ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
321
DÁSTÚRIY KELINSHEK TOYI DÁSTÚRLERI
Joldasbaeva. G.A
Nókis qalası 4-sanlı ulıwma bilim beriw mektebiniń tariyx páni oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11181745
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq dástúriy toy máresimleri hám olardıń áhmiyeti
haqqında sóz etilgen. Sonday-aq, toy máresimlerimizdiń bir bólegi bolǵan bet ashar, toy baslaw
dástúrleriniń turmısımızdaǵı ornı hám ertedegi “tamasha”, “ılaq oyını” h.b haqqında
maǵlıwmatlar berilgen.
Tayanısh sózler:
bet ashar, toy baslaw, gúres, ılaq oyınları, aytım, jıraw, baqsı, qıssaxan.
TRADITIONAL WEDDING CEREMONY
Abstract.
This article talks about Karakalpak traditional wedding rituals and their
meaning. Information is also given about the role of such ceremonies as bet ashar, toy baslaw and
the ancient “tamasha”, “ilak oyin” (goat fighting) and other rituals.
Keywords:
bet ashar, toy baslaw, wrestling, ilak oyin, aytim, jirov, bakhsi, kissahan.
ТРАДИЦИОННЫЕ СВАДЕБНЫЕ ЦЕРЕМОНИИ
Аннотация.
В данной статье рассказывается о каракалпакских традиционных
свадебных обрядах и их значении. Также даются сведения о роли таких церемоний, как бет
ашар, той баслау и старинных «тамаша», «ылак ойын» (козлодрание) и других обрядов.
Ключевые слова:
бет ашар, той баслау, борьба, ылак ойын, айтым, джирав, бахши,
киссахан.
Qaraqalpaq xalqı óziniń milliy úrp-ádet hám dástúrleriniń ózine tánligi menen basqa
xalıqlardan ajıralıp turadı. Úrp-ádet hám dástúrlerimiz ázelden xalqımız turmısınıń ajıralmas
bólegine aylanǵan. Qaraqalpaq xalqına tán toy dástúrleriniń biri “bet ashar” esaplanadı. Bet ashar
kelin túskende ámelge asırılatuǵın salt-dástúrlerdiń biri
Qaraqalpaqlarda “toy baslaw” degen dástúr bar. Bul bet ashardıń aldınan aytıladı. Bet
ashardıń ózi de “kishi bet ashar” hám “úlken bet ashar”ǵa bólinedi. Kishi bet ashar kelin kelgende
aytılıp, soń kelin shımıldıqqa kirgizilgen
1
Bunnan keyin toydıń qızıqlı bólimi esaplanǵan toy baslaw, úlken bet ashar baslanıp,izi
“gúres”, “qoraz urıstırıw”, “at jarıs” “ılaq oyınları” menen jalǵasqan.
“Toy baslaw” jırı aytılǵan soń toy baslanatuǵın bolǵan. Toydı baslawshı tiykarınan qolına
duwtar alıp yaki taqmaq penen qosıq arqalı toydıń bolıw sebebin, onıń iyesi haqqında maqtawlar
sózler aytqan. Geyde toy baslaw jırın jigit aǵası, geyde belgili taqıwa kelinshekler de atqarǵan.
Olar taqmaq qosıqlar arqalı toydıń bolıp atırǵan sebeplerin túsindirgen. Bul haqqında
belgili folklorist Qálli Ayımbetov tómendegishe jazadı: “Qaraqalpaq xalıq tariyxı jırlarında” toy
baslap, óleń ayttı degen sózler jarasadı. Shınında da toydı baslaǵan qosıqshı poeziyalıq terme yaki
óleń qosıqlar menen baslaydı. Toy baslawdı kásip qılıp júrgen ayırım sóz sheberleride bolǵan.
Toydı baslawshı ózi úyrenip alǵan toy baslaw qosıǵın aytıp, jáne oǵan óziniń shayırshılıǵin
da qosıp, toydıń bolıp atırǵan jaǵdayın kópke túsindirip, toy beriwshini kótermelep maqtaydı”.
2
1
Мамбетов. К. Қарақалпақлардың этнографиялық тарийхы. Н., 1995. Б.156.
2
Айымбетов. Қ. Қарақалпақ фольклоры. Н.,“Қарақалпақстан”. 1977. Б.31.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
322
“Toy baslaw jırınıń tiykarǵı maqseti toy berip atırǵan adamǵa qutlı bolsın aytıwdan, toy
sátlı ótiwi ushın jaqsı tilek tilewden, úyleniw toylarında qosılısqan eki jasqa baxıtlı ómir, saw-
salamatlıq, tatıwlıq tilewden ibarat”. Toy iyesiniń quwanıshın ushlastırıp, toy ústine toy bolsın-
dep tilek tileydi”
3
-dep jazadı folkloristler Qabıl Maqsetov hám Ádenbay Tájimuratov.
Toy degen quwanıshtıń bası bolar,
Toy dese quwrap qalǵan bas jumalar,
Bul toydı qosıq penen baslayın men
Sıylıqtı tórge beriń, jan aǵalar
Toyıńız qutlı bolsın deymen taǵı,
Úkemniń jaynay bersin baxıt baǵı
Jigitler qızdırıńlar merekeni,
Saz shertip, qosıq aytar keldi waǵı
Toy berse awılımnıń dańqı shıǵar,
Toyǵa dep, bala-shaǵa sendey ıǵar,
Toy qádesin sorasam toyxanadan,
Bermeyin dep qádeńdi kimi buǵar
Toy baxıt, dárya kibi tasa bersin,
Dáwletiń jıldan-jılǵa asa bersin
Toyıńdı shalqıp ótker Seytim aǵa,
Saqıy-dep atıń shıqsın, eliń bilsin.
4
Bet ashar eki túrli bólimnen: birinshi “aytım” ekinshisi “bet ashar”dan ibarat. “Aytım” toy
baslaw qosıqlarınıń dawamı bolıp, bet ashardıń birinshi bóliminiń xizmetin atqaradı. Teması
jaǵınan táriyp, úgit hám násiyat qosıqlarına ádewir jaqın turadı. Aytımda satira bolmaydı. Tek
ǵana bunda kelinshekti jańa shańaraq qurıp atırǵanlıǵı menen qutlıqlaw menen sheklenedi. Al, bet
ashardıń ekinshi bólimi ádette kelindi jigittiń tuwısqanları hám jaqınları menen tanıstırıw, jánede
kelinshekke arnalǵan úgit-násiyatlaw qatarlarınan turadı.
Awqatlanıp bolǵan soń hámme “bet ashar”ǵa qatnasqan. Bunda kelinniń beti aq oramal
menen jawılıp, qaptalında eki hayal kelindi eki jaǵınan uslap, birge iyilip sálem bergen. Bet ashardı
tájriybeli, shayır, sózge sheber adam atqarǵan. Kelinniń betin ashatuǵın jigit aldınnan kelinniń
betine jawıp qoyılǵan aq oramaldıń bir ushına baylanǵan miyweli aǵash tayaq uslap turatuǵın
bolǵan. Qosıq qatarlar kuplet qılıp aytılǵan, hár kuplette atı atalǵanlarǵa kelin sálem berip iyiliwi
kerek. Mısalı: Ram shayırdan jazılıp alınǵan betashar tómendegishe berilgen:
Bilesiz be kelinshek,
Qaylarda edi elińiz
Elińdi sıylap iyilip,
Qayısar qıpsha belińiz
Jańa keldi, kelinshek
Sınalatuǵın jerińiz
Sınalmayın deseńiz
3
Мақсетов. Қ. Тәжимуратов. Ә. Қарақалпақ фольклоры. Н.,“Қарақалпақстан”.1979. Б.114.
4
Мамбетов.
К. Қарақалпақлардың этнографиялық тарийхы. Н., 1995.
Б.189-190.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
323
Sıy izzetti bilseńiz
Tolayım jurt, xalqıńa
Iyilip sálem berińiz
Turpatıńa qarasam
Pákize qáddi-boyıńız
Boyıńızǵa ılayıq
Aqılıń menen oyıńız
Wayım menen qayǵını
Kewlińizden joyıńız
Qolına qolın usınǵan
Qálegenińe qosılǵan
Qutlı bolsın, kelinshek
Quwanıshlı toyıńız
5
“Bet ashar”dıń negizi didaktikadan (úgit násiyat) turadı. Bunda kelinshekke shańaraqtaǵı
bar awırmanshılıqtı moynına alıwı, “jeńge bar jerde biykeshtiń júgi jeńillenedi”- dep qıyınshılıqtan
qorqpay, ózinen keyingi awıl qızların basshılıqqa alıwı zárúrligin uqtıradı.
Dástúriy “bet ashar” kelindi kúyewdiń tuwısqanları jaqınları menen tanıstırıwdan
baslanǵan, keyin kelindi kúyewdiń awıllasları menen tanıstırǵan. Tanıstırıw házil formasında
jetkizilip, satiralıq hám házil formasındaǵı bul qosıq qatarlarında olardıń peyilindegi ózgeshelikler,
unamsız qatarlar sınǵa alınıwı menen qatar olardıń kúyew menen tuwısqanshılıq baylanısları,
kásibi h.b lar haqqında aytılǵan. Hár atı atalǵan adamǵa joqarıda aytqanımızday, kelin iyilip sálem
bergen.
Biz kelinli boldıq dep,
Tınbastan júrgen zińkildep,
Tandır-tandır nan jawıp,
Shay qaynatıp dińkildep,
Quwanıshları qoynında,
Oraypegi jelpildep,
Batpan samal murnında,
Tanawları elpildep,
Bermedi dep sálemin,
Abısın-ajınlarıńız,
Turmasın sırttan gúńkildep,
Miyińdi teser shińkildep,
Abısın-ajınlarıńa,
Bir sálem et, kelinshek
6
Burıńları qosıq qatarlarında adamlardıń minezlerinen kóbirek múshelerindegi kemshilikler
minep aytılǵan. Bunday qatarlardıń tárbiyalıq áhmiyeti derlik az. Mısal ushın:
5
Нызанов.
М. Каракалпаклар. Н,.”Билим”. 2020,. Б. 277-278.
6
Нызанов. М. Каракалпаклар. Н,.”Билим”. 2020,. Б.286
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
324
Poshsha torǵay músheli
Qabırǵası úsh eli
Qarabay degen qaynaǵań
Oǵan beriń bir sálem.
7
Sońınan, kelin jańa túsken úyinde ózin qalay uslawın, onı miyirimli miynetkesh, úlkenlerdi
hám ata-enesin húrmetlep sıylawı h.b lar haqqında aytılǵan. Olarǵa ǵamxorlıq qılıwı, óz shańaraǵı
dep biliwi kereklikleri de úgit-násiyatlanǵan.
Sabırsız bolıp sál jerde
Suwısıp júrme, kelinshek,
Bıltırǵı gáptiń ayaǵın
Quwısıp júrme kelinshek,
Hár kimniń erip sózine
Alǵanıń menen ayqasıp,
Buwısıp júrme kelinshek
Bir urısıp úyrengen,
Óshiger deydi, kelinshek
Bilimsizlerdi bilimli,
Keshirer deydi, kelinshek.
Júre almaǵan jolınan,
Keshiger deydi, kelinshek.
Burınǵılardan qalǵan sóz,
Kim salsa da urıstı,
Qırıq kúnge deyin ırısqı,
Kesiler deydi, kelinshek
8
Dástúr kelinniń qonaqlarǵa iyiliwi, baslawshı tárepinen keliniń betiniń ashılıw menen
tamamlanǵan. Sońında baslawshı bir shetine aqsha baylanǵan tawardı alǵan. Bet ashardan soń
qaynı enesi “may sók”, sarı may qosılǵan pisken sók alıp kelgen. Birinshi qasıqtı ózi, ekinshi
qasıqtı kelin jewi kerek bolıp, bul kelin hám ene bir-biri menen tatıw jasawı kerekligin ańlatqan.
Bet ashardan kelin óziniń kelinlik wazıypasına kirisip, kelgen miymanlarǵa xizmet qılǵan.
Kelgen qonaqlar bolsa, kúyewdiń ata-anası hám de tuwısqanların “Qutlı bolsın”, “Toyıń toyǵa
ulassın”, “Toylar oń bolsın” h.b dep qutlıqlaǵan. Kelin hám kúyewdiń ata-anaları hám jaqın-
juwıqları bolsa, jas erli-zayıptı qutlıqlap, “qosa qarıǵaysız”, “ónip óskeysiz” h.b birge qartayıw,
kóp áwlad qaldırıw nesip etsin dep óz tileklerin bildirgen. Toy kúni kelindi sınaw máresimim
“sınaw” ótkerilip, onnan qanday xojalıq iyesi shıǵatuǵınlıǵı tekserilgen. Onıń qolına urshıq berilip,
bul urshıq iyritiw dep atalǵan.
9
Búgingi kúnde bet ashar bir qansha ózgeriske ushırap, qosıq qatarları da zamanagóy túske
endi. Házirde bet ashardı ótkeriw, kelinniń betin ashıw ushın arnawlı adamlar, ansambl shaqırıladı.
7
Мамбетов.
К. Қарақалпақлардың этнографиялық тарийхы. Н., 1995. Б.196.
8
Нызанов.
М. Каракалпаклар. Н.,”Билим”.2020,. Б.281.
9
Бекмуратова.
А. Быт и семья в прошлом и настоящем. изд-“Каракалпакия”. Н.,1970.С.78.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
325
Bet ashar qosıqlarında zaman ruwxınıń sáwleleniwi, toyda eń dáslep aytılatuǵın “toy
baslaw” bóliminde ayqın seziledi:
Kelinshek keldi kórińiz
Iyilip sálem berińiz
Quwanıshtı toylasıp
Qaraqalpaq elimiz
Jipek bolıp jayılıp
Elime altın gúz keldi,
Kelinshek bolıp qıyılıp
Ala tawdan qız keldi.
10
Bet ashar tekstlerinde ózgerisler bolıwı múmkin. Biraq, bul onıń pútkilley, áhmiyeti yaki
xizmeti ózgerip ketkenligin ańlatpaydı. Bet ashar burıńǵısınsha jańada túsip atırǵan kelinge úgit-
násiyatlaw, onı bolashaq shańaraq aǵzaları menen tanıstırıw maqsetinde aytıladı. Ol búgingi kúnde
de óz aktuallıǵın, jáne de tárbiyalıq áhmiyetin joytpaǵan. Qosıq tekstlerinde quwnaq házilli
kupletler saqlanǵan. Sonı menen qatar sıńga alıwshı qatarlar da ushırasadı.
Ulıwma alǵanda, bet ashar búgingi kúnde de turmısımızda óz áhmiyetin joytpaǵan hám
jaqsı, tárbiyalıq áhmiyetke iye dástúr sıpatında qaraladı. Sonday-aq toy dástúrlerimizdiń
ajıralamas, bahalı bólegi bolıp tabıladı.
Bet ashardan soń qonaqlar “tamasha”ǵa shaqırılǵan. Ol ádette uzaq aralıqqa sekiriw
“báygiden” baslanǵan. Báygi tamashası kúndizgi waqıt ótkerilgen, jeńiske eriskenlerge sıylıq
berilgen. Ádette tórt jeńimpazǵa sıylıq berilgen, al qatnasıwshılardıń sanı sheklenbeytuǵın bolǵan.
Kóbinese birinshi sıylıq retinde tana, ekinshisine buzaw, úshinsine qoshqar, aqırǵısına sıylıq
retinde aqsha berilgen. Báygide soń “gúres” bolǵan. Gúres jeńimpazlarıda óz náwbetinde bahalı
sawǵalar menen sıylıqlanǵan.
Qaraqalpaq toylarında kóbinese laqqılar qatnasqan. Olar adamlarǵa hárqıylı anektodlar
hám qızıqlı, kúlkili waqıyalar aytıp quwnaq atmosfera jaratıp toydıń kewilli ótiwine
kómeklesetuǵın bolǵan. Laqqılar óz gúrrińlerinde erinsheklik, qalaqlıq, sıqmarlıqtıń ústinen
kúlgen.
Bunnan basqa, “ılaq”, “qoshqar urıspa” sıyaqlı oyın jarısları da ótkerilgen. Erte de erlikti,
sheberlikti talap etetuǵin qáweterli oyınlarınıń biri usı “ılaq” oyını bolǵan. Toy berip atırǵan úy
«ılaq» oyınına bayraq tigedi. Bas salım kóbinese sıyır, at, túye, tete bayraq baspaq h b bolǵan.
Úydiǹ iyesi yamasa toydı basqarıp júrgen aqsaqal ılaqtı «ılaq»shılardıǹ ortasına aparıp
taslaydı. Sonnan shabandozlar ılaqtı ala qashadı, basqası izinen quwadı. Ilaqtı taqımǵa basıp,
ortadan alıp qashıwdıǹ ózi de upayǵa esaplanǵan. «Ilaq» oyınına kem degende eliw, alpıs
shabandoz qatnasqan. Oyınǵa qatnasqan shabandozlar ılaqtı aldın-ala belgilengen orınǵa ákelip
taslaydı hám salımnıǹ túrine qaray bayraǵın aladı. Ayırım jaǵdaylarda toyxanaǵa yaki awıl
aqsaqallarınıǹ aldına ákelip taslap ta, sarpay iyesi bolǵan.
10
Мамбетов .
К. Қарақалпақлардың этнографиялық тарийхы. Н., 1995. Б.198
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
326
Toy da oynalatuǵın oraylıqaziyalı ılaq oyınında ılaq ushın gúresti S.P.Tolstov
totemezimniǹ túsinik hám dástúrleriniǹ kóplegen esteliklerinen biri sıpatında qaraydı.
11
At toydıǹ sáni bolǵan. Olar jırawlar sıyaqlı toylarda adamlarǵa tamasha beretuǵın mádeniy
oyınlardı atqarǵan. Qaraqalpaqlar at shaptırıp toy bergen. Toylarda kúshliler óziniǹ kúshin
jurtshılıq aldında kórsetiw, jarıstan ozıw–bul ata-babamızdan kiyatırǵan jol. Sol dástúrler toylarda
ótkizilgen. Attan paydalanatuǵın sport oyınlarınıǹ bir túri–at jarısı. Dástanlarda atlardı úsh kúnlik
jolǵa, jeti kúnlik jolga jarısqa jiberedi. Bunda waqıt keǹislikti bildiredi. Al, xalıq turmısında
“shaqırım”, “aynalım”, “qur” termini paydalanıladı. Atlardıǹ bunda shabısın jarıstırıladı.
12
Jáne bir qaraqalpaq dástúriy kewil jazıwshı oyınlardıń biri átkónshek bolıp, onda hár qıylı
urıwǵa tiyisli jigit qız jup bolıp ushqan. Eski dástúriy tamashalarınıń biri “altın qabaq atıw” yaǵnıy
oq jay menen nıshanǵa, qabaqqa atıw. Ayırım burınǵı informatorlardıń bergen maǵlıwmatları
boyınsha nıshan yaǵnıy qabaq altınnan islengen, sonlıqtan “altın qabaq” ataması kelip shıqqan.
Bul jarısta qatnasıwshı mergenler hár túrli urıwlardan bolǵan, sonday-aq ayırım folklorlıq
shıǵarmalarǵa qaraytuǵın bolsaq qızlarda bunday mergenlik jarıslarına qatnasqanlıǵın
kóriwimizge boladı. Degen menen, bunday “ılaq”, mergenlik jarısları búgingi kúnde qollanıwdan
shıǵıp qalǵan. Olar házirde derlik ushıraspaydı.
Aldınları qaraqalpaqlar arasında belgili tamashanıń biri qaharmanlıq dástanlardı sóz
etiwshi jırawlardıń, baqsı hám qıssaxalardıń poema hám qosıq oqıp beriwleri bolǵan. Olardı tıńlaw
ushın xalıq keshte toplanatuǵın bolǵan. Toplanǵanlar sheńber bolıp otırǵan, baqsı, jıraw,
qıssaxanlar ortaǵa kelip otırǵan. Kelgenler kishkene baladan jası úlkenge shekem barlıǵı baqsı
qıssaxanlardı dıqqat penen tıńlap otıratuǵın bolǵan. Ayırım waqıtlar jıraw baqsılar tańǵa shekem
aytatuǵın bolǵan. Sonıńda oramalǵa hámmesi pul salıp, jıynap, qıssaxanǵa berip, minnetdarshılıq
bildirip “toyıńda qaytsın” dep aytatuǵın bolǵan.
Házirgi kúnde zamanagóy toylarda bunday baqsı jırawlardıń atqarıwları derlik bolmaydı,
onıń ornına estrada qosıqshıları yamasa ansambl shaqırıladı Baqsı jırawlardıń atqarıwındaǵı milliy
eski eposlardı, sonday-aq milliy qosıqlardı házirde arnawlı koncert yaki konkurs bayramlarda
esitiwimizge boladı. Ulıwma alǵan da kópshilik toylarda búgingi kúnde bunday tamashalar
ushıraspaydı. Házirgi toylar da aldınnan ansambl qosıqshılar shaqırıladı. Olardıń atqarıwındaǵı
qosıqlarǵa kelgen miymanlar oynaydı, kewil kóteredi. Sonday-aq toy barısında ayaq oyınlar,
kelgenlerdiń keypiyatın kóteriw hám toy qızıq bolıwı ushın hár qıylı oyınlar ótkeriledi.
REFERENCES
1.
Айымбетов. Қ. Қарақалпақ фольклоры. Н.,“Қарақалпақстан”. 1977
2.
Бахадырова.C. Қарақалпақ қандай халық. Ташкент: “Наврўз” 2017.
3.
Бекмуратова. А. Быт и семья в прошлом и настоящем. изд-“Каракалпакия”.Н.,1970
4.
Мақсетов. Қ, Тәжимуратов. Ә. Қарақалпақ фольклоры. Н.,“Қарақалпақстан”.1979.
5.
Мамбетов. К. Қарақалпақлардың этнографиялық тарийхы. Н., 1995.
6.
Толстов. С.П. Пережитки тотемизма и дуальной организации у туркмен. Проблемы
истории докапиталистических обществ. 1935. №9-1
11
Толстов. С.П. Пережитки тотемизма и дуальной организации у туркмен. Проблемы истории
докапиталистических обществ. 1935. №9-10.С.14.
12
Бахадырова.C. Қарақалпақ қандай халық. Ташкент: “Наврўз” 2017. Б 56.
