация.
Воспитательный процесс является важным этапом подготовки
совершенной личности, зрелых кадров, важных для общества. Нет сомнения, что
правильная организация этого процесса обеспечит развитие общества и государства.
Эффективность образовательного процесса напрямую связана с деятельностью
образовательных учреждений. Наличие здоровой конкуренции между образовательными
учреждениями обеспечивает их методическое, организационное и экономическое развитие.
Качественная организация образовательного процесса в образовательных учреждениях
гуманитарного направления играет ключевую роль в формировании духовности личности.
Ключевые
слова:
гуманитарное,
образование,
конкурентоспособность,
образовательный процесс, негосударственное образовательное учреждение.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
129
Ta’lim azaldan inson hayotining muhim sohasi bo‘lib, ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlaydi.
Biroq, ko‘p asrlar davomida u ijtimoiy ishlab chiqarish bilan bevosita bog‘liq emas edi.
YUNESKO maʼlumotlariga koʻra, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida butun jahon
pedagoglarining eʼtibori taʼlimning pedagogik va madaniy vazifalariga qaratildi.[3] Ta’lim
muammosining iqtisodiy tomonlari, uning raqobatbardoshligi va milliy iqtisodiy funksiyasi
hisobga olinmadi. Ilmiy-texnikaviy taraqqiyot sharoitida, ijtimoiy ishlab chiqarishni rivojlantirish
va zamonaviy sivilizatsiyani shakllantirishda ta’limning ahamiyati ortgan bir paytda, vaziyat
sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Yuqori mehnat unumdorligi va ilg‘or texnologiyalarga ega
rivojlangan mamlakatlarda oliy ta’limning yaxshi tashkil etilgan, mutanosib, barqaror va yetarli
darajada samarali tizimlari mavjud ekanligi e’tiborlidir. Ushbu mamlakatlarda ta’lim siyosiy,
iqtisodiy va texnik taraqqiyotning eng muhim omili, iqtisodiy farovonlikka erishish mexanizmi
sifatida qaraladi.
Jahon tajribasi shuni tasdiqlaydiki, iqtisodiy rivojlanishning hozirgi bosqichida ish haqi va
ijtimoiy himoya darajasi bevosita xodimning bilim darajasi va malakasiga bog‘liq bo‘lishi kerak.
G‘arb iqtisodchilari odatda ushbu tabiiy tendensiyaga “inson kapitali” nazariyasi prizmasi
orqali qarashadi. Uning asoschilari, amerikalik iqtisodchilar T.Shults, G.Bekker va ularning
izdoshlari “inson kapitali”ni har bir kishining ishlab chiqarish va daromadlar o‘sishiga ta’sir
etuvchi bilim, ko‘nikma va malakalar zaxirasi sifatida talqin qiladilar. Ushbu kapitalni tashkil
etuvchi investitsiyalar ishlab chiqarishda ishchi kuchini o‘qitish, sog‘liqni saqlash va ma’lumot
qidirish xarajatlarini o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, G. Bekker [2] uchun boshlang‘ich nuqta o‘z
pullarini ta’limga sarmoya qilishda talabalar va ularning ota-onalari o‘zlarini oqilona tutishlari
haqidagi fikr edi. Ular oddiy tadbirkorlar kabi, tegishli xarajatlar va foydalarni o‘lchaydilar,
bunday investitsiyalardan kutilayotgan marjinal daromadni muqobil investitsiyalar: bank
depozitlari bo‘yicha foizlar, qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha dividendlar va boshqalar rentabelligi
bilan solishtiradilar. Iqtisodiy maqsadga muvofiqligi haqidagi g‘oyalarga qarab, qaror qabul
qilinadi, o‘qishni davom ettirish yoki tugatish bilan amalga oshiriladi. Shunday qilib, rentabellik
me’yorlari kapital qo‘yilmalarni ta’limning turli darajalari va turlari o‘rtasida, shuningdek,
umuman ta’lim tizimi va iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari o‘rtasida taqsimlashning tartibga
soluvchisi sifatida ishlaydi. G.Bekkerning AQSHdagi hisob-kitoblariga koʻra, oliy taʼlim
daromadi
aksariyat Amerika firmalarining rentabellik foizidan 10-15% darajasida yuqori.
Binobarin, investitsiyalar va kapital rentabelligi bilan bog‘liq biznesning boshqa sohalariga
nisbatan ta’lim muassasalarining raqobatbardoshlik g‘oyasini asosli deb hisoblashimiz mumkin.
Oliy ta’lim muassasasining raqobatbardoshligi uning bozordagi muvaffaqiyatini
tavsiflovchi ko‘rsatkich bo‘lib, tashkilotga ko‘plab afzalliklarni beradi. Hozirgi vaqtda oliy ta’lim
xizmatlari bozorida kuchli raqobat mavjud va o‘ziga xos raqobatbardoshlik ustunliklariga ega
bo‘lgan oliy ta’lim muassasasi omon qolishi mumkin. O‘z navbatida, raqobatbardosh oliy ta’lim
muassasasi yuqori bosimli, barqaror, yuqori daromadli raqobat muhitida faoliyat olib boradi.
Bozor iqtisodiyoti sub’yektining iqtisodiy muvaffaqiyati (ko‘pincha omon qolishi),
birinchi navbatda, uning namoyon bo‘lish shakllarini qanchalik hisobga olganligi va o‘rganganligi
va raqobatga qanchalik tayyor ekanligiga bog‘liq.
Zamonaviy sharoitda oliy ta’lim oldiga yangi vazifalar qo‘yildi, uning ijtimoiy funksiyalari
o‘zgardi, bu esa jiddiy tarkibiy qayta qurishni taqozo etmoqda. Rivojlangan mamlakatlarda jadal
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
130
olib borilayotgan islohotlar, birinchi navbatda, umumiy oʻrta taʼlimdan soʻng taʼlim tizimining
moslashuvchanligi va oʻzgaruvchanligini oshirishga qaratilgan. Islohotlar oliy ta’lim
muassasalarining turli toifalarini va bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlashning turli yo‘nalishlarini
rivojlantirishni nazarda tutadi.
Rivojlangan mamlakatlarda umumiy
oʻrta taʼlimdan keyingi ta’limni tashkil etishning uch
bosqichli modeli
joriy qilingan
. U ko‘p yoki kamroq
uchta
mustaqil va bir vaqtning o‘zida o‘zaro
bog‘liq bo‘lgan
o‘quv siklidan
iborat . Har bir davr oliy ta’lim bosqichlaridan biri hisoblanadi va
tegishli diplom olish bilan tugaydi.
Universitetlarda va unga tenglashtirilgan oliy o‘quv yurtlarida
birinchi bosqich
maktabda
olingan umumiy ta’lim bilimlarini mustahkamlaydi va tanlangan ta’lim profili bo‘yicha malakali
mutaxassis tayyorlash uchun dastlabki poydevor qo‘yadi. Birinchi bosqich darajasida (2-3) yillik
oʻqish muddatiga ega boʻlgan ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari tarmogʻi ham jadal
rivojlanmoqda. Ushbu ta’lim muassasalari o‘rta bo‘g‘in mutaxassislarini tayyorlaydi, shu bilan
birga bir vaqtning o‘zida saralash funksiyasini bajaradi – murakkab nazariy materiallarni
o‘rganishga alohida moyillik ko‘rsatmaydigan ko‘plab yoshlarni qabul qiladi. Bunday ta’lim
muassasalari ta’limning keyingi bosqichlarida yuqori ta’lim standartlarini saqlab qolishga, ularni
yomon tayyorlangan abituriyentlardan himoya qilishga obyektiv hissa qo‘shadi.
Ikkinchi bosqich
muayyan kasb (muhandis, agronom, psixolog, huquqshunos va
boshqalar) bo‘yicha tugallangan oliy ma’lumotni beradi. Ushbu siklda to‘rt-besh yillik o‘qishdan
so‘ng talaba
bakalavr darajasini oladi. Keyinchalik, o‘z malakasini oshirishni xohlovchilar yana
1-2 yillik magistraturada o‘qishni
davom ettirib, bitiruvchilar o‘zlarining kichik dissertatsiyalarini
a’lo darajada himoya qiladi.
Uchinchi bosqich
doktoranturaga mos keladigan magistr darajasini olganlar uchun
mo‘ljallangan. Bular ikkinchi o‘quv bosqichini tugatgan va o‘qishda eng katta muvaffaqiyatga
erishgan, mustaqil fikrlash, murakkab nazariy materiallarni o‘zlashtirish qobiliyati va tadqiqot
yoki loyihalash ishlariga moyil bo‘lgan talabalar bo‘lishi mumkin. Uchinchi bosqich ta’lim,
shuningdek, bir necha yil ishlagan va yuqori ijtimoiy va akademik maqomga intilayotgan
magistrlar uchun ham mavjud. Uchinchi bosqichda o‘qishni muvaffaqiyatli yakunlash (bir qator
imtihonlarni topshirish, mutaxassislik bo‘yicha amaliyot, dissertatsiyani topshirish)
fan doktori
(O‘zbekiston standartlari bo‘yicha PhD, DSc) darajasini beradi. Ushbu daraja bitiruvchilari ilmiy-
tadqiqot yoki ishlanmalar faoliyatiga, shuningdek, oliy o‘quv yurtlarida o‘qitishga yo‘naltirilgan.
Mamlakatimizda 1997 yillarda “bakalavr – magistr” tizimi joriy etilgan. Oliy ta’lim ikki
bosqichga - bakalavriat va magistraturaga ega.
Bakalavriat oliy ta’lim yo‘nalishlaridan biri bo‘yicha chuqurlashtirilgan bilim malaka va
ko‘nikmalar beradigan, o‘qish davomiyligi kamida uch yil bo‘lgan tayanch oliy ta’limdir.
Magistratura tegishli bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik bo‘yicha davomiyligi
kamida bir yil bo‘lgan oliy ta’limdir.
Magistratura mutaxassisliklarining va ularga muvofiq bo‘lgan bakalavriat ta’lim
yo‘nalishlarining ro‘yxati ta’lim sohasidagi vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan
belgilanadi[1].
Xulosa qilib aytsak, O‘zbekiston sharoitlari uchun AQSh, Fransiya va boshqa rivojlangan
mamlakatlarning ilmiy va ko‘p tarmoqli universitetlari bilan bir qatorda mutaxassislarni (kimyo,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
131
biologiya, agronomiya, turli muhandislik sohalarida) tayyorlashga aniq professional yo‘naltirilgan
ixtisoslashtirilgan universitetlarni rivojlantirish tajribasi, sanoat va tijorat firmalarining
manfaatlari amaliy qiziqish uyg‘otadi , shuningdek, ushbu mamlakatlarning ixtisoslashtirilgan
universitetlarida barcha talabalarning 15-20 foizini qamrab olgan kechki va sirtqi ta’lim shakllarini
rivojlantirish uchun qo‘llaniladigan tashkiliy usullar ta’lim tashkilotlarining raqobatbardoshligini
oshirish uchun xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risi”dagi Qonuni 11-modda
2.
Беккер Гэри. Человеческий капитал (главы из книги) // США: Экономика, политика,
идеология. Сборник № 12, 1993.
3.
Payne R. Employment and opportunely. Basing stoke Macmillan XII, 1987.
