79
QO‘LYOZMA MATNLARINI KRIMINALISTIK TEKSHIRISHDA BUZUVCHI
OMILLAR BILAN BOG`LIQ MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI
Fayzullayev Hasan Yoqubjon o’g’li
O’zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi
3-o’quv kursi325-guruh kursanti safdor.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11126747
Annotatsiya.
Qo'lyozma matnlarini tahlil qilish va talqin qilish kriminalistik
tekshiruvlarda hal qiluvchi rol o'ynaydi, hujjatlar konteksti, muallifligi va haqiqiyligi haqida
qimmatli tushunchalarni beradi. Biroq, bunday matnlarni tekshirishga ko'pincha turli halokatli
omillar, jumladan, jismoniy shikastlanish, qarish, atrof-muhit sharoitlari va ataylab
o'zgartirishlar to'sqinlik qiladi.
Ushbu maqola ushbu omillar keltirib chiqaradigan muammolarni har tomonlama ko'rib
chiqadi va ularning sud-tibbiyot tahliliga ta'sirini yumshatishga qaratilgan innovatsion
metodologiya va texnologiyalarni muhokama qiladi. Ushbu muammolarni tushunish va hal qilish
orqali sud-tibbiyot ekspertlari o'z xulosalarining ishonchliligi va to'g'riligini oshirishi mumkin,
natijada sud jarayonlarida adolat va haqiqatga intilishda hissa qo'shadi.
Kalit so`zlar:
xatshunoslik ekspertizasi, qo`lyozma matn, qo`lyozma matnlarni
kriminalistik tadqiqoti, kriminalistik tadqiqotni qiyinlashtiruvchi omillar,
qo‘lyozma
ekspertizasidagi halokatli omillar, kelajakdagi yo'nalishlar va muammolar.
PROBLEMS RELATED TO DESTRUCTIVE FACTORS IN CRIMINALISTIC
EXAMINATION OF MANUSCRIPT TEXTS AND THEIR SOLUTIONS
Abstract.
The
analysis and interpretation of handwritten texts plays a crucial role in
forensic investigations, providing valuable insights into the context, authorship, and authenticity
of documents. However, the verification of such texts is often hampered by a variety of destructive
factors, including physical damage, aging, environmental conditions, and deliberate alteration.
This article takes a comprehensive look at the challenges these factors pose and discusses
innovative methodologies and technologies aimed at mitigating their impact on forensic analysis.
By understanding and addressing these issues, forensic experts can increase the reliability
and accuracy of their findings, ultimately contributing to the pursuit of justice and truth in legal
proceedings.
Key words:
correspondence
examination, handwritten text, criminalistic research of
handwritten texts, factors complicating criminalistic research, destructive factors in handwriting
examination, future directions and problems.
80
ПРОБЛЕМЫ, СВЯЗАННЫЕ С ДЕСТРУКТИВНЫМИ ФАКТОРАМИ ПРИ
КРИМИНАЛИСТИЧЕСКОЙ ЭКСПЕРТИЗЕ РУКОПИСНЫХ ТЕКСТОВ И ИХ
РЕШЕНИЯ
Аннотация.
Анализ и интерпретация рукописных текстов играют решающую роль
в судебно-медицинских расследованиях, предоставляя ценную информацию о контексте,
авторстве и подлинности документов. Однако проверке таких текстов часто
препятствует множество разрушительных факторов, включая физические повреждения,
старение, условия окружающей среды и преднамеренное изменение. В этой статье
всесторонне рассматриваются проблемы, которые создают эти факторы, и
обсуждаются инновационные методологии и технологии, направленные на смягчение их
воздействия на судебно-медицинскую экспертизу. Понимая и решая эти проблемы,
судебно-медицинские эксперты могут повысить надежность и точность своих выводов,
что в конечном итоге будет способствовать достижению справедливости и истины в
судебных разбирательствах.
Ключевые
слова:
экспертиза
корреспонденции,
рукописный
текст,
криминалистическое исследование рукописных текстов, факторы, осложняющие
криминалистическое исследование, деструктивные факторы при почерковедческой
экспертизе, будущие направления и проблемы.
1.Kirish:
Qo'lyozma matnlari tarixiy, madaniy va huquqiy ma'lumotlarning boy manbai
bo'lib, ko'plab jinoiy tergovlarda asosiy dalil bo'lib xizmat qiladi. Qo'l yozuvi, siyoh tarkibi, qog'oz
xususiyatlari va matn tarkibini tekshirish sud-tibbiy hujjatlar tahlilining asosini tashkil qiladi. Shu
bilan birga, qo'lyozma matnlarining yaxlitligi turli halokatli omillar ta'sirida buzilishi mumkin, bu
esa kriminalistik ekspertiza usullarining samaradorligini pasaytiradi. Ushbu maqola ushbu
omillarning tabiatini o'rganadi va ularning sud-tibbiyot tahliliga zararli ta'sirini bartaraf etish
strategiyalarini o'rganadi.
2.Asosiy qism. Qo‘lyozma ekspertizasidagi buzuvchi omillar:
2.1 Jismoniy shikastlanish: yirtish, burmalar va bo'yash kabi jismoniy shikastlanishlar
qo'lyozma matnlarining ko'rinishini va o'qilishini sezilarli darajada o'zgartirishi mumkin, bu esa
tegishli tafsilotlarni aniqlashni qiyinlashtiradi.
2.2 Eskirish: Vaqt o'tishi bilan qo'lyozmalar tabiiy qarish jarayonlariga, jumladan
sarg'ayish, xiralashish va degradatsiyaga uchraydi, bu asl xususiyatlarni yashiradi va aniq
tekshirishga to'sqinlik qiladi.
81
2.3 Atrof-muhit sharoitlari: o'zgaruvchan harorat, namlik, yorug'lik va ifloslantiruvchi
moddalarning ta'siri qo'lyozma materiallarining yomonlashishini tezlashtirishi mumkin, bu esa
sud-tibbiyot ekspertizasiga jiddiy qiyinchiliklar tug'diradi.
2.4 Qasddan o'zgartirish: Yovuz niyatli shaxslar qo'lyozma matnlarini qalbakilashtirish,
o'chirish, kimyoviy ishlov berish yoki boshqa aldamchi usullar orqali o'zgartirishga yoki
manipulyatsiya qilishga urinishlari mumkin, bu esa sud-xatshunoslik ekspertizasining vazifasini
murakkablashtiradi.
Buzuvchi omillarni yumshatish metodologiyalari:
3.1 Buzilmaydigan texnikalar:
Multispektral tasvirlash, infraqizil fotografiya va raqamli mikroskopiya kabi ilg'or
tasvirlash texnologiyalari sud-tibbiyot ekspertlariga qo'lyozma matnlarini qo'shimcha zarar
etkazmasdan tekshirish imkonini beradi.
3.2 Kimyoviy tahlil: Xromatografiya,
spektroskopiya va massa spektrometriyasini
o'z ichiga olgan kimyoviy tahlil usullari siyoh
komponentlarini,
qog'oz
tarkibini
va
qo'lyozma matnlarida o'zgarishlarni aniqlashni
osonlashtiradi.
3.3 Hisoblash usullari: Mashinani o'rganish algoritmlari va naqshni aniqlash dasturi sud-
tibbiyot tahlilchilariga qo'l yozuvi, lingvistik naqshlar va hujjatlar tartibidagi nozik o'zgarishlarni
aniqlash imkonini beradi, mualliflik atributi va qalbakilikni aniqlashning aniqligini oshiradi.
3.4 Muhofaza qilish strategiyalari: To'g'ri ishlov berish, saqlash va saqlash amaliyoti
qo'lyozma materiallarga qarish va atrof-muhitning buzilishi ta'sirini yumshatishga yordam beradi,
sud ekspertizasi uchun ularning yaxlitligini saqlaydi.
4. Case Studies va Ilovalar:
4.1 Tarixiy hujjatlarni tahlil qilish: Sud-tibbiyot hujjatlarini ekspertlari tarixiy
qo‘lyozmalarning haqiqiyligini tekshirish, mualliflik da’volarini hal qilish va o‘tmish voqealari
bo‘yicha yashirin tushunchalarni ochish uchun halokatli omillarni yumshatish usullaridan
foydalanadilar.
4.2 Yuridik hujjatlarni tekshirish: Sud protsessida qo'lyozma matnlarining sud-tibbiy tahlili
imzolarni tekshirish, shartnomalarni tasdiqlash va soxta hujjatlarni aniqlashda hal qiluvchi rol
o'ynaydi va shu bilan sud jarayonining yaxlitligini ta'minlaydi.
82
4.3 Jinoiy qidiruvlar: Huquqni muhofaza qilish organlari to'lov qog'ozlari, tahdidli xatlar
va boshqa ayblovchi hujjatlarni tahlil qilish, gumonlanuvchilarni aniqlash va ushlashda yordam
berish uchun ilg'or sud-tibbiyot usullaridan foydalanadilar.
5.
Kelajakdagi
yo'nalishlar
va
muammolar:
Sud-xatshunoslar tahlilidagi so'nggi
yutuqlarga qaramay, bir qator muammolar
hal etilmagan. Kelgusida olib boriladigan
tadqiqot harakatlari buzuvchi omillarni
bartaraf etishning yangi metodologiyalarini
ishlab
chiqish,
sud-xatshunoslik
texnikasining kengayishi va foydalanish imkoniyatini yaxshilash, sud-xatshunoslik olimlari,
tarixchilar, tilshunoslar va kompyuter olimlari o'rtasidagi fanlararo hamkorlikni kuchaytirishga
qaratilishi kerak. Bundan tashqari, sud protsessida sud-xatshunoslik dalillaridan foydalanish bilan
bog'liq axloqiy mulohazalar odil sudlovning adolatli va xolis amalga oshirilishini ta'minlash uchun
sinchkovlik bilan tekshirishni talab qiladi.
6. Xulosa:
Kriminalistik tergovda qo'lyozma matnlarini tekshirish turli halokatli omillardan kelib
chiqadigan qiyinchiliklarga to'la. Biroq, innovatsion metodologiya va texnologiyalardan
foydalangan holda, sud-tibbiyot ekspertlari ushbu qiyinchiliklarni engillashtirishi va tahlillarining
ishonchliligini oshirishi mumkin. Doimiy tadqiqot va hamkorlik orqali sud hujjatlari tahlili
hamjamiyati halokatli omillar haqidagi tushunchamizni rivojlantirishi va haqiqat va adolatga
intilishda sud-tibbiyot fanining asoslarini mustahkamlashi mumkin.
REFERENCES
1.
https://lex.uz/O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-Protsessual Kodeksi 173-187-
moddalari;
2.
Kriminalistik-Ekspertizalar darslik/ Toshkent 2020/ 22-78 betlar;
3.
Криминалистика(учебник) \ Москва 1999 г\ ст. 156-158;
4.
https://library-tsul.uz/ru/kriminalistika-darslik-2018;
5.
КРИМИНАЛИСТИКА ВА ЭКСПЕРТИЗА ДАРСЛИК
/
Toshkent 2019/
Д.Б.Базарова,
И.Р.Астанов
6.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Kriminalistika/
