69
TURISTLAR VA TURISTIK TASHKILOTLARNI SUG`URTALASHNING CHET EL
TAJRIBALARI
Qarshiboyev Bunyodbek Islom o'g'li
Jizzax viloyati Yuridik texnikumi òquvchisi.
bunyodbekqarshiboyev98@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.11126727
Annotatsiya.
Ushbu tezisda turizm sohasida sug`urta tushunchasi, turislarni va turistik
tashkilotlarni sug`urtalashning amaliy va iqtisodiy ahamiyati, turistlarni su`g`urtalashda chet el
tajribalari bilan tanishish kabilarga to`xtalib o`tilgan.
Kalit so`zlar:
turistik sug`urtalash, turistlar va sug`urta, sug’urta himoyasi, sug’urta
manfatdorligi, sug’urta javobgarligi.
FOREIGN EXPERIENCES OF INSURING TOURISTS AND TOURIST
ORGANIZATIONS
Abstract.
In this thesis, the concept of insurance in the field of tourism, the practical and
economic importance of insuring tourists and tourist organizations, familiarization with foreign
experiences in insuring tourists are discussed.
Key words:
tourist insurance, tourists and insurance, insurance protection, insurance
benefits, insurance liability.
ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ СТРАХОВАНИЯ ТУРИСТОВ И ТУРИСТИЧЕСКИХ
ОРГАНИЗАЦИЙ
Аннотация.
В данной дипломной работе затронуты понятие страхования в сфере
туризма, практическое и экономическое значение страхования туристов и туристских
организаций, ознакомление с зарубежным опытом страхования туристов и т.д.
Ключевые слова:
туристское страхование, туристы и страхование, страховая
защита, страховые выплаты, страховая ответственность.
Respublikamizda turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish - sug‘urta qilishning maxsus ko‘rinishi
bo‘lib, turistlarning mulkiy manfaatini u turistik safarda, sayohatda bo‘lganda himoya qiladi.
Umuman olganda turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish, sug‘urtalashning xavfli bir turi bo‘lib,
uning asosiy xususiyati (ahamiyati) qisqa muddatliligi shuningdek sug‘urta holatida sodir bo‘lishi
mumkin bo‘lgan katta darajadagi zararlardadir. Asosan turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish
hodisalariga baxtsiz voqealardan sug‘urtalash, kasalliklardan sug‘urtalash, o‘lim yoki qurbon
bo‘lish hodisalari kiradi.
70
Afsuski, bizning ko‘pgina fuqarolarimiz “Agar bunday bo‘lsachi-yoki unday bo‘lsachi”
degan fikr bilan bo‘lib, ya’ni ishonib-ishonmay ko‘ngli sug‘urta qilish xizmatlaridan to‘lmaganligi
sababli, turistik safarlarga chiqayotgan paytida oldindan o‘zini sug‘urtalash hayoliga ham
kelmaydi. Agarda Germaniya, Fransiya, Amerika va boshqa davlatga safarga chiqish oldidan bu
borada so‘raladigan bo‘lsa, u allaqachon sug‘urta muassasasiga murojaat qilib, bunga erishganini
bilib olish mumkin. Shaxsiy sug‘urta qilish turizmda alohida o‘rin tutadi, garchi sug‘urta qilish
holatning turlari juda kengdir.
Masalan, Fransiyaning Shimolida qor chang‘isi dam olish maskanidagi “Inko” sug‘urta
kompaniyasi tajribasini olsak. Turistlarning son suyagi sinishi natijasida uni murakkab holatda
tog‘dan shifoxonaga tashishi, maxsus operatsiya, operatsiyadan so‘ng sog‘ligini tiklash jarayoni,
aeroportga eltib qo‘yish, so‘ngra esa maxsus transportda maxsus nazorat ostida uyiga eltib qo‘yish
jarayonlariga 17000 dollardan ziyod mablag‘ sarf bo‘lgan.
Agar sug‘urta kompaniyalari bo‘lmaganda edi, aziyat chekkan turist iqtisodiy jihatdan,
moliyaviy jihatdan tanazzulga yuz tutgan bo‘lar edi. Unga bo‘lsa bu faqatgina 15 dollarga tushdi,
chunki tog‘ echkisi havaskori 2 xafta safarini sug‘urta qilgan edi. (Barcha sarf-xarajatlarni sug‘urta
kompaniyasi to‘lab bergan). Bunga o‘xshagan misollarni ko‘plab keltirish mumkin masalan;
Rossiyada turistlarning turistik sayohatlarga chiqish salmog‘i tobora ortib bormoqda. Har
bir turist turistik sayohatni niyat qilgan bo‘lsa avvalo nimani bilish kerak degan savol tuq’iladi.
Har bir sayohatga chiqqan turist avvalom bor sug‘urtaning nima ekanligini yaxshi o‘rganib
olishi kerak. Bundan tashqari sug‘urtani foydasiz tovar sifatida qabul qilmasligi kerak. Hozirgi
vaqtda Respublikamizda 60 dan ortiq sug‘urta kompaniyalari faoliyat ko‘rsatayotganligi
hammamizga ma’lum.
Moskvada 150 dan ortiq sug‘urta kompaniyalari faoliyat ko‘rsatadi, Sankt-Peterburgda 15
dan ortiq sug‘urta kompaniyalari xorijga chiquvchi turistlarga o‘z xizmatlarini taklif qilmoqdalar.
Sug‘urta badali (sug‘urta to‘lovi) ko‘rsatiladigan xizmatning murakkabligiga, turiga, turist
o‘zi uchun xohlagan sug‘urta qoplamining miqdoriga, turist yo‘l olgan mamlakat holatiga
bog‘liqdir. Vaholanki, ko‘plab sug‘urta kompaniyalar o‘z faoliyatini faqatgina tibbiy sug‘urta
orqali emas, balki faoliyat diapazonini kengaytirgan holda quyidagi xizmatlar orqali ham amalga
oshirmoqda:
- texnik xizmat: avtoturistning zarar ko‘rgan avtomobilini remont qilish yoki qo‘riqlash;
- fuqorolar ishlari bo‘yicha;
71
- yuridik qo‘llab-quvvatlash va himoya qilish, chunki Yevropaliklarga ma’lum va
tushunarli bo‘lmagan qonunlar, an’analar va urf-odatlar bo‘lgan bir qator arab mamlakatlarida
kutilmagan holat bo‘lishi mumkin.
- turistlarning bagajlarini (yuklarini) sug‘urta qilish:
- mehmonxonalardagi o‘g‘irlatish, yo‘qotib qo‘yish hollarida, aviakompaniya xizmatidan
foydalanganda va boshqalar.
Sug‘urta qiluvchining 2 xil faoliyat olib borish tizimi bo‘lib:
1. Sug‘urta qilingan shaxs o‘zining yashash joyiga qaytib kelgandan so‘ng xarajatlarni
to‘lash (maxsus xujjatlar taqdim etish sharti bilan)
2. Sug‘urta qilingan shaxsga ma’lum muassasada xizmatlarni bepul qilishni ta’minlash.
Sug‘urta to‘lovchi hozirda ba’zi vaqtlarda sarf miqdorini dori-darmonlar orqali
qoplamoqda. Hozirda hech bir sug‘urta kompaniyasi o‘z kuchi bilan fuqarolariga chet elda xizmat
ko‘rsata olmaydilar. Shuning uchun sug‘urta kompaniyalari bu xizmatlarini ta’minlay oladigan
chet el kompaniyalari bilan birgalikda ishlash majburiyati tug‘ildi.
Bu chet ellik sheriklar: sug‘urta qiluvchi, xizmat ko‘rsatuvchi-sug‘urtachi, xizmat
ko‘rsatuvchi, sug‘urtachi yangidan sug‘urta qiluvchi sifatida o‘zlarini tanitadilar yoki namoyon
bo‘ladilar. Bu kelishuvning asosiy sharti: bunday sharoitda javobgarlikni ularga topshirib sug‘urta
mukofoti miqdoridagi mablag‘ni o‘tkazib berish (tajriba ko‘rsatishicha bu miqdor 65-95 %
atrofida).
Sug‘urta qilingan turist chet elga jo‘nash davomida bexosdan og‘rib qolganda, jismoniy
shikastlanganda odatda ko‘ngilli xizmat ko‘rsatiladi. Biroq agarda biror kishi ma’lum muddatga
(2-3 oydan ko‘proqga chegaradan tashqariga chiqadigan bo‘lsa, uning o‘zi yoki oilasi tushib
qolishi mumkin bo‘lgan noqulay holatni to‘g‘ri baholay olib, u paytda qo‘shimcha yordam
berishni tashkillashtirish zarur.
Chet elda chet el fuqarolari uchun ko‘rsatiladigan tibbiy xizmat - to‘lovli va qimmatdir.
Oddiy misol, chet el sug‘urta kompaniyalarida ko‘richakni olib tashlash uchun qilinadigan
operatsiyani olsak, to‘rt kun kasalxonada bo‘lish, zarur tashxizlar va tekshirishlar uchun eng kami
15000 dollar sarflanadi, agar turistning rejadan tashqari xarajatlari hisobga olinsa:
(mehmonxonada turishi, oziq-ovqat, transport va boshqa xarajat) bu summa turistik guruhning 1
haftalik xizmatiga yaqinlashib qoladi.
Bizning fuqarolarimizda esa kolliziya (collisio) holatida zarur bo‘lgan asbob-uskunalar
yo‘q. Masalan; Rossiya sug‘urta bozorlarida hozir ish juda faol ketmoqda, turistlarni sug‘urta
72
qilishga talab juda katta, hatto oxirgi vaqtda bozorning bu sektorida ba’zi o‘ziga xos raqobatlar
ham vujudga kelmoqda.
Turist sug‘urta muassasasining bir mijozi sifatida tashkilotning zarur holatda yordam
qanchalik tez va kerakli darajada bo‘lishi bilan qiziqadi. Bu tashkilotning qaysi chet el sug‘urta
yoki xizmat tashkiloti bilan birga ishlayotgani ham muhim ahamiyatga ega. Javobgar sug‘urta
tashkilotlari, sotuvchi sug‘urta muassasalari hozirgi vaqtda assistance yordamiga shoshadi va
hokazo. Masalan; Rossiyada sug‘urta kompaniyalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki vositachi orqali tibbiy
yordam va boshqa xizmatlarga ixtisoslashgan firma bilan shartnoma tuzadi. Taklif qilingan
xizmatlar jadvali juda keng, toki vizalarni tayyorlash va chiptalarni almashtirishgacha bo‘lgan
muammolarni hal qilishadi.
Masalan Shveytsariyaning ELITA sug‘urta kompaniyasi GSF “Stinvest” bilan
hamkorlikda avtomobilchilar uchun maxsus xizmatlar taklif qilgan. Mashina urilganda,
avtohalokatda, texnika uzoq masofani bosib o‘ta olmaydigan holatda, firma yo‘lovchilar va
haydovchini o‘z yurtiga qaytishini ta’minlaydi.
Keng qamrovli va anchadan beri ishlab kelayotgan (1959-yildan beri) fransuz kompaniyasi
- assistance GESA (Groupe Europen S .A) mijozni yuridik yordam va qarindoshlariga xabar berish
bilan ta’minlaydi. GESA boshqa adresga ketib qolgan yukni qaytarishni ta’minlaydi yoki
hujjatlarni yo‘qotib qo‘ysangiz yordam beradi, shu bilan birga sug‘urta qilingan shaxsni bolalarini
qaytarishni ta’minlaydi. (mabodo boshqaruvchi kerak bo‘lib qolsa). Bu kompaniya muassasalari
quyidagilarni taklif qiladi. “ROSNO” “Planeta fond”, “Evropolis”, “Medaso”. GESA faol ravishda
o‘z xizmatlarini jahon bozorlarida yurgizib turibdi. Uning tarmoqlaridan foydalanish va tegishli
polislarni sotish huquqiga ega bo‘lishlari uchun sug‘urtachilar “sug‘urtalash jamiyati”ga murojaat
qilishi kerak, u “GESA” ning Rossiyadagi vakilidir. Shuningdek, imtiyozli tarifli “minimal polis”
larni o‘z ichiga olgan turli spektrdagi bir nechta polis turlarini sotish ham ta’minlanadi.
Kelishuvga binoan sug‘urta kompaniyalari hamkori bilan polis tomonidan ko‘rsatiladigan
xizmatlar hajmini ham belgilab oladi. Keltirilgan xizmatlarni bajarish mas’uliyati assistance
kompaniya zimmasida yotadi va hamkor o‘rtasidagi hisoblar avans yoki xizmat haqi “asos
bo‘yicha” kelishuv bo‘yicha olib boriladi. Har bir assistance kompaniya, polis amal qiladigan
mintaqalarda joylashgan navbatchi markaz va byurolardan tashkil topgan tarmoqqa ega
Sug‘urtalash vaqti kelganda mijoz polis yoki identifikshezion kartochkada ko‘rsatilgan
biron bir navbatchi markaz telefon nomeriga qo‘ng‘iroq qilishi kerak.
Navbatchi markaz chaqiruvini mijoz uchun eng yaqin bo‘lgan byuroga jo‘natadi. U
xizmatning bevosita tashkillatishi bilan shug‘ullanadi va barcha xarajatlar qoplanishini
73
tasdiqlaydi. Amalda markazning qanchalik ko‘p byurolari bo‘lsa, mijoz uchun shuncha tez yordam
beradi. Sug‘urta kompaniyalari ichida (shu o‘rinda o‘z mijozlariga) xizmat ko‘rsatuvchi barcha
assistance kompaniyalar obro‘li hisoblanadi. Ular Yevropani ham yetarli darajada qamrab olgan.
Agar turistlar Yevropadan tashqariga chiqmoqchi bo‘lsa, sug‘urta kompaniyasida uning
xorijiy hamkori turist bormoqchi bo‘lgan hududda qanchalik borligini aniqlashga harakat qiladi.
ASK “Iventa” (“Euenta”) sifatli xizmatining kafolati bo‘lib, xorijda Yevropadagi
medasismont kompaniyalarning eng obro‘lilaridan biri bo‘lgan “Roland assistance” (Germaniya)
hisoblanadi.
ASK “Ivento” polisi transnatsional, sug‘urta kompaniyasi tomonidan “I-ES-Ji” (ESG) da
100 mlrd. dollardan ortiq kapital bilan ishonchli sug‘urtalangan. ESG (European Specialitu Group
Hedical Consortion ) tarkibiga Mercantile va General, Bronto Union Re, Zurich Standia
international, stockndm CUP Assurances va boshqalar kiradi.
Dunyoning 50 mamlakatida ESG Roiiand assistance yordam markazi bilan bog‘lanish
uchun bepul telefonlar bor. Sug‘urtalash holati duch kelganda xorij tilida gapiruvchi operatorga
telefon qilindi deylik (telefonlar polisda ko‘rsatilgan). Bunda mijoz kasallangan turistga
davolanish, ko‘rinish, tibbiy xizmat ko‘rsatilishi, avtotransport evakuatsiyasi kabi xarajatlarga
ketadigan moddiy hisobotlarda qatnashmaydi. Tibbiy xarajatning yana bir varianti bo‘lib, g‘arb
kompaniyalari ulushi bo‘lgan polislarni sotib olish kiradi.
Bunday polislarni Germaniya hududiga boruvchilar sotib olishlari ma’qulroq bo‘lgan
Germaniyaning “Kolonia” kompaniyasi bilan mas’uliyatni bo‘lib oluvchi Moskvaning “Ruslan”
kompaniyasi sotadi. Masalaga yaqindan yondashadigan bo‘lsak chet el sug‘urta
kompaniyalarining barchasi bir-birlari bilan uzviy aloqada bo‘lishadi. Bizning Respublikamizda
ham turistlarni sug‘urtalashda chet el turistik sug‘urta kompaniyalari bilan aloqani
mustahkamlashni joiz deb bilamiz. Hozirgi bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida chet el
tajribalaridan foydalanish turistlarimiz uchun ham sug‘urta kompaniyalari uchun ham juda katta
foyda keltiradi deb o‘ylaymiz.
Xulosa shuki turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish, sug‘urtalashning xavfli bir turi bo‘lib,
uning asosiy xususiyati (ahamiyati) qisqa muddatliligi shuningdek sug‘urta holatida sodir bo‘lishi
mumkin bo‘lgan katta darajadagi zararlardadir. Asosan turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish
hodisalariga baxtsiz voqealardan sug‘urtalash, kasalliklardan sug‘urtalash, o‘lim yoki qurbon
bo‘lish hodisalari kiradi. Afsuski, bizning ko‘pgina fuqarolarimiz “Agar bunday bo‘lsachi-yoki
unday bo‘lsachi” degan fikr bilan bo‘lib, ya’ni ishonib-ishonmay ko‘ngli sug‘urta qilish
74
xizmatlaridan to‘lmaganligi sababli, turistik safarlarga chiqayotgan paytida oldindan o‘zini
sug‘urtalash hayoliga ham kelmaydi.
Bizning respublikamizda ham turistlarni sug‘urtalashda chet el turistik sug‘urta
kompaniyalari bilan aloqani mustahkamlashni joiz deb bilamiz. Hozirgi bozor iqtisodiyotiga o‘tish
jarayonida chet el tajribalaridan foydalanish turistlarimiz uchun ham sug‘urta kompaniyalari
uchun ham juda katta foyda keltiradi deb o‘ylaymiz.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risidagi” qonuni. Xalq so‘zi / 1999 yil 20 avgust.
2.
Гуляeв В.Г. Правовоe рeгулированиe туристской дeятeльности. - М.: Финансы и
статистика. 2005. - 360-364 с.
3.
Лифиц И. М. Стандартизация, мeтрология и сeртификация: Учeбник. – М.: Юрайт-
Издат. 2006. – 36-39 с.
4.
Боголюбов В.С. Экономика туризма. Учeбноe пособиe. - М.: Акадeмия. 2005. – 92-95 с
5.
Гвоздeнко А.А. Страхованиe в туризмe. Учeбноe пособиe. - М.: Акадeмия,
2005. -24-27
с
6.
www.world-tourism.org – Всeмирная туристская организация
