ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
223
MILLIY QOSIQLARDI OQITIW PROCESSINDE ZAMANAGÓY
TEXNOLOGIYALARDAN PAYDALANIW SHEBERLIGI
Kudaybergenov Nursultan Paxratdin ulı
Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11164175
Anotatsiya.
Bul maqalada milliy qosıqlardı oqıtıw processinde zamanagóy
texnologiyalardan paydalanıw sheberligi, jıraw-baqsı qosıqlarınıń sheńberi haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
Tálim procesi, “Innovaciya”, muzıka, kórkem óner, forma hám metodlar.
THE ABILITY TO USE MODERN TECHNOLOGIES IN THE PROCESS OF
TEACHING NATIONAL LESSONS
Abstract.
In this article, the skill of using modern technologies in the process of teaching
national spoons, and the skills of jirov-bakhsi spoons are discussed.
Key words:
Educational process, "Innovation", music, art history, form and methods.
УМЕНИЕ ИСПОЛЬЗОВАТЬ СОВРЕМЕННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ В ПРОЦЕССЕ
ПРЕПОДАВАНИЯ НАЦИОНАЛЬНЫХ УРОКОВ.
Аннотация.
В данной статье рассматривается умение использовать современные
технологии в процессе обучения национальным ложкам, а также навыки владения
ложками джиров-бахси.
Ключевые слова:
Учебный процесс, «Инновация», музыка, искусствоведение,
формы и методы.
Tálim procesiniń tiykarǵı tendentsiyalarınan biri oqıtıwda oqıwshınıń oqıw miynetine
salıstırǵanda juwapkershiligin asırıwdan ibarat. Oqıwshılardıń dóretiwshilik jumısları oqıwshınıń
talabı, beyimligi, qálewin onıń múmkinshiliklerinen keń paydalanıw tiykarında informaciya
formasından ilimiy izertlew, oqıtıwdıń aktiv metod hám formalarına ótiwdi, basqasha etip
aytqanda “erkin dóretiwshilik jantasıwni” názerde tutadı. Bul bolsa, jámiyettiń zamanagóy
oqıtıwshı shaxsına qoyatuǵın talapları, tálim alıwshınıń muzikalıq qábileti, ayrıqsha individual
qásiyetleri hám qızıǵıwshılıqlarınan kelip shıǵıp tálim procesin shólkemlestiriwde innovaciyalıq
jantasıw mashqalasın júzege keltiredi. Sol orında innovaciyanıń túrli táriyplerine toqtalıp óteylik.
“Innovaciya” (jańalıq ) sózliklerde hám entsiklopediyalarda túrlishe aytıladı. Mısalı,
“innovatsiya” (latınsha inovatis) - jańalıq, jańa tártip qaǵıyda, ózgeris degen mánisti ańlatadı.
Innovaciya qanday da bir jańa zat, tártip-qaǵıydanıń kiritiliwin ańlatıp, ol latın tilinen kelip
shıqqan: ın-novis-jańa hám jańalanıw, jańalıq, ózgeriwdi ańlatadı. “Jańalıq” termini jańalıq,
jańalanıw retinde ańlatadı. Jańalıq bul texnikalıq, texnologiyalıq oylap tabıw hám tabıslardan
ámeliy paydalanıw bolıp tabıladı. Ol (innovatsiya ) pedagogikalıq kategoriya retinde tálimge
jańalıq kirgiziwdi ańlatadı. Jańalıq kóbinese jańa metod, usıl, qural, jańa koncepciya, programma
sıyaqlılarǵa hám de olardı qollaw bolıp tabıladı. “Jańalıq” termin retinde tálimdi
modernizaciyalaw yamasa zamanagóylestiriw túsinigi mánisin bildiredi. Kópshilik tariyplerde
jańalıq ózgeriwdi ańlatadı, degen pikir joqarı turadı.
Ulıwma orta bilim beriw mektepleri hám balalar muzıka kórkem óner mektepleriniń
pedagogikalıq sheriklik iskerligi monıtorıng jaslardı ruwxıy-etikalıq tárbiyalaw jumısların jáne
de jetilistiriw, áwele, sherikliktiń qatar pedagogikalıq principlerge ámel qılıwdı talap etedi: yaǵnıy,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
224
–
ruwxıy hám fizikalıq salamat áwladtı tárbiyalaw mazmunı, forma hám metodları,
pedagogikalıq-psixologiyalıq shárt-shárayatları, faktorları, quralların óz-ara sheriklik
kózqarasınan tańlaw ;
–
tárbiya baǵdarları, shaxsta qáliplestiriliwi kerek bolǵan pázıyletler kriterya anıqlaw hám
soǵan jóneltirilgen tárbiyalıq ilajlardı ámelge asırıw;
–
tárbiya forması, metodı hám qurallarınıń shaxs jası hám psixologiyalıq qásiyetlerine
sáykesligi;
–
bárkámal áwlad tárbiyasında teoriya menen ámeliyattıń birligi, tálim-tárbiya processinde
jańa informaciya texnologiyasınan ónimli paydalanıw ;
–
tálim shólkemi, shańaraq, puqaralıq jámiyeti institutları sherikligindegi birden-bir maqset,
tárbiyaǵa siyasiy gruppalasqan jantasıw ;
–
bárkámal áwlad tárbiyasına pánler integraciyası tiykarında jantasıw ;
–
tárbiya procesin shólkemlestiriwde jalǵız, gruppalı, jámáátlik ilajlar ótkeriw arqalı shaxs
aktiv bos waqıttı shólkemlestiriw;
–
tárbiyalıq jumıstı shólkemlestiriwde ideologiklik, ilimiylik, turmıslıq, jeke juwapkerlik;
–
bárkámal áwladqa tálim hám tárbiya beriwde ata-ana, tárbiyashi-oqıtıwshı, jámiyetshiliktiń
tárbiyalıq - bilimlendiriwge tiyisli jumısı hár bir obyekttiń aktiv qatnasıwın támiyinlewge xizmet
etiwi;
–
social mútajlik, shańaraq aǵzalarınıń talapları, region hám de aymaqtıń máplerin inabatqa
alǵan halda tárbiyaǵa pútin jantasıw;
–
tárbiya procesin ulıwma insanıylıq hám milliy qádiriyatlar ortaqlıǵında shólkemlestiriw;
–
úzliksiz tálim sistemasında tálim-tárbiya procesin shólkemlestiriwde tálim shólkemi
xarakterin inabatqa alıw hám basqalardan ibarat esaplanadı. Jaslardı tálim mákemeleri hám
jámiyetshilik shólkemleri sherikliginde ruwxıy-etikalıq tárbiyalawda innovciyalıq pedagogikalıq
kommunikativ texnologiyalardan keń paydalanıw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Atap
aytqanda, kontinum, prezentaciya, time-menegement, kollokvium, logikalıq maqset: ulıwma bilim
beriw mektep muzıka páni oqıtıwshılarınıń kásiplik bilim, kónlikpe hám ilmiy tájriybelerin jańa
maǵlıwmatlar, pán hám texnikanıń jańa jetiskenlikleri menen tanıstırıwdı pedagogikalıq
texnologiyalar arqalı ámelge asırıw Pánge tiyisli tiykarǵı normativ hújjetler ulıwma bilim beriw
mektep muzıka páni oqıtıwshılarına qoyılatuǵın mámleket talapları ulıwma bilim beriw mektepte
muzıka pánin oqıtıwdıń Mámleket tálim standartları hám oqıw programmaları Kontseptual
komponent mazmun komponenti Ilimiy-metodikalıq jantasıwlar. Kompetenciyalıq, shaxsqa
baǵıtlanǵan, ámeliyatqa baǵıtlanǵan.
–
Pedagogikalıq principler – Pútinlik, individuallıq, gruppalı, adamgershilik, kórgezbelilik
principlerı.
–
Texnologiyalıq komponet – Oqıw programmaları, pánni oqıtıwda pedagogikalıq
texnologiyalardıń qollanıwı, lingafon hám texnikalıq qurallardan paydalanıw.
–
Sırtqı kórinisler qurallar maqset hám mazmunni belgilew komponenti
–
Texnologiyalar metodlar bahalaw qadaǵalaw komponenti Ǵárezsiz atqarıw Oqıtıwshı
qadaǵalawı Dóretiwshilik shınıǵıw, individual atqarıw, gruppalı atqarıw, ansanblya, oyın Muzıka
ásbapları, slaydlar, kórgezbeli materiallar, oqıw qollanbalar, tarqatpa materiallar Balıq skeleti,
Qararlar shejiresi, kishi gruppalarda islew, bumerang texnologiyası, modullı oqıtıw texnologiyası
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
225
Baqlaw, sáwbet, ámeliy, joybarlı, jalǵız hám sherikliktegi atqarıw. Óz ústinde islew, shınıǵıw,
tapsırmalar, ońlaw, ámeliyatda qóllaw. Qadaǵalawlar, sherek bahalar, juwmaqlawshı bahalaw,
kesellikti anıqlawlaw. analiz, kommunikativ aktivlik, logikalıq jaǵday jaratıw, Case-study,
didaktik oyın hám basqa didaktik interektiv sırtqı kórinisler usılar gápinen bolıp tabıladı. Sonıń
menen birge, multimedia resursları, oqıw hám kórkem ádebiyatlar, qánigelesken súwretler menen
bezetilgen gazeta hám jurnallar, oqıw-metodikalıq materiallar, elektron informacion-
kommunikaciya texnologiyaları, arnawlı teleradio hám reportajlar, social joybarlar, ilimiy-
kópshilikke arnalǵan, kórkem hám multiplagacion hám hújjetli filmler, elektron tálim resursları,
arnawlı ınterektiv veb joybarlar, audivizual hám basqa qurallardan sheriklikte ótkeriletuǵın
tárbiyalıq ilaj tema mazmunınan kelip shıqqan halda paydalanıladı. Tárbiyalıq ilajlardı ótkeriwde
soraw-juwap, kishi gruppalarda islew, gúrriń, davra sáwbeti, tartıs, klaster, intellektual hújim hám
basqa metodlar unamlı nátiyjeler beredi. Tálim mákemeleriniń jámiyetshilik shólkemleri menen
sheriklikte júrgizetuǵın ilimiy, teoriyalıq, ámeliy xarakterdegi ruwxıy-etikalıq tárbiyalıq
jumıslarınıń nátiyjesi natiyjeliligin pedagogikalıq tárepten úyreniw hám sol tiykarda ámelge
asırilatuǵın keleshektegi islerdi proektlestiriw sherikliktiń natiyjeliligin támiyinlewde zárúrli
áhmiyetke iye boladı. Onıń ushın ruwxıy-etikalıq bárkámal áwladtı tárbiyalaw jáne onıń nátiyjesin
pedagogikalıq hám psixologiyalıq úyreniwdiń arnawlı diognostika programmasın dúziw;
–
metodologik tiykarın anıqlaw ;
–
mazmunın hám principlerıni belgilew;
–
nátiyjeli metodlardı tańlaw ;
–
analiz etiw, juwmaq shıǵarıw, usınıslar beriw jolların anıq belgilep alıw kerek.
Tálim mákemeleri tárepinen ruwxıy saw, etikalıq pák áwladtı tárbiyalaw nátiyjesi hám
kelesinde ámelge asırilish kerek bolǵan tárbiyalıq jumıs mazmunı, forma hám metodların
anıqlawda oqıtıwshı -tárbiyashi, tálim shólkemi, puqaralıq jámiyeti institutları, máhelle jámááti,
shańaraq aǵzaları, jigitler haqqında qızlar, qızlar haqqında jigitler, átirap daǵı joralar, perzentlerdiń
ata-ana, ata-ananıń perzentler, úlkenlerdiń jaslar, jaslardıń úlkenler haqqındaǵı pikirleri shın derek
bolıp esaplanadı. (úyreniw maqsettiń qóyılıwǵa qaray ámelge asırıladı, yaǵnıy jalpı hám pútin;
tárbiyanıń málim strukturalıq qırı boyınsha (is-háreketi, etika -ádebi, psixologiyalıq qásiyetleri
hám t.b ); anıq mashqala tiykarında hám de óz-ózin úyreniwden ibarat bolıwı múmkin). Ulıwma
orta bilim beriw mekteplerinde jaslar ruwxıy-etikalıq tárbiyalanǵan dárejesin úyreniwde maqset
hám wazıypalardan, olardıń jas hám psixologiyalıq qásiyetlerinen kelip shıqqan halda metodlardan
paydalanıladı: baqlaw, awızsha hám jazba sorawlar, salıstırıwiy analiz, sáwbet, tartıs, analiz,
sintez, induktsiya, diduktsiya, anıqlawshı hám tárbiyalaytuǵın eksperiment, intervyu,
matematikalıq - statistikalıq analiz, retrospektiv úyreniw, mashqalalı jaǵday jaratıw, óz-ózine,
átiraptaǵılar jazba hám awızsha ataq beriw hám basqalar. Sonday etip, ulıwma orta bilim beriw
mekteplerinde ruwxıy -etikalıq tárbiyalaw natiyjeliligin asırıwda :
- oqıwshılar ózliginde jasırın bolǵan muzikalıq qábiletlerdi payda etiw hám rawajlandırıw;
- oqıwshılarda muzikalıq kónlikpelerdi qáliplestiriw, bul kónlikpeler olarda tek ǵana
muzıkaǵa tiyisli bilimlerdi tabıslı ózlestiriw múmkinshiligin jaratıp ǵana qalmay, bálki olardı
social turmıs wazıypaların shesha alıwǵa tayarlap barıwı kerek;
- oqıwshılarda muzıkaǵa qızıǵıwshılıq oyatıw, olardı jırlaw, saz ásbapları shertiwge
salıstırǵanda qızıqtırıw ;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
226
- muzıka oqıtıwshı pútkil pedagogikalıq - psixologiyalıq qurallardı qollaǵan halda
oqıwshılardı estetik tárbiyalawı kerek. Tek ǵana sonday pútin iskerlik nátiyjesinde oqıwshılar
muzıka tálimi juwmaǵında muzikalıq aqıl, muzikalıq ań, jırlaw kónlikpesi hám saz ásbapları
shertiw sıyaqlı kónlikpelerge iye bolıwı, sonıń menen birge, muzıkaǵa tiyisli túsiniklerdi anıq
ańlap jetiwleri múmkin;
- úlgili muzıka páni oqıtıwshılarınıń aldıńǵı tájiriybelerin keń ǵalabalastırıw, xalıq
muzıkasına tiyisli sorawlar boyınsha máslahátlar alıw hám máslahát beriw maqsetinde Ǵalabalıq
ashıq onlayn saytlardı jolǵa qoyıw, vebinarlar (vebseminarlar, vebkonferenciyalar, vebdebatlar,
veb shaqırıwlar, metodikalıq vebbetler hám t. b.), internet tarmaqlarında «Muzıka álemine
sayaxat» arnawlı saytları shólkemlestiriw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Biz izertlew
maydanınan alıp barǵan baqlawlarımızdan kelip shıqqan halda oqıwshılarǵa qaraqalpaq milliy
qosıqlar hám baqsıshılıq dástanların tańlawda tómendegilerdi zárúr dep esapladıq :
- oqıwshılar ushın saylanatuǵın qaraqalpaq milliy qosıqlarhám baqsıshılıq dástanları
olardıń jas ózgeshelikine uyqas bolıwına erisiw;
- qaraqalpaq milliy qosıqlar hám baqsıshılıq dástanları haqqında izbe-izlik tiykarında
úzliksiz tárzde mektep sabaqlıqlarına maǵlıwmatlar kirgiziw hám de atqarıw qılıw jolların
úyretiwdi jolǵa qoyıw ;
- qaraqalpaq milliy qosıqlar hám baqsıshılıq dástanlarına oqıwshılardı ruwxıy -etikalıq
tárbiyalaw quralı retinde qaralıp, milliy muzıka dástúrleri menen uyqaslastırǵan halda úyreniwdi
támiyinlew;
- ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde muzıka mádeniyatı sabaqlarında qaraqalpaq
milliy muzıka dóretpelerin úyretiw processinde qaraqalpaq milliy qosıqlar hám baqsıshılıq
dástanların oqıwshı -jaslardıń etikalıq sapaların tárbiyalawdıń nátiyjeli quralı ekenligin esapqa
alǵan halda, olardan orınlı paydalanıw sistemasın shólkemlestiriw.
Qaraqalpaq milliy muzıkasınıń, atap aytqanda jıraw-baqsı qosıqlarınıń sheńberi
shegaralanbaǵan. Olardı úlkenler yamasa balalar qosıqları retinde anıqlama beriw salıstırmalı
xarakter kásip etedi. Sonıń ushın qaraqalpaq jıraw -baqsı qosıqları jetkinshekti ruwxıy - etikalıq
tárepten qarar taptırıwda úlken pedagogikalıq múmkinshiliklerge iye. Olardı oqıwshılardıń jas
qásiyetleri, dúnyaǵa kóz qarası, ruwxıy rawajlanıw dárejesine kóre gruppalaǵan halda, 5-7-klass
«Muzıka» sabaqlıqlarına kirgiziw tálim processinde oqıwshılardı etikalıq tárbiyalawdıń
múmkinshiliklerin keńeytiredi.
Qaraqalpaq baqsıshılıq kórkem óneri úlgileri tema tárepten reńli bolıp 5-7-klass
repertuarlarınan orın alǵan, xalqımız jaqsı kórip tıńlaytuǵın namalar júdá kóp. Olarǵa «Ajiniyaz I-
II», «Salı Irak», «Mırzadavlat», «Munojat», «Savti Munojat», «Ufari Munojat», «Ótinish»,
«Ráhát», «Erejepiy», «Sharof 1-2», «Alıqambar», «Kwsh shınar», «Nawrizi ajam» qoraqpoq
xalıq namalarınan «Kunxoja», «Xawij kuyi», «Tarlan», «Jekke basli», «Mıń tumen», «Das
nama», «Kirmizi» hám «Siy perde» namaların mısal etip keltiriwimiz múmkin.
Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde 6 -klass muzıka sabaǵında ótiletuǵın milliy-klassik
namalar aldınan ózbek xalıq ásbapları - tanbur, duwtar, ıshek qurtk, nay, shań, sırnay, qaraqalpaq
muzıka ásbapları - duwtar, qobız, ıshek qurtk, balaman sıyaqlı ásbaplarda atqarıw etilip kelingen.
Sonday-aq, sheńber ásbapında keń tarqalǵan. Álbette milliy sazlar jalǵız atqarıwshı hám
qosılıp shertiw usılında atqarıw etilgen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
227
Innovciyalıq oqıtıw texnologiyaları tiykarında oqıwshı -jaslardıń ruwxıy -etikalıq
pazıyletlerin qáliplestiriw metodikası qaraqalpaq xalıq muzıkası úlgileri menen oqıwshılardı
tanıstırıw, tálim-tárbiya nátiyjelerin monıtorıng qılıw, onıń mazmunın jetilistiriw, jumıs forma
hám metodların tuwrı tańlawda úlken áhmiyetke iye boladı. Tálimdi shólkemlestiriwdiń tiykarǵı
formaları teoriyalıq (lekciya ) hám ámeliy shınıǵıwlardı óz ishine aladı. Lekciya shınıǵıwları B.
Blum taksonomiyasiga muwapıq oqıwshılardıń biliw hám túsiniw jaǵdayı menen baylanıslı oylaw
dárejesin rawajlandırıwǵa járdem beredi. Kóbinese arnawlı pánler blokındaǵı pánlerdiń teoriyalıq
tiykarların ózlestiriw degi qıyınshılıqlar oqıwshılardıń emotsional zorıǵıwın keltirip shıǵaradı.
Bul bolsa olardaǵı muzikalıq tayarlıq dárejesiniń susayishiga alıp keledi. Tómende
innovciyalıq texnologiyalar járdeminde muzıka sabaqların shólkemlestiriw maydanınan úlgiler
keltiremiz.
REFERENCES
1.
Жапақов.Н. Мáмбетов Қ., Султанов Қ., Кáримов А. «Қарақалпақ áдебияты тарийхы».
«Қарақалпақстан» Нóкис 1983.
2.
Ишмуҳамедов Р.Ж. Инновацион технологиялар ёрдамида таълим самарадорлигини
ошириш йўллари. – Т.: Низомий номидаги ТДПУ, 2004, 2008 (қайта нашр).
3.
Ибрахимов А, Садиров Ж, Тажетдинова С «Музыка 7-класс ушын сабақлық» қайта
исленген ҳáм толықтырылған қарақалпақша басылыўы. Ғафур Ғулам атындағы баспа-
полиграфиалық дѳретиўшилик уйи. Ташкент – 2017.
4.
Лосев А.Ф Музыка как предмет логики. – М.:Искусство, 1990.
5.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
6.
Tajimuratova S. BASQARIW DÁREJESIN ILIMIY DÁREJEDE RAWAJLANDIRIW
//NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 2. – С. 24-27.
7.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
8.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
9.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
10.
Shaxnoza
T.,
Rayxan
K.
JOYBARLARDIŃ
SHÓLKEMLESTIRIWSHI
STRUKTURALARI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №. 2. – С.
124-128.
