ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
291
SIMSIZ ALOQA TARMOQLAR WLAN(WI-FI) FOYDALANISH
Shahzod Mardiyev
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot va texnalogiya universiteti
Nurafshon filiali
Telekommunikatsiya yo’nalishi 3-bоsqich talabasi.
Jumanova Zuxra Xolbayevna
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot va texnalogiya universiteti
Nurafshon filiali
Axborot texnalogiyalar kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178456
Annotatsiya. Maqolada Hozirgi kunda axborot texnologiyalari jadal tarzda rivojlanib
borayotgan bir vaqtda aloqa, axborot almashinuvi ham juda katta tezlik bilan rivojlanib
bormoqda. Aloqalarning qulayligi oshirishda aloqa vositalarini ham misol qilib optik tolali
simlarni keltiramiz.
Kalit so‘zlar: Wi-MAX, Wi-Bro, CDMA (Code Division Multiple Access, WAP (Wireless
Application Protocol-simsiz texnologiyalar protokoli), 3G va 4G (uchinchi va to’rtinchi avlod
va to’rtinchi avlod (Enhanced Data Rates for GSM Evolution, takomillashtirilgan GSM tarmoq),
WLAN(Wireless Local Area Network — Simsiz Lokal Tarmoq), World Wide Web (WWW,
tarjimasi – Jahon o’rgimchak to’ri).
USING WIRELESS COMMUNICATION NETWORKS WLAN(WI-FI).
Abstract. In the article, at the same time that information technologies are rapidly
developing, communication and information exchange are also developing at a very high speed.
We cite fiber optic cables as an example of means of communication to increase the convenience
of communication.its place is incomparable. Because the quality of communication is closely
related to the means of communication depends. Initially, communication was carried out only
through wire connectors. These wires are used as an example of optical fiber wires.
Keywords: Wi-MAX, Wi-Bro, CDMA (Code Division Multiple Access, WAP (Wireless
Application Protocol), 3G and 4G (third and fourth generation and fourth generation (Enhanced
Data Rates for GSM Evolution, improved GSM network), WLAN (Wireless Local Area Network
— Wireless Local Network), World Wide Web (WWW, translation - World Spider Web).
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ БЕСПРОВОДНОЙ СЕТИ СВЯЗИ WLAN(WI-FI).
Аннотация. В статье, в то время как информационные технологии стремительно
развиваются, с огромной скоростью развиваются и коммуникации и обмен информацией.
В качестве примера средства связи для повышения удобства связи приведем
оптоволоконные кабели. его место несравненно. Потому что качество связи тесно
связано со средством связи. зависит от. Изначально связь осуществлялась только через
проводные разъемы. Эти провода используются в качестве примера волоконно-оптических
проводов.
Ключевые слова: Wi-MAX, Wi-Bro, CDMA (множественный доступ с кодовым
разделением каналов, WAP (протокол беспроводных приложений), 3G и 4G (третье,
четвертое и четвертое поколения (повышенная скорость передачи данных для эволюции
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
292
GSM, улучшенная сеть GSM), WLAN ( Wireless Local Area Network — Беспроводная
локальная сеть), World Wide Web (WWW, перевод — World Spider Web).
KIRISH
Axborot uzatishning simsiz texnologiyalari tarixi XIX asrning oxiriga kelib birinchi
radiosignal uzatilishi bilan boshlangan va XX asrning 20-yillarida kelib tovushni radioto’lqinlar
orqali uzatuvchi birinchi simsiz radiotelefonlar taqsimlashini, eng yaxshisifatli signalni va eng
yaxshi xavfsizlikni ta’minlovchi GSM standarti ishlab chiqildi. XX asrning 90-yillarida simsiz
tarmoqlar holatini mustahkamlash jarayonlari yuz berishi, bu texnologiyalarni jadallik bilan
rivojlanishiga olib keldi. Bugungi kunda simsiz texnologiyalar kundalik birga ular yangi qurilma
va xizmatlarni taqdim etmoqda. Yangi CDMA (Code Division Multiple Access - kanallarni
kodli taqsimlash texnologiyasi), GSM (Global Systems for Mobile Communications- mobil
aloqa tarmoqlarining global tizimi), TDMA (Time Division Multiple Access-kanallarni vaqt
orqali taqsimlash texnologiyasi), WAP (Wireless Application Protocol-simsiz texnologiyalar
protokoli), 3G va 4G (uchinchi va to’rtinchi avlod (Enhanced Data Rates for GSM Evolution,
takomillashtirilgan GSM tarmoq) va shu kabi texnologiyalarning xilma-xilligi bu sohada tub
burilish boshlanayotganini tarmoq (Bluetooth) larning rivojlanishi juda istiqbollidir. Simsiz lokal
tarmoqlar aeroportlar, universitet va institutlar, mehmonxonalar, restoranlar, korxona va
standartlarini ishlab chiqish 1990 yilda butunjahon IEEE (Elektr va elektronika asosiy axborot
xizmatlari sifatida - yangiliklar, ob-qavo, kundalik va WLAN dan ham ushbu aloqa vositalarining
qiymati yuqoriligi bois juda kam xalal berish kabilardir. Bu muammolar aloqa standartlarini
takomillashtirish orqali hal etib borilmoqda. Simsiz texnologiyalar taraqqiyotining ahamiyatli
jihati shundaki, bu texnologiyalardan uy sharoitidagi foydalanuvchilar qulay tarzda foydalana
olishlaridir. Uy tarmog’i qurilmalari sonining ortishi bilan ushbu qurilmalarni birbiri bilan
ulovchi ko’plab simlar bu tarmoqning asosiy muammosiga aylanib bormoqda. Bu o’z navbatida
simsiz texnologiyalarga o’tishga sabab tug’dirmoqda. Simsiz texnologiyalarning yakka tartibda
foydalanuvchilari soni salmoqli bo’lsada tezkor o’sib boruvchi segmenti - bu uning korporativ
foydalanuvchilari hisoblanadi. Ma’lumotlarni simsiz uzatish muhim strategik vosita hisoblanib
korxonada unumdorlikni oshishi (hodimlar korporativ axborotlarga doimiy va tezkor ega
bo’ladilar, ular yangiliklardan tezkor boxabar bo’ladilar) ni ta’minlaydi, mijozlarga xizmat
ko’rsatish sifatini oshiradi (bir 5 vaqtning o’zida ularning shikoyatlarini va xohishlarini qabul
qilish hamda bir vaqtning o’zida sezish mumkin), raqiblarga nisbatan ustunlikni yaratadi
(axborotlarni almashish va qaror qabul qilish tezliklarini oshishi). Bir so’z bilan simsiz
texnologiyalarni kelajak texnologiyalari deb aytishimiz mumkin.
Wi-Fi. Wi-Fi texnologiyasi hozirgi kunga kelib kompyuter olamida eng perspektiv
kompyuter tarmoq tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Wi-Fi (Wireless Fidelity) —
ingliz tili
so’zlaridan tashkil topgan bo’lib, «simsiz vafolik» ma’nosini anglatadi. Wi-Fi texnologiyasi
deb raqamli ma’lumotlarni radiokanallar orqali jo’natish turlaridan biridir. Ushbu texnologiya
yaratilishida avvalo korporativ foydalanuvchilar uchun mo’ljallangan bo’lib, kabelli tarmoqni
o’rnini egallashi bashorat qilingandi. Bizga ma’lumki albatta kabelli tarmoqli kompyuter
tarmog’ini yaratish uchun bir necha ming kabel tarmog’ini qo’lda o’rnatish hamda maxsus
tarmoq topologiyasini o’rnatish talab qilinishini hamma bilishligi aniq.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
293
Wi-Fi — radiochastotalarning qisqartirilgan boshqaruv chastotalarida ishlovchi simsiz
ma’lumot almashinish standartlashtirilgan 6 texnologiyasi. Odatda Wi-Fi tarmog’i orqali
WLAN(Wireless Local Area Network — Simsiz Lokal Tarmoq) tarmoqlar yaratiladi. Ushbu
tarmoqda albatta yuqori radioto’lqinlar orqali aloqa tashkil qilinuvchi hamda ma’lumot
almashinishini ko’rish mumkin bo’ladi. Bu tizim kabelli tarmoqni kengayishi yoki unga
alternativ sifatida bitta ofis, butun bir bino yoki bir maydon territoriyasida ishlatiladi. Wi-
Fi texnologiyasi minglab kabel tarmog’ini tushirish kabi mablag’li jarayon uchun
mablag’laringizni tejash bilan birga, o’rnatishni oddiyligi esa murakkab texnik o’rnatish
jarayonlariga vaqtni iqtisod qilinishini bu tarmoqni boshqa tarmoqlardan ustun qilib qo’yadi.
Simsiz tarmoqlar radiochastotalardan foydalanishiga sabab radioto’lqinlar bino yoki
umuman ofislardagi devor yoki shunga o’xshagan to’siqlardan ham o’tib ketaveradi va
umuman hech narsa unga to’siq bo’la olmaydi(masofadan tashqari albatta!). Simsiz tarmoqlar
o’z-o’zidan kabelli tarmoqlardan ishonchliroq hisoblanadi. Ko’pchilik WLAN tarmoqlarini
diapazoni yoki qoplash maydoni 160 metrni tashkil qiladi, bu albatta uning yo’lidagi
to’siqlarning qanaqaligiga va qanchaligiga bog’liq bo’ladi. Ushbu tarmoqni ishlash tezligi
kabelli tarmoq bilan tenglashashi ham mumkin va undan bir necha barobar yuqori ham bo’lishi
mumkin. WI-FI TEXNOLOGIYASI Wi-Fi texnologiyasi hozirgi kunga kelib kompyuter olamida
eng perspektiv kompyuter tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Wi-Fi (Wireless Fidelity) — ingliz
tili so’zlaridan tashkil topgan bo’lib, «simsiz bog’lanish» ma’nosini anglatadi. Wi-Fi
texnologiyasi raqamli ma’lumotlarni radiokanallar orqali jo’natish turlaridan biridir. Ushbu
texnologiya yaratilishida avvalo korporativ foydalanuvchilar uchun mo’ljallangan bo’lib, kabelli
tarmoqni o’rnini egallashi bashorat qilingandi. Bizga ma’lumki kabelli tarmoqli kompyuter
tarmog’ini yaratish uchun bir necha ming kabel tarmog’ini qo’lda o’rnatish hamda maxsus tarmoq
topologiyasini o’rnatish talab qilinadi. Wi-Fi radiochastotalarning qisqartirilgan boshqaruv
chastotalarida ishlovchi simsiz ma’lumot almashinish standartlashtirilgan texnologiyasi. Odatda
Wi-Fi tarmog’i orqali WLAN(Wireless Local Area Network — Simsiz Lokal Tarmoq)
tarmoqlar yaratiladi. Ushbu tarmoqda yuqori radioto’lqinlar orqali aloqa tashkil qilinuvchi hamda
ma’lumot almashinishini ko’rish mumkin bo’ladi. Bu tizim kabelli tarmoqni kengayishi yoki
unga alternativ sifatida bitta ofis, butun bir bino yoki bir maydon territoriyasida ishlatiladi. Wi-
Fi texnologiyasi minglab kabel tarmog’ini tushirish kabi mablag’li jarayon uchun
mablag’laringizni tejash bilan birga, o’rnatishni oddiyligi esa murakkab texnik o’rnatish
jarayonlariga vaqtni iqtisod qilinishini bu tarmoqni boshqa tarmoqlardan ustun qilib qo’yadi.
Simsiz tarmoqlar radiochastotalardan foydalanishiga sabab radioto’lqinlar bino yoki
umuman ofislardagi devor yoki shunga o’xshagan to’siqlardan ham o’tib ketaveradi va umuman
hech narsa unga to’siq bo’la olmaydi(masofadan tashqari albatta!).
Simsiz tarmoqlar o’z-o’zidan kabelli tarmoqlardan ishonchliroq hisoblanadi. Ko’pchilik
WLAN tarmoqlarini diapazoni yoki qoplash maydoni 160 metrni tashkil qiladi, bu albatta
uning yo’lidagi to’siqlarning qanaqaligiga va qanchaligiga bog’liq bo’ladi. Ushbu tarmoqni
ishlash tezligi kabelli tarmoq bilan tenglashashi ham mumkin va undan bir necha barobar
yuqori ham bo’lishi mumkin. Bu albatta qaysi standartidan foydalanishga ham bo’gliq bo’ladi.
Wi-Fi aloqa tarmog’i Xuddi oddiy tarmoqlar kabi WLAN tarmog’ida ham ma’lumotlarning
o’tkazuvchanlik qobiliyati uning topologiyasidan, yuklanishidan, yuklanish nuqtasining
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
294
masofasiga va shu kabi parametrlarga bog’liq bo’ladi. Ushbu tarmoqni eng qulay tomonlaridan
birinchisi uni oson o’rnatilishida bo’lsa ikkinchisi esa Wi-Fi tarmog’ini kengaytirishdagi
muammolarni umuman yo’qligi yoki boshqacha qilib aytganda ushbu tarmoq kengayishi oson
bo’lgan eng sodda tarmoq hisoblanadi desam mubolag’a bo’lmasa kerak. Ushbu WLAN
tarmo’gini kengaytirish uchun esa amaliy jihatdan yondoshib qaraganda yangi ulanish
nuqtalarini yaratishning o’zigina kifoya.
Wi-Fi qurilmasini yoki razvyortkasini sotib
olayotgan 8 foydalanuvchi o’zini bemalol quyidagi imkoniyatlarni ega deb hisoblashi mumkin:
1. Ko’p funksional multiservisli simsiz aloqa bilan birgalikda qo’shimcha qurilmalar bilan
ishlovchi maxsus qurilma
2. Yuqori tezlikda uzoq masofalarga ma’lumot almashinish imkoniyatiga ega bo’lasiz
3. Tarmoqni kengaytirish uchun deyarli hech qanday ishni amalga oshirishni keragi
yo’q:yangi foydalanuvchi tarmoqqa ulanish uchun tarmoqqa ulanish parolini bilishi buning uchun
yetarli hisoblanadi.
4.Ushbu foydalanuvchi internet texnologiyalari hamda telekommunikatsiya sohalarining
eng oxirgi yutuqlaridan foydalanayotgan bo’ladi. Quyidagi rasmda Wi-Fi tarmog’iga ulanish
qurilmalari keltirilgan. Wi-Fi tarmog’iga ulanish qurilmalari Xuddi oddiy tarmoqlar kabi WLAN
tarmog’ida ham ma’lumotlarning o’tkazuvchanlik qobiliyatiuning topologiyasidan,
yuklanishidan, yuklanish nuqtasining masofasiga va shu kabi parametrlarga bog’liq bo’ladi.
Ushbu tarmoqni eng qulay tomonlaridan birinchisi uni oson o’rnatilishida bo’lsa
ikkinchisi esa Wi-Fi tarmog’ini kengaytirishdagi muammolarni umuman yo’qligi yoki
boshqacha qilib aytganda ushbu tarmoq kengayishi oson bo’lgan 9 eng sodda tarmoq hisoblanadi
desam mubolag’a bo’lmasa kerak. Ushbu WLAN tarmo’gini kengaytirish uchun esa amaliy
jihatdan yondoshib qaraganda yangi ulanish nuqtalarini yaratishning o’zigina kifoya.
INTERNET – jahon bo‘yicha kompyuter tarmoqlaridan tuzilgan yaxlit tarmoq bo‘lib,
axborot almashinuvining yagona til – andoza – qoidalar majmuyi asosida ishlaydi. INTERNET
tarmog‘i istalgan axborotni zamon va makoniga bog‘liq bo‘lmagan xolda olish imkoniyatini
yaratib beradi. Apparat va dasturiy vositalarning rivojlanishi, mukammalligi va shu bilan bir
qatorda, ko`rinishidan soddaligi, ko`pchilik foydalanuvchilar tarmoqlari o`z kuchlari bilan o`rnata
oladigan darajaga keltirilgan. Ammo har bir tarmoq bilan ishlovchi yoki tanishishni xohlagan
foydalanuvchi mavjud adabiyotlardan qoniqa olmasligi mumkin. Chunki adabiyotlarning
aksariyati ko`p va katta masalalarni bir kitob doirasida qamrab olishga harakat qilingan.
4Axborotlarni bir kompyuterdan ikkinchi kompyuterga uzatish muammosi hisoblsh texnikasi
paydo bol`gandan beri mavjuddir. 10 Axborotlarni bunday uzatish alohida foydalanilayotgan
kompyuterlarni birgalikda ishlashni tashkil qilish, bir masalani bir necha kompyuter yordamida
hal qilish imkoniyatini beradi. Ayniqsa, Windows operatsion sistemasining oxirgi versiyalarida
ancha rivojlangan tarmoq vositalari mavjudligi maxsus tarmoq dasturlarini xarid qilishdan
ozod qiladi. Bundan tashqari, har bir kompyuterni ma’lum bir vazifani bajarishga
ixtisoslashtirish va kompyuterlarning resurslaridan birgalikda foydalanish hamda ko`pgina
boshqa muammolarni ham hal qilish mumkin bo`ladi. Yana tarmoqning asosiy texnik
ko`rsatkichlaridan biri – katta yuklamada ishlash imkoniyatidir, ya’ni axborot almashish tezligi
(yana boshqacha qilib aytganda, katta trafik bilan). Tarmoqda qo`llanilayotgan axborot
almashinuvi boshqaruvchi mexanizm unumli bo`lmasa, u holda kompyuterlar axborot uzatish
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
295
uchun ko`p vaqt navbat kutib qolishi mumkin. Navbat kelganidan so`ng katta tezlikda va bexato
axborot uzatilsa ham, tarmoqdan foydalanuvchiga baribir tarmoq resurslaridan foydalanish
uchun ma’lum vaqt kutishga to`g`ri keladi. Har qanday axborot uzatishni boshqarish mexanizmi
kafolatlangan ravishda ishlashi uchun, oldindan tarmoqqa ulanishi mumkin bo`lgan
kompyuterlar, axborotlar soni ma’lum bo`lishi kerak. Rejalashtirilganidan ko`p kompyuterlarni
tarmoqqa ulanishi, yuklamaning oshishiga olib kelishi natijasida har qanday mexanizm ham
axborotlarni uzatishga ulgura olmay qolishi tabiiydir. Nihoyat, tarmoq deb, bu so`zning tub
ma’nosi kabi, shunday axborot uzatish sistemasini tushunish kerakki, bu mahalliy bir necha
o`nlab kompyuterlarni birlashtirgan bo`lishi lozim. INTERNETning tuzilmasi va tashkil
etuvchilari Internet (International Network –xalqaro kompyutеr tarmog`i)-butun dunyoni
qamrab olgan global kompyutеr tarmog`idir. Hozirgi kunda Internet dunyoning 150 dan ortiq
mamlakatlarida 100 millionlab abonеntlarga ega.Har oyda tarmoq miqdori 5-10% ortib bormoqda.
Internet dunyodagi turli xil ma'lumotga oid axborot tarmoqlari o`rtasidagi o`zaro aloqani
amalga oshiruvchi yadroni tashkil qiladi. Internet qachonlardir faqat tadqiqot va o`quv
guruhlarigagina xizmat qilgan bo`lsa, hozirgi kunga kеlib, u ishlab chiqarish doiralari orasida
kеng tarqalmoqda. Kompaniyalarni Internet tarmog`ining tеzkorligi, arzon, kеng qamrovdagi
aloqa, hamkorlik ishlaridagi qulaylik, hammaning ishlashi uchun imkon bеruvchi programma,
hamda ma'lumotlarning noyob bazasi ekanligi o`ziga tortmoqda. Arzon xizmat narxi evaziga
(faqat Internet tarmog`idan yoki tеlеfondan foydalanganliklari uchun oyma-oy to`lanuvchi
doimiy to`lovni nazarda tutmasa) foydalanuvchilar AQSh, Kanada, Avstraliya va boshqa
ko`pgina Yevropa mamlakatlarining tijorat yoki notijorat axborot xizmatlariga yo`l topadilar.
Internetning erkin kiriladigan arxivida insoniyat faoliyatining barcha jabhalarini qamrab
oladigan axborotlarga, yangi ilmiy yangiliklardan tortib, to ertangi kungi ob-havo ma'lumotigacha
bilib olish mumkin. Ayniqsa, kommunikatsiyaga muhtoj shaxslar, tashkilot, muassasalar uchun
ko`pincha tеlеfon orqali to`g`ridan-to`g`ri aloqaga nisbatan Internet infrastrukturasidan
foydalanish anchagina arzon tushadi. Bu narsa, ayniqsa, chеt ellarda filiallari mavjud bo`lgan
firmalar uchun qulaydir, chunki Internet ning konfidеntsial noyob aloqalari butun dunyo bo`yicha
imkoniyatga ega. Intеrnеt 1983 yildа yarаtilgаn dеb qаbul qilingаn bo’lib, shu yili kоmp`yutеr
аlоqаsini dаsturiy tа`minоtidа rеvоlyutsiоn o’zgаrish yuz bеrdi.Intеrnеtning pаydо bo’lish vаqti
uning аsоsini tаshkil etuvchi TPC/IP qаydnоmаlаrilаrining stаndаrt sifаtidа qаbul qilingаn vаqti
bilаn bеlgilаngаn. Kоmp`yutеr tаrmоqlаrini tаrmоqlаr аrо intеrfеys-GATEWAY (shlyuz) оrqаli
birlаshtirаdi. Bu tаrmоq turli dаvlаt kоrxоnаlаri, o’quv yurtlаri, xususiy kоrxоnаlаr vа 13
shаxslаrning yangi kоmp`yutеr tеxnоlоgiyalаrini yarаtish, jоriy qilish vа ulаrning shu sоhаdаgi
hаrаkаtlаrini birlаshtirish uchun xizmаt qilаdi. Hоzirdа u butun dunyo qit`аlаrini o’zidа
birlаshtirаdi.Intеrnеt tаrkibidаgi bа`zi kоmp`yutеr tаrmоqlаri CSNET, NSFNET-o’z nаvbаtidа
kаttа tаrmоqlаr bo’lib, o’zlаri hаm bir nеchа tаrmоqlаrdаn ibоrаt. Intеrnеt ishini kоrdinаtsiya
qilishni NIC (NetWork Information Centre) Stеnfоrt univеrsitеtidаgi SRI (Stanfort Research
Institute, ko’pinchа SRI-NIC dеb yuritilаdi) mаzkаz tоmоnidаn bоshqаrilаdi. Intеrnеtdа TELNET
(Tеlеfоn tаrmоg’i) uzоqqа uzаtish, FTP (File Transport Protocol) fаyl uzаtish, SMTP (Simple
Mail Transport Protocol) оddiy pоchtа jo’nаtish qаydnоmаlаridаn elеktrоn pоchtа uchun
fоydаlаnilаdi. MCI, ICT o’z mijоzlаrigа pоchtа, fаks vа tеlеks xizmаtlаrini ko’rsаtаdi. NSFNET-
АQShning milliy fоndi tаrmоg’i, eng yirik supеr kоmp`yutеrgа ulаngаn bo’lib АQShdаgi ilmiy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
296
tаdqiqоt institutlаrini, kоrpоrаtsiya vа hukumаt idоrаlаrini birlаshtirаdi. UUNET-Sаvdо-sоtiq
bilаn bоg’liq bo’lmаgаn tаrmоq bo’lib, USENET yangiliklаrini UNIXdа bоshlаng’ich mаtnlаrni
оlish kаbi ishlаrni tа`minlаydi. UUCPNET (Unix to Unix Copy)-Xаlqаrо elеktrоn pоchtа
bo’lib, mа`lumоtlаr UUCP ismli dаsturlаr оrqаli jo’nаtilаdi.
UUCP-uzаtish uchun qаydnоmа, kоmmunikаtsiya mаqsаdlаri uchun fаyllаr to’plаmi,
kоmmunikаtsiоn dаsturlаr uchun esа buyruqlаr to’plаmidir. Undаn elеktrоn pоchtаlаr yubоrish
vа tеlеkоnfrеnsiyalаrdа qаtnаshish uchun kеng fоydаlаnilаdi. 14 Butun dunyo miqyosidа
kоmp`yutеrlаr оrqаli mulоqоt bo’lishi uchun ulаr bir-birini tushunishi kеrаk. Kоmp`yutеrlаr
mutаnоsibligini tа`minlаsh mаqsаdidа ITO-(International
Telecommunication Union) Xаlqаrо tеlеkоmmunikаtsiya uyushmаsi tаshkil qilingаn.
U tеlеfоn vа mа`lumоtlаrni uzаtish tizimlаrini nаzоrаt qiluvchi 3 tа оrgаndаn ibоrаt.
Bu оrgаn CCITT dеb nоmlаnаdi vа tеlеvоn, tеlеgrаf, mа`lumоtlаrni uzаtish xizmаti
sоhаsidа tаkliflаr ishlаb chiqаdi.
Xаlqаrо аndоzаlаsh ISO (Organization and Standartizations-Xаlqаrо аndоzаlаsh
tаshkilоti) - U o’zidа 100 dan оrtiq mаmlаkаtlаrni birlаshtirgаn.
IEEE xаlqаrо tаshkilоt (Institute of Electrical and Electronics Enginers) Lоkаl tаrmоq
uchun IEEE 82 аndоzаsi аsоsiydir.
Shu bilan birga yana bir narsani aytish lozimki, yaqindan bеri bosma nashrlarni
kompyutеr tarmog‘i kanali orqali tarqatish boshlandi.
Tеz-tеz bizga kеrakli gazеta va jurnallarimizning oxirgi ma'lumotlarini WWW so‘zlaridan
boshlangan manzilda ko‘rish va uni shu manzildan nusxasini ko‘chirib olish mumkin dеgan so‘zlar
ko‘proq uchrab turibdi.
Shu bilan birga elеktron nashrlar tushunchalarining qamrovi oyma-oy kеngayib
bormoqda. Yangi-yangi elеktron usulda chop etilgan jurnallar paydo bo`lmoqda. Internetning
tuzilmasi va tashkil etuvchilarini NFSnet (National Science Foundation Net – Milliy ilmiy
fondler tarmog’i) tashkil etadi.
Bu tarmoq AQSH hududi bo’ylab tarqalgan 10dan ortiq aloqa tugunlari (uzeli) kabellar
yordamida o’zaro birlashtirilgan tugunlarga kompyuterlaulanadi. Boshqa mamlakatlardagi
aloqa tugunlari tayanch tugunlariga to’g’ridan-to’gri ulanadi, o’z navbatida u tugunlarga
boshqa tugunlar ulanib tarmoq daraxtsimon tuzilmadagi barglarga o’xshab ko’payib boradi. Shu
tariqa jahon kompyuter tarmog’i Internet shakllanib taraqqiy etmoqda. Tayanch tarmoqqa
bevosita yoki bilvosita ulangan boshqa tarmoqlar, Internetning asosiy hizmatlarini o’zida
mujassamlashtirgan holda Internet qismlarini tashkil etuvchilari hisoblanadi. World Wide Web
(WWW, tarjimasi – Jahon o’rgimchak to’ri) Internetning eng yaxshi hizmatlaridan bo’lib, matn,
grafik axborot, tovushli fragmentlardan WWW foudalanuvchiga Internetning istalgan qismidagi
serverdagi hujjatni topib o’qishni ta’minlovchi tizimdir. WWWning muhim hossalaridan biri
hujjatlarga gipermatn ishoratlari («Ссылка»лaри) kiritilishi mumkinligidadir. Bu ishoratlarning
afzalligi shundan iboratki, ular yordamida foydalanuvchi yangi hujjatni ekranga yuklash
jarayonini juda oson yo’l bilan amalga oshiradi: ya’ni sichqoncha ko’rsatkichi gipermatndagi
kerakli ishoratga keltirilib bosilishi kifoya.Istalgan hijjat boshqa hujjatlarga ishoratlarni ma’lum
ko’rinishda saqlashi mumkin. Agar matnda boshqa hujjatlarga ishorat bo’lsa, bunday hujjat
Gipermatn deyiladi. Amalda WWW tizimida barcha hujjatlar gipermatn ko’rinishida bo’lib,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
297
ko’pchiligi grafik tasvir, tovush ma’lumotlari va videofragmentlarni o’z ichiga oladi.
Internetning resurslari va ulardan foydalanish usullari Internet resurslarini har xil ko’rinishdagi
axborotlar tashkil etadi. Ulardan foydalanish Internetning har xil hizmatlari yordamida amalga
oshiriladi. Mavjud hizmatlarni bilish, konkret hizmatlarga murojaat qila bilish va qo’yilgan
masalani yechish usullarini to’gri tanlash tarmoqda ishlash samarasini belgilaydi. Internet
hizmatlarini quyidagi sinflarga ajratish mumkin. -Interaktiv hizmatlar; -to’gri murojaat qilish
hizmatlari; -keyinchalik o’qishga mo’ljallangan hizmatlar. Keyinchalik o’qishga mo’ljallangan
hizmatlar ko’p tarqalgan bo`lib, ular ancha universal va kompyuter resurslariga hamda aloqa
tizimlariga bo’lgan talablari kamroq hisoblanadi. Bu sinfning asosiy belgisi – axborot olishga
berilgan talab bilan uni olish vaqti orasidagi tafovut katta bo`lishi mumkin (masalan, electron
po`chta). To`g`ri murojaat qilish hizmatlari berilgan talab bo`yicha axborot o`sha vaqtning
o`zidayoq qaytarilishi bilan harakterlanadilar. Lekin bunday hizmat axborot oluvchidan o`sha
paytning o`zidayoq qaror qabul qilishni talab qilmaydi. Axborot olinganidan so`ng tezda
qaror qabul qilib javob berilishi talab qilinadigan hizmatlar interaktiv hizmatlar
deyiladi.Yuqoridagi hizmatlar to`g`risida aniqroq tasavvur hosil qilish uchun oddiy aloqa
hizmatidan misol keltiradigan bo`lsak, interaktiv hizmatga telefon hizmatini, to’gri murojaat
qilish hizmatlariga faks va keyinchalik o’qishga mo’ljallangan hizmatlarga xat orqali aloqani
ko`rsatish mumkin. . Internet hizmatlarining shakllari Internetda ko`rsatiladigan tarmoq hizmatlari
asosan quyidagilardir: - axborot uzatish tarmoq tizimlari (FTP, GOPHER); -axborot qidirish
tizimlari (Yahoo, Lycos, Alta vista, Rambler va boshqalar); - kommunikatsion hizmat,
telekonferensiyalar (E-mail, Telnet, UseNet va boshqalar); - multimedia va informatsion tizimlar
(Word Wide Web); FTP (File Transfer Protocol) fayllarni uzatish protokoliga asoslangan
axborot hizmati Internetda birinchi yaratilgan tizimlardan hisoblanadi. FTP tarmoq bo`yicha
istalgan shakldagi fayllarni yuborishi mumkin. Gopher ham Internetning axborot tizimi
hisoblanadi. Gopherning afzalligi shundaki, u foydalanuvchi ulangan Gopher – serverdagi
menyuga kirib tanlangan punkti bo`yicha Internetning boshqa Gopher – serverlariga yuborishi
mumkin. Internetda turli hildaga qidirish tizimlari yaratilgan bo`lib, bu tizimlarning asosiy
maqsadi kerakli axborotlarni oson va qulay usulda topib berishdir imkoniyatini beradi.
Internetda telekonferensiya tarqoq holda joylashgan ko`p foydalanuvchilarni o`zaro
uzluksiz muloqot ilishi uchun mo`ljallangan tizimdir. UseNet Internetdan foydalanuchilar uchun
telekonferensiya deb nomlangan guruhiy munozaralarda ishtirok etish imkoniyatini yaratuvchi
tizimdir.
4.2. INTЕRNЕT BILAN ISHLASH
Brauzеr programmalar orasida kеng tarqalgan Microsoft Internet Explorer va Netscape
Navigator programmalaridir. Birinchi programma tеkinga bеrilsa (albatta, Windows litsеnzion
programmasi mavjud bo`lsa), ikkinchisi tijorat shaklida (pulli) tarqatiladigan programmadir.
Biz asosan Microsoft Internet Explorerga to`xtaymiz, chunki hozirda u Web sahifalarni
ko`rishning yuksak quroliga aylandi. U Windows da brauzеr emas, hatto shaxrlovchi dеb
ham yuritiladi. Buning asosiy sababi, HTML va boshqa programma vositalaridan (Java, java
Script) foydalanib tuzilgan Web sahifalarini uning foydalanuvchiga tushunarli ko`rinishda
sharxlab bеrishidadir. Shunday qilib, brauzеrning asosiy vazifasi URL adrеslarda joylashgan Web
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
298
sahifalarni kompyutеrga yuklash va uni foydalanuvchiga tushunarli ko`rinishda monitor ekranida
ko`rsatib bеrishdir. 19 Wi-Fi simsiz aloqa tarmog’ining keyingi avlodi Li-Fi deb nomlandi.
Yaqinda olimlar ma’lumotlarni o’tkazish uchun mo’ljallangan mutlaq yangi texnologiya
ustida ishlashni boshlab yuborishgan edi. Bu simsiz interfeys bo’lib,uning yordamida oddiy
yoritguvchi asboblardan foydalangan holda nurlanish maromini buzmay, osongina va tezkorlik
bilan ma’lumotlarni o’tkazish mumkin. Buning uchun insonning ko’ziga ta’siri judayam kam
bo’lgan yorug’lik diodlarining intensivligini tezda va yuqori aniqlikda o’zgartira olish
qobiliyatiga ega texnologiyalardan foydalaniladi. Wi-Fi texnologiyasining ushbu analogi Li Fi
(inglizcha, light – yorug’lik so’zidan olingan) deb nomlanadigan bo’ldi. 20 Ma’lumotlarni
o’tkazishda yorug’likdan foydalanish g’oyasi yaqinda paydo bo’lgan emas, bunday g’oya bir
asr avval ham mavjud bo’lgan. Ilk marta simsiz telefon qo’ng’irog’ini amalga oshirgan shaxs
Aleksandr Bell bo’lib, bu voqea 1880-yilda yuz bergan. Bell buni o’zining “Fotofon” deb
nomlangan kashfiyoti yordamida amalga oshirgan. Yorug’lik yordamida ma’lumotlarni
o’tkazishga bo’lgan ilmiy va tijoriy qiziqishlar, asosan, so’nggi yillarda kuchayib ketdi. Tan
olish kerakki, bugungi kunda Wi-Fi texnologiyasi shunday ommalashib ketdiki, hozirda undan
hatto samolyotlarda, avtobuslarda, muzlatgich va sovutgichlarda, umuman olganda, deyarli
barcha turdagi elektronika vositalarida foydalanish mumkin. Biroq, ushbu texnologiya orqali
ma’lumotlarni o’tkazish uchun mo’ljallangan kirish nuqtalari (access point) va unga bog’lanuvchi
simsiz qurilmalarning ishlashi bir-biriga halaqit berib qolishi mumkin. Bu esa simsiz tarmoqning
o’tkazish imkoniyatini pasaytiradi, natijada kishilarda ma’lumotlarni o’tkazishning muqobil
variantlarini ishlab chiqish ehtiyoji paydo bo’ldi. U o’tkazgan tajribada ma’lumotlarni o’tkazish
tezligi 10 Mbit/s gacha yetdi. Biroq, professor Xaas interfeys tezligini 100 Mbit/s gacha
yetkazishni rejalashtirmoqda. Yorug’lik orqali ma’lumotlarni o’tkazish texnologiyasiga
ko’pchilikning qiziqishi baland, chunki unda hech qanday radioto’lqinlarsiz ma’lumotlarni
simsiz tarmoqda o’tkazish mumkin. Bundan tashqari, neft platformalarida, suv ostida,
navigatsiya qurilmalari ishlaydigan samolyotlarda radioto’lqinlardan foydalanish ko’pincha ish
faoliyatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
WI-MAX
TEXNOLOGIYASI:
GLOBAL
TARMOQQA
CHIQISHNING
EVOLYUTSIYASI So’nggi yillarda tarmoq texnologiyalarining rivojlanishi personal
kompyuterlarning yagona tarmoqqa ulash, hamda umumjahon Internet tarmog’iga chiqish
imkoniyati usullarini oshirib yubordi. Hozirgi kunda deyarli barcha turdagi kompyuterlarda
tarmoqqa ulanish yohud internetga chqish imkoniyati mavjud. Keling ana shu hozirgi kunda
deyarli barcha foydalanuvchilar foydalana olishi mumkin bo’lgan tarmoqqa ulanish usullarini
biroz ko’rib chiqamiz.
1. Dial-Up. Telefon liniyasi orqali kommutatsiyalangan ulanish. Ushbu texnologiya
ulanishdagi oddiylik sababli yaratilganidan buyon ishlatilib kelinmoqda. Ikki modem bir-biri
bilan telefon liniyasini ishlatgan holda aloqa o’rnatadi. Oddiy holda ulanish birga-bir amalga
oshiriladi hamda ma’lumot uzatish uchun barcha mavjud ovoz diapazoni chastotasidan
foydalanadi. Lekin ushbu texnologiyaning ko’pgina kamchiliklari mavjud. Masalan: ma’lumot
uzatishdagi past tezlik, tashqi ta’sir tufayli yuborilayotgan paketlarning qismi yo’qolish
extimoli, ulanishning uzilib qolish extimoli hamda ulanish davrida telefon liniyasining
butunlay band bo’lishi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
299
2. Keng polosali ma’lumot uzatish texnologiyasi xDSL. Ushbu texnologiya statsionar
obyektlar uchun juda ham maqbuldir. Mavjud telefon tarmog’idan foydalangan holda bemalol
ushbu texnologiya orqali yuqori tezlikka ega bo’lish mumkin, lekin liniyalar mavjud
bo’lmasachi? Yangi liniyasini foydalanuvchi manziligacha olib borish, juda ham qimmatga
tushishi aniq. Uning ustiga ushbu texnologiyani har bir yangi foydalanuvchiga o’rnatish uchun
ham foydalanuvchi ham uzatuvchi liniyasi tomonda ma’lum o’rnatish va tuzatishlar amalga
oshirilishi lozim.
3. Ethernet texnologiyasi. Lokal tarmoq texnologiyasining eng keng tarqalgan turi
bo’lib, 10 Mbit/s, 100 Mbit/s (Fast Ethernet), 1 Gbit/s hattoki 10 Gbit/s tezlik bilan ulanib turish
imkoniyatiga egadir. Ethernet ning yutug’i tarmoq strukturasi tanlanishidagi qulayligidir.
Ammo ushbu texnologiya kamchiligi, bu uning ma’lum masofadagina ishlay olishidir.
Agarda vitaya para kabelini oladigan bo’lsak, u holda tarmoq masofasi 100 metrdan
oshmasligi aniq. Uzaytirish uchun esa har 100 metrda qurilma qo’yishga to’g’ri keladi yoki optik
toladan foydalanish zarur. Lekin qo’shni binolarni bir tarmoqda jamlash uchun bu juda qiyin
hamda qimmatga tushishi mumkin.
4. Wi-Fi texnologiyasi orqali ma’lumot uzatish. Ushbu texnologiya Wi-Fi (802.11a/b/g/n
standartida) ishlab, bino ichida 45 metr uzoqlikda, 100 metr ochiq joyda bemalol katta tezlikda
stabil tarmoqqa ulanish imkonini beradi. Lekin kata hududda sifatli tezlikni ta’minlash uchun
esa juda ham ko’p Wi-Fi nuqtalari o’rnatilishi lozim bo’ladi. Bu esa texnologiyaga bo’lgan
harajatni oshishiga olib keladi. Muammolardan yana biri shuki, abonent, yani foydalanuvchini
bir nuqtadan ikkinchi nuqtaga ko’chganida, ma’lumot almashinish hamda ulanishda to’xtovlar
vujudga kelishidir. Yuqorida ko’rib chiqilgan tarmoq texnologiyalari bugungi kunda
qo’yilayotgan yuqori o’tkazuvchanlik, ishonchlilik hamda mobillik darajalarini o’zida qizman
yohud to’liq aks ettira olgani bilan, narh bo’yicha bugungi operatorlarga to’g’ri kelmaydi.
Aynan ushbu muammoni simsiz texnologiyaning yangi avlodi bo’lmish IEEE 802.16
standartli Wi-MAX (Worldwide Interoperability for Microwave Access) texnologiyasi hal
qilishi mumkin. Wi-MAX texnologiyasini kengaytirish va rivojlantirish maqsadida 1999-yilda
Wi-MAX-forumi ochildi va Wi-MAX texnologiyasiga quyidagi talablar qo’yildi:
1. Katta bo’lmagan hududlarga shu qatori ajratilgan rayonlar, chetki (chetlashtirilgan)
obyektlar Wi-MAX texnologiyasi asosida kommunikatsiya va axborot xizmatlaridan
foydalanishga ega bo’lishi, rivojlanayotgan davlatlardagi 1,5 million aholini shu hisob ichidan
100 ta odam ATs larga ulanmagan va yirik shaharlar bilan simli aloqa orqali axborot, ma’lumot
almashish sharoitiga ega bo’lmagan aholini kommunikatsiya va axborot xizmatlaridan
foydalanish imkoniyatini yaratish.
2. Wi-MAX texnologiyasi orqali yer kurrasidagi aholining teng yarmini kommunikatsiya
va axborot xizmatlaridan foydalanishga erishish. Wi-MAX texnologiyasining asosiy
maqsadlaridan biri universal simsiz aloqa orqali katta hududlarga ishonchli, sifatli
kommunikatsiya va axborot xizmatlaridan foydalanish sharoitini yaratish bo’ldi. Bu orqali
Wi-MAX texnologiyasi quyidagi farqlarga ega bo’ldi:
1. Simli aloqa va yo’ldoshli aloqa tizimlaridagi servis-provayderlarga iqtisodiy
tomondan effektivligini hal etish va bu orqali faqat potentsial abonentlarga erishibgina qolmay,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
300
balki bir joydan foydalanuvchi, (statsionar) abonentlar sonini oshirish bilan birga ularga
kommunikatsiya va axborot xizmatlaridan foydalanishni sifatli yo’lga qo’yish.
2. Simsiz aloqa tizimlari boshqa simli texnologiyalar bilan moslashuvchanligi. Bu
orqali simsiz aloqa maydonini kengaytirish (masshtablashtirish) imkoniyati paydo bo’ladi.
3. O’rnatish, ulanish sodda arxitekturasi bu orqali unga ketadigan xarajatlarni
kamaytirilishiga olib keladi.
4 .Radioaloqa tizimlarida aloqa qamrab olish hududi uzoqligi muhim hisoblanadi.
Hozirgi davrda yuqori maydonlarga mo’ljallangan ko’p simsiz aloqatarmoqlarida
obyekt va tarmoq oralig’ida to’g’ridan-to’g’ri ko’rinishga ega bo’lishi kerak.
5. Wi-MAX texnologiyasi tarkibida IP protokollari bo’lganligi sababli lokal va
korporativ tarmoqlarda qo’llanilishi mumkin. Wi-MAX texnologiyasi imkoniyatlari: Wi-MAX
texnologiyasi har qanday, shu jumladan zich shahar imoratlari sharoitlarida ishlashga, aloqa
yuqori sifati va malumotlar uzatish katta tezligini ta’minlashga imkon beradi.
Wi-MAX texnologiyasidan simsiz ulanish nuqtalarini tashkil qilib, kompaniyalar
bo’limlari o’rtasida tarmoqni tashkil qilib va ilgari ananaviy texnologiyalar sababli imkoni
bo’lmagan boshqa masalalarni hal etib “oxirgi nuqta” keng polosali ulanishlarni yaratish
uchun foydalanish mumkin. Wi-MAX texnologiyasi yuqori tezliklarda Internetga ulanishni, Wi-
Fi tarmoqlariga qaraganda keng zonalarni qoplash va ishonchlilikni imkon beradi. Wi-MAX
texnologiyasi -bu butun shahar hududida tashkil qilinadigan keng polosali simsiz ulanish
tarmog’i, resiverdan baza stantsiyasigacha masofa esa kilometrlar bilan o’lchanadi. Wi-MAX
qayd etilgan, mobil va harakatdagi ulanish senariylarini ta’minlaydi. Aloqa bilan ta’minlash
masofasi-60 km, ulanish tezligi — 60 Mbit/s gacha. Wi-MAX texnologiyasi ishlash prinsiplari:
Wi-MAX sistemasi ikki asosiy qismdan iborat. ]
1 . i-MAX baza stansiyasi (yuqori qavatli binolar yohud maxsus ustinga o’rnatilishi
mumkin). 2. Wi-MAX qabul qilgich (qabul qilgichli antenna, PC card yoki tashqi kartalar
form faktori asosida). Baza stansiyasi va qabul qiluvchi abonent antennasi bog’lanishi uchun o’ta
yuqori chastota diapazonidan(O’YuCh) foydalaniladi. 2-11 GHz. Bu bog’lanish agar ideal
darajada bo’lsa, unda ma’lumot uzatish tezligi 20 Mbit/s gacha bo’ladi. Bu bog’lanish abonent
va server orasida to’g’ridan-to’g’ri ko’rinish talab etmaydi. Shuni yodda tutish lozimki, Wi-
MAX texnologiyasi nafaqat «oxirgi nuqta» («so’nggi mil»), balki regional tarmoqlar (ofis hamda
rayonlar)ni bir biri bilan bog’lashda bemalol qo’llash mumkin. Nomadic Wi-MAX. Seansli
aloqa orqali foydalanuvchi bemalol joydan joyga ko’chib yurishi hamda aloqaning uzilgan
joyidan ulanib, foydalanishda davom etishi mumkin. Portable Wi-MAX. Portable rejimida
foydalanuvchining baza stansiyalar aro aloqani uzmagan holda avtomatik ravishda ulanishi imkoni
mavjud. Lekin ushbu rejimda foydalanuvchining joydan-joyga ko’chish tezligi 40 km/soat dan
oshmasligi lozim. To’g’ri, ushbu rejimdan shaxarda foydalanish mumkin, lekin avtomobillarda
foydalanish biroz muammoni tug’diradi. obile Wi-MAX.
802.16e-2005 standartida ishlab
chiqilgan bo’lib, foydalanuvchining joydan-joyga ko’chib yurish tezligini maksimal 120
km/soatgacha bo’lganda sifatli aloqani taminlay oladi. Mobile rejimning yutuqlarini quyidagi
keltirilganlar orqali sanab o’tishimiz mumkin. Ko’p nurlanishli tarqalishdan ishonchli
himoyalanganligi. Yuqori o’tkazuvchanlik qobiliyati. TDD (Time Division Duplex) texnologiyasi
bilan ta’minlanganligi, bu texnologiya orqali assimetrik trafiklarni qayta ishlashga va
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
301
antennalarning ishlashi qiyin bo’lgan kanallarni normallashtiradi. H-ARQ (Hybrid-Automatic
Repeat Request) texnologiyasi bilan ta’minlanganligi, bu texnologiya abonent serverdan boshqa
serverga o’tish paytida aloqani uzmasdan ishonchliligini ta’minlaydi. HHO(Network-Optimized
Hard Handoff) texnologiyasi bilan ta’minlanganligi, bu texnologiya orqali 50 ms ichida abonent
va server orasida ishonchli va uzviy aloqani ta’minlaydi va boshqa texnologiyalar bilan
ta’minlangan. Bir so’z bilan aytganda, bu rejim ishonchli va mustahkam aniq aloqani ta’minlashga
ega. Hozirgi paytda simsiz aloqaning qurilish texnologiyasi soddaligi va tizimlararo ma’lumot
almashish qulayligi, har qanday ob-havo sharoitida aloqani uzatish bir xilligi va simli aloqa
liniyalari texnologiyalari orqali (bog’langan holda) qulay aloqa qilishi orqali samaraliligi oshishi
kabilar qulaylik yaratmoqda. Wi-MAX 27 texnologiyasi orqali qo’shimcha xizmatlar yaratish
(Internet tizimga ulanish qulayligi va yuqori tezlikda ma’lumot almashishi) va ularni ishonchli
ishlatilishi texnologiyaning ustuvorligini ko’rsatmoqda. Britaniyaning Cable portali keng
polosali internet tezligi bo‘yicha dunyo mamlakatlari reytingini tuzib chiqdi. Unda Cable
mutaxassislari 12 oy davomida 200ta mamlakat bo‘yicha to‘plagan ma’lumotlari joy olgan.
Bunda, mamlakatda mavjud bo‘lgan internetning o‘rtacha tezligida HD sifatli va 5Gb
o‘lchamga ega videoni yuklab olishga qancha vaqt sarflanishi hisoblab ko‘rilgan. Ro‘yxatda
birinchi o‘rinni Singapur egalladi. Bu mamlakatda internet tezligi sekundiga 60 megabitni
tashkil qilgan. 5 Gb o‘lchamga ega faylni yuklab olish uchun Singapurda 11 daqiqa vaqt talab
qilingan. Reytingda ikkinchi va uchinchi o‘rinni Shvetsiya va Daniya egalladi. Bu
mamlakatlarda internet tezligi mos ravishda 46 va 43 Mb/s.ni tashkil qiladi. Sobiq ittifoq
mamlakatlari orasida eng yuqori ko‘rsatkichni Latviya qayd etgan — 28 Mb/s. Boltiqbo‘yi
davlati mazkur dunyo reytingida 13-o‘rinda ko‘rsatib o‘tilgan. Reytingda O‘zbekiston 184-
pog‘onadan joy olgan. Unda mamlakatimizdagi internet tezligi o‘rtacha 1,02 Mb/s.ni tashkil
etishi qayd qilingan. Misol tariqasida, HD sifatdagi va 5Gb o‘lchamga ega videoni yuklab olish
uchun O‘zbekistonda 11 soatdan ortiq vaqt sarflanishi ko‘rsatib o‘tilgan. 28 Taqqoslaydigan
bo‘lsak, reytingda Rossiya 47-o‘rinni (13 Mb/s) band etgan bo‘lsa, Qozog‘iston 95-o‘rinni
(4,4 Mb/s), Qirg‘iziston 163-o‘rinni (1,52 Mb/s) egallab turishibdi. Faqatgina Tojikiston (188-
o‘rinda, 0,94 Mb/s) va Turkmaniston (198-o‘rinda, 0,56 Mb/s)
XULOSA
Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, simsiz aloqa texnologiyasi rivojlanishi natijasida
qimmat bo’lgan simli va sun’iy yo’ldoshli aloqa tizimlaridan kam foydalanilib, iqtisodiy
jihatdan tejamkorlikka erishish mumkin. Bunday texnologiyalarni qo’llash orqali foydalanuvchi
mobil va statsionar holatda, ixtiyoriy geografik muhitda ham aloqa almashinuvini va boshqa
aloqa xizmatlaridan samarali foydalana oladi va vaqtdan ham, iqtisodiy jihatdan yutuqqa
erishiladi. Shularni e’tiborga olib, biz ham Wi-Fi, WiMax va Wi-Bro texnologiyalarining
ochilmagan qirralarini o’rganish, ularni qo’llash choralarini topish, parametrlarini
optimallashtirish va yangi ko’rinishdagi tarmoq topologiyalarini loyihalashtirish oldimizga
qo’yilgan dolzarb va muhim masaladir.
REFERENCES
1.
Ахмедов, Б. А. (2021). Задачи обеспечения надежности кластерных систем в
непрерывной образовательной среде. Eurasian Education Science and Innovation
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
302
Journal, 1(22), 15-19.
2.
Akhmedov, B. A., Xalmetova, M. X., Rahmonova, G. S., Khasanova, S. Kh. (2020).
Cluster method for the development of creative thinking of students of higher educational
institutions. Экономика и социум, 12(79), 588-591.
3.
Akhmedov, B. A., Makhkamova, M. U., Aydarov, E. B., Rizayev, O. B. (2020).
4.
Trends in the use of the pedagogical cluster to improve the quality of information
technology lessons. Экономика и социум, 12(79), 802-804.
5.
Akhmedov, B. A., Majidov, J. M., Narimbetova, Z. A., Kuralov, Yu. A. (2020).
6.
Active interactive and distance forms of the cluster method of learning in development of
higher education. Экономика и социум, 12(79), 805-808.
7.
Akhmedov, B. A., Eshnazarova, M. Yu., Rustamov, U. R., Xudoyberdiyev, R. F.
8.
(2020). Cluster method of using mobile applications in the education process.
Экономика и социум, 12(79), 809-811.
9.
Akhmedov, B. A., Kuchkarov, Sh. F., (2020). Cluster methods of learning english using
information technology. Scientific Progress, 1(2), 40-43.
10.
Akhmedov, B. A. (2021). Development of network shell for organization of
processes of safe communication of data in pedagogical institutions. Scientific progress,
1(3), 113-117.
11.
Ахмедов, Б. А., Шайхисламов, Н., Мадалимов, Т., Махмудов, Қ. (2021). Smart
технологияси ва ундан таълимда тизимида кластерли фойдаланиш имкониятлари.
Scientific progress, 1(3), 102-112.
12.
Akhmedov, B. A., Majidov, J. M. (2021). Practical ways to learn and use the educational
cluster. Экономика и социум, 2(81)
Intertnet saytlari:
13.
14.
15.
16.
www.arxiv.uz
