11
BOSHLANG’ICH SINFLARDA O’QUV FANLARINI INTEGRATSIYALASH
IMKONIYATLARI
Elmuratova Dilrabo
Guliston davlat pedagogika instituti dotsenti,
pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori(PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116026
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang'ich sinflarda fanlararo integratsiya, integratsiya
darsining umumiy xususiyatlari batafsil bayon etilgan bo'lsa, ayrim darslarning talab va shartlari
yoritilgan. Ushbu maqolada, boshlang'ich sinflarda o'quv fanlarini integratsiyalash imkoniyatlari
va ta’lim jarayonida bolalarning bilim olishlarida bu usuldagi ta’limning ahamiyati, xususan
ta’siri haqida fikr va mulohazalar qilinadi.
Kalit so'zlar
: integratsion darslar, integratsiya, ta'lim samaradorligi, boshlang'ich ta 'lim,
fanlararo integratsiya.
OPPORTUNITIES OF INTEGRATION OF STUDY SUBJECTS IN PRIMARY GRADES
Abstract.
In this article, the general features of interdisciplinary integration and
integration lessons in elementary grades are described in detail, and the requirements and
conditions of some lessons are highlighted. In this article, the possibilities of integration of
educational subjects in primary classes and the importance and influence of this method of
education on children's learning in the educational process are discussed.
Key words:
integrated lessons, integration, educational efficiency, primary education,
interdisciplinary integration.
ВОЗМОЖНОСТИ ИНТЕГРАЦИИ ОБУЧАЮЩИХ ПРЕДМЕТОВ В НАЧАЛЬНЫХ
КЛАССАХ
Аннотация.
В данной статье подробно описаны общие особенности
межпредметной интеграции и интеграционных уроков в начальных классах, а также
выделены требования и условия проведения некоторых уроков. В данной статье
обсуждаются возможности интеграции учебных предметов в начальных классах, а
также значение и влияние этого метода обучения на обучение детей в образовательном
процессе.
Ключевые слова:
интегрированные уроки, интеграция, эффективность
образования, начальное образование, межпредметная интеграция.
12
So'nggi yillarda ta'lim tizimida jahon fani va madaniyatining ilg'or yutuqlarini o'zida
jamlagan, o'tmish ajdodlarimiz aql-zakovati mahsuli sifatida yaratilgan milliy-ma'naviy
qadriyatlarimizga tayangan, yangi avlod tarbiyasida zamonaviy ta'lim usullarini shakllantirish
muammosi yuzaga keldi. Barkamol avlod jamiyat taraqqiyotining asosidir. Shuning uchun ham
mamlakatimizda ma'naviy barkamol, barkamol avlodga ta'lim-tarbiya berish davlat siyosati
darajasiga ko'tarilgan. 2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo'yicha
harakatlar strategiyasi va boshqa me'yoriy hujjatlarda uzluksiz ta'lim tizimini isloh qilish vazifalari
belgilangan bo'lib, bu ta'lim jarayonida o'quvchilar bilan davlat miqyosidagi ishlarni
muvaffaqiyatli amalga oshirish, ularni barkamol avlod sifatida shakllantirishga asos bo'ldi.
Zero, Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning
"biz ta'lim-tarbiya tizimining barcha faoliyatini
bugungi zamon talablari asosida takomillashtirish va rivojlantirishni birinchi darajali vazifamiz
deb bilamiz"
, degan fikri muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik amaliyot shuni ko'rsatdiki,
maktab ta'limida fanlararo aloqani yo'lga qo'yish bugungi kunda fan va jamiyat hayotida
kechayotgan integratsiya jarayonlarining yorqin ifodasidir. Bu bog'lanuvchanlik o'quvchilar
tomonidan bilimlarni ongli o'zlashtirishda, ularning dunyo haqidagi yaxlit tasavvurlarini
rivojlantirishda va amaliy va ilmiy-metodik tayyorgarligini oshirishda muhim rol o'ynaydi.
Bunday tayyorgarlik umumiy o'rta ta'lim bitiruvchilariga o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va
malakalarini dars va darsdan tashqari mashg'ulotlarda, ishlab chiqarishda va umuman har qanday
faoliyatda erkin qo'llash imkoniyatini beradi. Fan yutuqlari va ularning kishilar hayotidagi o'rni
rivojlangan mamlakatlarda maktab ta'limining mazmuni va tuzilishiga ta'sir etmaydi.
Mamlakatimizda ta'lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida o'quv soatlari
keskin qisqartirildi, o'quv materiallari mazmuni modernizatsiya qilindi. Turli o'quv predmetlarini
o'qitishda soatlarning qisqarishi natijasida o'quv materiallarining mazmuni ilmiy jihatdan
murakkablashadi, o'quvchilarga qo'yiladigan talablar ortadi, ta'limda ayrim pasayishlar kuzatiladi.
O'quvchilar tomonidan o'quv materiallarini o'zlashtirishda sodir bo'ladigan bunday
qisqartirishlar yosh avlodning intellektual rivojlanishiga ta'sir qilmaydi. Bu holat esa
o'qituvchilardan o'quvchilarga turli hodisalarni bir fandagi qarama-qarshiliklar asosida o'rganishni
taqozo etadi. Tabiat hodisasi, ularning tuzilishi, mohiyati va vazifasi, qonuniyatlarini o'rganish
o'quvchilar tafakkurida analogiya, analiz va sintez, abstraktsiya, umumlashtirish, induktiv va
deduktiv fikr yuritish kabi fikrlash operatsiyalarini rivojlantirishga yordam beradi. Kadrlar
tayyorlash milliy modelida tabiat va jamiyat to'g'risidagi fanning yangi fundamental va amaliy
tadqiqot yo'nalishlarini ishlab chiqish, ilmiy salohiyatga ega yuqori malakali va pedagog kadrlar
tayyorlash, shu asosda Jahon ilm-fani integratsiyasi darajasida ilmiy savodxonlik va malakani
13
oshirish, umumta'lim maktablarida ta'lim va tarbiya mazmunini yangilash, sifat va samaradorlikni
oshirish, erkin fikrlaydigan, mamlakatimiz istiqlol mafkurasiga sodiq ijodkor shaxsni tarbiyalash,
boshlang'ich ta'lim samaradorligini oshirishga monand. Shu nuqtayi nazardan, fan olaqo
kommunikatsionallik qonuniyatlarini yaratish, kommunikatsionallik tizimini tarkib toptirish
ta'limdagi proaktiv vazifalarni hal etishni ta'minlaydi.
Fanlararo aloqa nazariyasi taraqqiyotida tabaqalashtirilgan vaziyat hukmron bo'lsa-da,
amaliyotda integratsiya, o'zaro ta'sir fanning ijtimoiy ahamiyatini yanada oshiradi. So'nggi yillarda
olib borilayotgan Fanlararo aloqa muammolarini hal etishga bag'ishlangan ilmiy tadqiqotlar
ijtimoiy hayot talabidir. Boshlang'ich maktabda integratsiyani amalga oshiruvchi bo'g'in vazifasini
o'qituvchining o'zi bajaradi. U bolalarga matematika, yozuv, tabiat ko'plab boshlang'ich
tushunchalar va boshqa ko'p narsalarni o'rgatadi. Buni o'z kuchi va imkoniyatlari darajasida
amalga oshiradi. Boshlang'ich sinflarda o'qituvchining ta'limotini integratsiya yo'li deb hisoblash
ham mumkin. Integratsiyani amalga oshirish usullari yaxshi yoki yomon bo'lishi mumkin,
muammoning mohiyati shundaki, usullardan biridan yuz o'girib, ikkinchisi barcha darajadagi
o'qituvchilarning yosh xususiyatlarini (psixologik va fiziologik) hisobga olgan holda integratsiya
tadbirlarini tuzishni joriy etishdir. Muammoni bunday joylashtirish integratsiyaning turli ta'lim
darajalarida turli xil xususiyatlarga ega ekanligini ko'rsatadi. Boshlang'ich maktabda integratsiyani
bir-biri bilan chambarchas bog'liq fanlar uyg'unligi asosida ko'rish maqsadga muvofiqdir.
Ta'limning keyingi bosqichlaridan boshlab u asosiy fanlarning chegaralarini birlashtirishga
harakat qiladi.
"Intergration" so'zi lotincha Integrio-tiklash, to'ldirish, butun"integer" so'zidan kelib
chiqqan. Bu esa o'z navbatida mustaqil fikrlaydigan va ijodiy faoliyat ko'rsatadigan, hozirgi zamon
va kelajak talablariga javob beradigan yetuk shaxsni shakllantirish imkonini beradi. Integrasiya
masalasi pedagog olimlar va amaliyotchilar tomonidan quyidagi yo'nalishlar bo'yicha o'rganilishi
tavsiya etiladi:
- sub'ekt va sub'ektlar kategoriyasi doirasida mazmunan integratsiya va o'rganish;
- turli o'quv predmetlaridan o'rganuvchi shaxslar faoliyatini integratsiyalash;
- tarbiyaviy ishlarni tashkil etish shakllarini integratsiyalash va boshqalar.
Ushbu yo'nalishlarning har biri o'ziga xos maqsadga ega bo'lib, uni amalga oshirish uchun
mos shakl, usul, vosita va sharoitlarni talab qiladi. Shuni ham aytib o'tish joizki, amalda ulardan
uyg'un foydalanilgandagina ko'zlangan maqsadga erishish mumkin. 21-asrga kelib, fan va aloqani
o'zaro yaqin tushunishga asoslangan yoki tegishli mavzular doirasida, ularning mohiyatini
o'quvchiga tushuntirishda, ta'lim mazmunini o'zaro mujassamlash-singdirish asosida ta'limni
14
tizimli yaxlitlash, birlashtirish muammosiga alohida e'tibor beriladi. "O'quv predmetlari o'rtasidagi
integratsiya sub'ektlar tizimini yo'qqa chiqarmaydi, aksincha, o'rganish va integratsiya o'rtasidagi
munosabatni tushunishga tayanadi - bu sub'ektlar o'rtasidagi munosabatlar va o'zaro bog'liqlikni
chuqurlashtirishga qaratilgan yondashuv... turli fanlarning elementlari va qismlarini bir butunga
birlashtirishga qaratilgan integratsiya-bu bir mavzu bo'yicha bilimlarni boshqasiga o'tkazish yoki
faoliyat almashish emas, balki Fanlar integratsiyasi yo'nalishlarini aks ettiruvchi yangi didaktik
ekvivalentlarni yaratish jarayonidir.
Olimlarning fikriga ko'ra, ta'limni birlashtirishning asosiy maqsadi o'quvchilarga
boshlang'ich sinflardan tabiat va jamiyat haqida yaxlit qarashni ta'minlash va o'quvchilarning
rivojlanish qonunlariga bo'lgan munosabatini tarkib toptirishdir. Misol tariqasida 1-4-sinflarning
yillik kalendar ish rejasini olsak, bir qator mavzular qaytarilayotganini ko'ramiz, takrorlanishiga
guvox bo'lamiz. Bu takrorlanish asosan paytga to'g'ri keladi (bir haftada, bir kunda). Demak, biz
ularni bir-biriga bog'lab, yagona kompleks dars ishlanmasini yaratish natijasida integrallashgan
darsni tashkil etamiz. Natijada o'quvchilar mujassam bilim olish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Shu
bilan birga" o'qish "darsidan" Vatan","Odobnoma"," bobolardan meros yurt", "musiqa", "qo'shiq
kuylash qoidalari", "tasviriy san'at", "Vatanim-Vatanim " mavzulari o'rganiladi. Shuning uchun bu
mavzular predmetlararo integrallash yordamida integrallansa, bir dars vaqti, imkoniyatlari tejaladi.
Xulosa qilib aytganda
, integratsiyalashgan texnologiyadan foydalanish natijasida
pedagogik, psixologik ta'lim maqsadlarini amalga oshirishda qulay shart-sharoitlar yuzaga keladi;
umuman, talablar uyg'unlikda bajariladi; o'quvchining vaqti, kuchi tejaladi; ortiqcha aqliy va
jismoniy zo'riqishning oldi olinadi, ta'lim samaradorligi oshiriladi. O'quvchilar o'quv predmetlari
mazmunini uyg'unlashtirish natijasida zarur ko'nikma va malakalarni, tushuncha va bilimlarni
puxta o'zlashtirish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
REFERENCES
1.
Mavlonova R., Rahmonqulova R. Boshlang'ich ta'limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. T., Ilm ziyo, - 2009. 49-bet.
2.
Yusupov E. Inson kamolotining ma'naviy asoslari. - Toshkent, Universitet, 1998.y
3.
Karnes, F. A., & Bean, S. M. (2009). Methods and materials for teaching the gifted (3rd
ed.). Waco, TX: Prufrock Press.
4.
Элмуротова, Д. М. (2019). Бошланғич синф ўқитувчисининг инновацион фаолиятга
касбий тайёргарлигининг асосий кўрсаткичлари.
ТДПУ Илмий Ахборотномаси,
илмий-назарий журнал.–Тошкент
, (1), 63-68.
15
5.
Элмуратова, Д. (2017). Проблемы подготовки будищих учителей начальнога
образования к профессиональной деятельности. In
Иннтеграция науки и практики в
современных условиях материалы VIII Междунароной конференции
(pp. 91-93).
6.
Элмуратова, Д. Талабаларда креативликни ривожлантириш йўллари.
Биология
фанининг долзарб муаммолари ва уни ўқитишда инновацион технологиялар илмий-
амалий анжуман материаллари тўплами. Б
, 138-141.
7.
Nurqulova, G. (2023). ACCENTUATION FOR TEENAGERS. Modern Science and
Research, 2(6), 274-276.
8.
Haydarova, S., & Nurqulova, G. (2023). EMERGENCE OF AGGRESSION AND
NEGATIVISM IN PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF ADOLESCENT
PERIOD. International Bulletin of Engineering and Technology, 3(10), 62-64.
9.
Nurqulova, G., & Saydaliyeva, M. (2023). PSYCHOLOGICAL METHODS OF
EDUCATION
AND
DEVELOPMENT
ACCORDING
TO
THE
CHILD'S
TEMPERAMENT. International Bulletin of Engineering and Technology, 3(10), 92-95.
