235
SUG‘URTA TARIXI, DASTLABKI SUG`URTA JAMIYATINING VUJUDGA KELISHI
Qurbonova Shohista Òtkir qizi
Jizzax viloyati yuridik texnikum òquvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11162844
Annotatsiya.
Ushbu tezisda o‘zaro sug‘urtaning kelib chiqish tarixi, uning o‘ziga xos
xususiyatlari, tijoratga asoslangan sug‘urtadan farqi va umumiylik xususiyatlari hamda
afzalliklari to‘g‘risida ma`lumotlar berib o‘tilgan.
Kalit so`zlar:
sug‘urta, sug‘urta turkumlari, sug‘urta tarixi, sug‘urta nazariyasi, iqtisodiy
mohiyati.
HISTORY OF INSURANCE, EMERGENCE OF THE EARLY INSURANCE COMPANY
Abstract.
This thesis provides information on the history of the origin of mutual insurance,
its specific features, differences and common features and advantages from commercial insurance.
Key words:
insurance, insurance categories, insurance history, insurance theory,
economic essence.
ИСТОРИЯ СТРАХОВАНИЯ, ПОЯВЛЕНИЕ РАННЕЙ СТРАХОВОЙ КОМПАНИИ
Аннотация.
В дипломной работе представлены сведения об истории возникновения
взаимного страхования, его специфических особенностях, отличиях от коммерческого
страхования, а также общих чертах и преимуществах.
Ключевые слова:
страхование, категории страхования, страховая история,
теория страхования, экономическая сущность.
XII-XV-asrlarda Florensiya, Venetsiya, Genuyalik savdogarlar birinchi bo‘lib dengiz
transporti bo‘yicha o‘zaro sug‘urtani yo‘lga qo‘yganlar. XIV asrda nemis savdogarlari dengiz
sug‘urtasi bo‘yicha Ganza ittifoqini tuzishgan. Bu yirik sug‘urta ittifoqi edi.
1
1310-yilda Bryugge shahrida “Sug‘urta palatasi” tashkil etilgan bo‘lib, uning
maqsadi savdogarlar va hunarmandlarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish va turli
sug‘urta hodisalari kamroq yuz bergan yillarda olingan daromadni a’zolar o‘rtasida taqsimlashdan
iborat bo‘lgan. O‘zaro yordam to‘g‘risidagi kelishuvlar quruqlik va dengiz orqali savdo yuklarini
tashishda ko‘p hollarda bir martalik kelishuvlardan iborat bo‘lgan.
1
Пинкин Ю.В. Справочник страховщика. Ростов на-Дону Феникс 2007 стр. 92
236
Dengizda kemalar bilan bo‘ladigan hodisalardan ko‘rilgan zararlarni hamda kema
ekipajining hayoti va sog‘lig‘i bilan bog‘liq hodisalarni sug‘urtalashni nazarda tutuvchi
kelishuvlar o‘z kemasiga ega bo‘lgan savdogarlar va savdo yuklariga xizmat ko‘rsatuvchi kema
egalari o‘rtasida fors ko‘rfazida dastlab tuzilganligi to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud
2
.
Keyinchalik dengizda yuk tashish sohasida kema egasi va savdogar o‘rtasida mohiyati
sug‘urta shartnomasi kabi bo‘lgan shartnomalar tuzilgan. Unga ko‘ra kema bilan yuz bergan
hodisa natijasida yukka zarar yetsa yoki yo‘qotilsa shartnomada kelishilgan mablag‘ni kema egasi
o‘zi a’zo bo‘lgan o‘zaro sug‘urtalash jamiyati mablag‘lari hisobidan savdogarga to‘lab bergan.
Keyinchalik bunday shartnomalar tuzish Genuya shahrida majburiylik xususiyatini olgan
va bu sug‘urta shartnomalari maklerlar vositachiligida tuzilgan. O‘sha davrlarda faoliyat
ko‘rsatgan bunday jamiyatlar ko‘p hollarda bir martalik kelishuvlar yoki doimiylik xarakteridagi
kelishuvlar bo‘lsada, badallar asosan hodisa yuz bergandan keyin zararni qoplash uchun a’zolar
tomonidan zarar ko‘rgan shaxsga to‘plab berilgan. O‘zaro sug‘urtadagi ushbu kamchilik o‘rta
asrlarga kelib, sug‘urta fondi oldindan shakllantiriladigan tijorat sug‘urtasining paydo bo‘lishiga
olib keldi.
Keyinchalik o‘zaro sug‘urta jamiyatlari ham takomillashib, zararni qoplashni nazarda
tutuvchi to‘lovlar doimiylik xususiyatini olgan va oldindan sug‘urta fondini shakllantirib
boriladigan bo‘lgan. Bunday o‘zaro sug‘urta jamiyati sifatida 1650-yilda Fransiyada “Sug‘urta
kamerasi” deb nomlangan, yong‘indan sug‘urtalovchi jamiyatning tashkil etilganligini aytib o‘tish
mumkin.
1666-yilda Angliyaning London shahrida yuz bergan yirik yong‘in “Hand in Hand”,
“Friendly Society fire office” kabi shunday jamiyatlar tashkil etilishiga olib keldi. Odamlar o‘z
faoliyatlari bilan bog‘liq xatarlarning oldini olish va hodisa yuz berganda zararni qoplash
maqsadida birlashganlar.
Yuqorida keltirilgan turli ko‘rinishdagi jamiyatlar a’zolik badaliga asoslangan, o‘zaro
sug‘urtalash jamiyatlarining ilk ko‘rinishlari edi.
3
Sug‘urtaning (ko‘p hollarda hayot va sog‘liq sug‘urtasining) ilk ko‘rinishlari a’zolarning
oldindan to‘lanadigan a’zolik badallari hisobiga tashkil etilib, bunday jamiyatlar Angliyada
do‘stlik jamiyatlari yoki o‘zaro yordam jamiyati(friendly society), AQShda birodarlik jamiyati
(fraternol society) deb ataladi. AQSh qonunchiligida bunday jamiyatlar o‘zaro yordam maqsadida
tashkil etiladigan ixtiyoriy notijorat uyushma deb e’tirof etiladi. Angliyada o‘zaro sug‘urta
2
Гомелля В.Б., Рубин Ю.Б., Солдаткин В.И. Страховой портфель Москва СОМИНТЕК 1994 8 стр
3
Алексеев А.А. Страхование Ростов-на-Дону Феникс 2008
237
yordamida hayotni sug‘urtalashning yangi davri kapitalistik tuzumning paydo bo‘lish davrlariga
to‘g‘ri keldi. 1762-yilda ushbu mamlakatda “Equitable” o‘zaro sug‘urtalash jamiyatining tashkil
etilishi, keyin esa uning Yevropa va Amerikada tashkil etilishi va rivojlanishi yuridik va jismoniy
shaxslarning mulkiy manfaatlarini himoya qiluvchi, sug‘urtaning maxsus shakli sifatida e’tirof
etilishiga olib keldi.
XIX-asr boshida Goto (Germaniya) da Ernst Arnold tomonidan sug‘urta banki (Gathauer
Lebenversicherungs Bank) tashkil etiladi. Ushbu bank o‘zaro sug‘urta prinsipi asosida tashkil
etilgan. Uning orqasidan Germaniyada faqat vafot etishdan emas, balki ma’lum yoshga yetishdan
sug‘urtalovchi “Deutscher Versicherunge zu Lucheck” o‘zaro sug‘urta jamiyati tashkil etiladi.
XVII asrning ikkinchi yarmida Angliya va Fransiyada paydo bo‘la boshlagan tijoratga
asoslangan sug‘urta XIX asrning o‘rtalariga kelib o‘zaro sug‘urtani sezilarli darajada siqib
chiqardi. Ammo XIX asrning oxiri va XX asrning boshlariga kelib bu holatning aksi yuz berdi va
natijada o‘zaro sug‘urtalash jamiyatlari faoliyati rivojlandi.
Yevropa mamlakatlari o‘zaro sug‘urtaning rivojlanishini doimiy ravishda rag‘batlantirib
keldi, ularga yuridik maqom berildi va soliq imtiyozlari berilib, aholi qatlamlarini ushbu
jamiyatlarga a’zo bo‘lishga da’vat qildi. Ularga homiylik yordami ko‘rsatganlarni faxriy a’zo etib
qabul qilindi. Birinchi o‘zaro sug‘urtaga asoslangan sug‘urta puliga 1752 -yilda Amerikada
Benjamin Franklin tomonidan asos solindi.
Etimologiyada sug'urtalashning ma'nosi rus tilida so'z bilan bog'liq qo'rquv «straxovaniye»
(sug'urta, xavfsizlik tarmog'i) atamasi ba'zan qo'llab-quvvatlash, biror narsada omadga erishish
kafolati va boshqalarni anglatadi, ammo hozirgi vaqtda u jismoniy va yuridik shaxslarning mulkiy
(manfaat) manfaatlarini himoya qilish vositasi sifatida tobora ko'proq foydalanilmoqda.
Dastlabki sug'urta shakllari qadim zamonlarda paydo bo'lgan. Hatto quldorlik jamiyatida
ham sug'urta shartnomasining xususiyatlarini ko'rishingiz mumkin bo'lgan bitimlar tuzildi. Ular
ko'chmas mulk, savdo, kredit bitimlari, shuningdek, dengiz yuklari bilan bog'liq. Ushbu
bitimlarning asosiy ma'nosi ushbu bitimga qiziqqan shaxslar o'rtasida dengiz tashish paytida
kemalar va yuklarga zarar etkazish xavfini taqsimlash edi. Misol uchun, eramizgacha bo’lgan 916-
yilda Rodos orolida bunday holatda zararni taqsimlash tizimi nazarda tutilgan farmon qabul
qilindi. Unda qo'llanilgan tamoyillar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Eng qadimgi sug'urta
qoidalari Talmud kitoblaridan birida keltirilgan: agar eshaklarning haydovchilaridan biri hayvonni
yo'qotgan bo'lsa, bu dogmatik qoidalar to'plami boshqa haydovchilarga boshqa eshakni
almashtirish uchun uni topshirishni buyurgan, ammo hech qanday pul emas.
238
Keyin sug'urtalashning asosiy printsipi qo'yildi: xavfdan himoya qilish, boyitish uchun
xizmat qilmasligi kerak. Va sug'urtalashning yangi shakllari o'zaro majburiyatlar bilan
ta'minlangan jamoaviy o'zaro yordam edi. Shaharlarning o'sishi va yirik aholi punktlari paydo
bo'lishi bilan yong'in va boshqa tabiiy ofatlardan mol-mulkka zarar etkazish yoki zarar etkazish
xavfi ortdi. Shuning uchun odamlar xavf-xatarning oqibatlarini, shu jumladan, iqtisodiy choralarni
oldini olish yoki bartaraf etish bo'yicha birgalikdagi harakatlar uchun birlashishga intilishlari aniq.
Shu munosabat bilan 1310-yilda Bruges shahrida (Germaniya) sug'urta palatasi tashkil
etilib, savdogarlar va hunarmandlarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish bo'yicha operatsiyalar
o'tkazildi. Buyuk geografik kashfiyotlar davrida yuk tashish va xalqaro savdoning jadal o'sishi
kuzatilmoqda. Yangi bozorlarning paydo bo'lishi zarar (yo'qotish) xavfini oshiradi, shuning uchun
mulkiy manfaatlarni himoya qilish zarurati ortadi.
Savdogarlar yoki kema egalarining alohida guruhlari tomonidan mol-mulkni o'zaro
sug'urta qilish asosida qurilgan sug'urta tashkilotlarining o'xshashligi mavjud. Er savdo karvonini
yoki dengizni tashish, qo'shma qurilish yoki ishlab chiqarishni jo'natishda odamlar ushbu qo'shma
korxona ishtirokchilaridan birining mol-mulki nobud bo'lgan yoki zarar ko'rgan taqdirda, zarar har
bir kishi o'rtasida mutanosib ravishda taqsimlanadi.
Bu o'zaro sug'urta tamoyili (o'zaro hamjihatlik) edi. Mulkni tadbirkorlik faoliyati ob'ekti
sifatida sug'urtalashdan tashqari, yong'in sug'urtasi ham rivojlanmoqda. Uning eng oddiy shakli
mol-mulki yoqib yuborilgan yoki zarar ko'rganlarga yordam berish uchun maxsus mablag' yig'ish
edi. Shunday qilib, deyarli butun shahar markazini vayron qilgan London 1666-yong'inidan so'ng,
uylar va boshqa inshootlarni sug'urtalash uchun "olov siyosati" va 1667 da xristian (Oslo) -
Norvegiya markasi kassasi tashkil etildi. Evropada bir necha yillar davomida sug'urta
kompaniyalari paydo bo'ldi. Shuni ta'kidlash kerakki, o'zaro sug'urtalashda bunday Hamdo'stlik
ishtirokchilari ushbu turdagi faoliyatdan foyda olishni maqsad qilmaganlar: ular faqat mumkin
bo'lgan zararni kamaytirishga e'tibor qaratdilar.
Vaqt o'tishi bilan (pul muomalasini rivojlantirish bilan) ushbu tashkilotlar tadbirkorlik
tamoyillari asosida professional tijorat sug'urta kompaniyalariga aylantirildi va bunday
operatsiyalardan foyda oldi. Ularning daromadlari sug'urta to'lovining maxsus taqdim etilgan
qismidan va ishni tugatmaslik imkoniyatidan iborat edi. Masalan, qadimgi Rimda Diana va Antoni
sug'urta jamiyati faoliyat yuritdi, u erda shahar (savdogar) aristokratiyasi (patritsiev) va oddiy
odamlar (plebeyev) — kirish haqini to'lashi mumkin bo'lgan har bir kishi. Jamiyat nafaqat o'z
a'zolarining bu badalini ko'mibgina qolmay, balki pulning bir qismini merosxo'rlarga topshirdi. Va
Rim legionerlari davlat bizning davlatimiz harbiy xizmatchilarni sug'urta qilganidek sug'urta qildi.
239
Xulosa o`rnida shularni ayta olamizki iqtisodiyotning rivojlanishi bilan, mulk
manfaatlarini kengaytirish soni o'sdi va sug'urta kompaniyalari aylanma kapitalini oshdi,
iqtisodiyotning boshqa sohalariga investitsiyalar o'sdi. 60-yillarning boshida G'arbda 100 turdagi
mulk va shaxsiy sug'urta turlari mavjud edi. Rivojlanayotgan iqtisodiyotning ehtiyojlariga to'liq
javob beradigan g'oya, sug'urtalashning inson faoliyatining barcha sohalariga tez tarqalishini
rag'batlantirdi. Shakllar va usullar vaqti-vaqti bilan faqat vaqt ehtiyojlariga qarab o'zgartirildi.
REFERENCES
1.
Быкова Н.Н. Сущность страхования и механизм реализации имущественного
страхования на современном этапе // Вестник НГИЭИ. 2016. № 12 (67). С. 139.
2.
Шергунова, Е.А., 2020. Особенности применения франшизы в российском
страховании. Вестник Волжского университета им. ВН Татищева, 1(3 (96)), pp.99-109.
3.
Фогельсон Ю.Б. Комментарий к страховому законодательству. М.: Юристъ, 2002.
С.103. 2 Marian-Lucian Achim, Mathematical
4.
Biznes sohasi uchun sug‘urta xizmatlari ko‘rsatishning yagona talablari va standartlari
to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida o‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining buyrug‘i
