275
DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK LOYIHASINING SAMARADORLIGINI TAHLIL
QILISH
Mirzaxodjaev Mansur
Bank - moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11186603
Annotatsiya.
Ushbu maqolada davlat-xususiy sheriklik loyihasining mazmun-mohiyati va
uning samaradorlik ko’rsatkichlari hususida so‘z boradi
Kalit so‘zlar:
davlat-xususiy sheriklik, qonun, davlat, xususiy sherik, loyiha, xususiy sektor.
ANALYSIS OF THE EFFECTIVENESS OF THE PUBLIC-PRIVATE PARTNERSHIP
PROJECT
Abstract.
This article deals with the essence of the public-private partnership project and
its performance indicators.
Key words:
public-private partnership, law, state, private partner, project, private sector.
АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРОЕКТА ГОСУДАРСТВЕННО-ЧАСТНОГО
ПАРТНЕРСТВА
Аннотация.
В данной статье рассмотрена сущность проекта государственно-
частного партнерства и показатели его эффективности.
Ключевые слова:
государственно-частное партнерство, право, государство,
частный партнер, проект, частный сектор.
Bozor mexanizmlarining rivojlanib borishi natijasida davlat va xo‘jalik yurituvchi
subyektlar o‘rtasida yangi iqtisodiy munosabatlar shakllanib boradi. Bunday iqtisodiy
munosabatlarning rivojlangan mamlakatlar amaliyotidagi bir ko‘rinishi, bu davlat va xususiy
tarmoqlar sheriklik munosabatlaridir. Davlat xususiy sheriklikning asosiy vazifasi
O‘zbekistonning barqaror ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishi uchun davlat va xususiy sheriklikning
samarali o‘zaro harakatlanishi uchun sharoit yaratishi hamda xususiy sektor resurslaridan
umumjamiyat ehtiyojlarini qondirishda foydalanish tushuniladi.
Davlat-xususiy sheriklik tizimi (DXSH) - biror mamlakatga yoki ushbu mamlakat
tomonidan berilgan ko‘rsatmalar asosida xizmat ko‘rsatuvchi xususiy sektor uchun uzoq muddatli
shartnoma bo‘lib, xususiy sektor o‘zining moliyaviy, texnik va boshqaruv resurslaridan
foydalanish orqali loyihani ilgari suruvchi kuch hisoblanadi. Davlat sektori esa asosiy loyiha
aktivlari (misol uchun, yer uchastkalari) ni taqdim etadi va yuridik hamda shartnoma asosida uzoq
muddatli o‘zaro munosabatlarni o‘rnatadi, loyihaga tayyorgarlikni moliyalashtiradi.
276
To‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalarni jalb qilishning zamonaviy va eng samarali
yo‘nalishlaridan biri davlat-xususiy sherikligi uzoq muddatli, samarali va ikki tomon uchun ham
foydali hisoblanadi.
Quyidagi jadvalda davlat va xususiy sherik uchun foyda va ustunliklar berilgan.
Demak, davlat, xususiy sherikligining bir qator afzalliklari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
strategik ahamiyatga ega bo‘lgan loyihalar amalga oshiriladi; davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
resurslar birlashib, mulkdan foydalanish samaradorligi oshadi; qo‘shimcha manbalar jalb etilishi
natijasida davlat bilan xo‘jalik munosabatlari shakllanadi; davlat ortiqcha xarajatlarsiz biron-bir
faoliyat va xizmatni yo‘lga qo‘yadi.
Davlat-xususiy sheriklik, asosan, ijtimoiy, ya’ni maktabgacha ta’lim, umumiy va oliy
ta’lim hamda sog‘liqni saqlash sohalari, uy-joy kommunal xo‘jaligi, avtomobil yo‘llari qurilishi
va elektr ta’minoti tarmoqlaridagi infratuzilma loyihalarini ro‘yobga chiqarishda keng
qo‘llaniladi.
So‘nggi 30 yilda 130 dan ortiq mamlakatda davlat-xususiy sheriklik mexanizmi faol joriy
etilayotgani kuzatilmoqda. Jahon banki ma’lumotiga ko‘ra, mazkur mexanizm yordamida
infratuzilma loyihalariga xususiy investitsiyalarning qariyb 15- 20 foizi jalb qilinayapti.
Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi bitim doirasida xususiy sheriklarga quyidagi
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash turlari taqdim etilishi mumkin:
• Subsidiyalar, shu jumladan, xususiy sherikning davlat-xususiy sheriklik loyihasini
amalga oshirishdan oladigan, kafolatlangan eng kam daromadini ta’minlashga yo‘naltiriladigan
subsidiyalar;
• Davlat-xususiy sheriklik loyihasini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan aktivlar va mol-
mulk tarzidagi qo‘yilmalar;
277
• Davlat-xususiy sheriklik loyihasini amalga oshirish jarayonida ishlab chiqarilgan yoki
yetkazib berilgan tovarlarning (ishlarning, xizmatlarning) muayyan miqdorini yoki bir qismini
iste’mol qilganlik yoki ulardan foydalanganlik uchun to‘lovga yo‘naltiriladigan O‘zbekiston
Respublikasi byudjetlari tizimining byudjet mablag‘lari;
• Byudjet ssudalarini, qarzlarini, grantlarini, kredit liniyalarini va moliyalashtirishning
boshqa turlarini berish;
• O‘zbekiston Respublikasining davlat kafolatlari;
• Soliq imtiyozlari va boshqa imtiyozlar;
• Boshqa kafolatlar va kompensatsiyalar.
O‘zbekiston hukumati ijtimoiy, transport va kommunikatsiya infratuzilmasi qurilishi va
modernizatsiyasiga jalb qilish kabi ijtimoiy muhim infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga
xususiy sektorni jalb etish bo‘yicha faol harakat qilib kelmoqda.
Davlat va biznes o‘rtasidagi hamkorlikda yagona huquqiy mexanizm sifatida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti tomonidan 2019-yilning 10-mayida “Davlatxususiy sheriklik (DXSH)
to‘g‘risida”gi Qonun imzolandi.
Qonunda “Har qanday yakka tartibdagi tadbirkor yoki yuridik shaxs davlatxususiy
sheriklik loyihasini amalga oshirishga qiziqish bildirgan taqdirda, davlatxususiy sheriklik
loyihasini amalga oshirish uchun xususiy sherikning ta’rifi tender asosida amalga oshiriladi”,
deyiladi. Bunda xususiy tashabbuskorga davlat-xususiy sheriklik loyihasini davlat-xususiy
sheriklik loyihasining umumiy qiymatining 1 foizidan oshmaydigan miqdorda tender g‘olibi yoki
zaxira g‘olibi hisobidan tayyorlash bilan bog‘liq xarajatlar qoplanishi mumkin.
Qonunda xususiy sherik manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari nazarda tutilgan va
davlat-xususiy sheriklik loyihalarining amalga oshirilishi yuzasidan monitoring va hisobdorlik
tartibi belgilandi. Davlat-xususiy sheriklikni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari
belgilanmoqda. Davlatning mablag‘ (grantlar, subsidiyalar) bilan ishtirok etishi, soliqqa oid va
boshqa imtiyozlar, aktivlar, qarzlar tarzidagi qo‘yilmalar, xususiy sherikning kafolatlangan eng
kam daromadini ta’minlashga yo‘naltiriladigan subsidiyalar, davlat kafolatlari uning asosiy turlari
hisoblanadi.
Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi qonunchilik asosining mavjudligi jamiyat va
iqtisodiyot uchun juda muhim. Mazkur qonunning qabul qilinishi DXSH sohasiga qonuniy asosni
yaratdi, bu esa o‘z o‘rinda respublikaga investorlar faolligini va ishonchini oshirishga, xususiy
sektorning moliyaviy va boshqa resurslarini jalb qilishiga olib keladi. Qonunning o‘ziga xos
jihatlari shundaki: u to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiluvchi hujjat hisoblanadi, demak.
278
O‘zbekistonga DXSH yo‘nalishi bo‘yicha pul tikmoqchi bo‘lgan investor uchun boshqa
qonunosti hujjatlarni o‘rganish zaruriyati kamayadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi qonunchilik
asosining mavjudligi jamiyat va iqtisodiyotimiz uchun juda muhim bo‘lib, DXSH sohasiga
qonuniy asosni yaratdi, bu esa o‘z o‘rinda respublikaga investorlar faolligini va ishonchini albatta
oshirishga, xususiy sektorning moliyaviy va boshqa resurslarini jalb qilishiga olib keladi.
Qonun investorlarni himoya qilishga qaratilgan xususan hujjatda xususiy sherik va
kreditorlarni himoya qilish bo‘yicha alohida moddalar mavjud. Qonun aholiga ko‘rsatilayotgan
davlat xizmatlari va jamoat infratuzilmasi sifatini yaxshilashga qaratilgan.
REFERENCES
1.
“Davlat-xususiy sheriklik (DXSH) to‘g‘risida”gi URQ-537 sonli Qonun. 2019-yil 10-may.
2.
Sirojov Z. Davlat -xususiy sheriklik asosida davlat ahamiyatga molik bo‘lgan dasturlarni
amalga oshirishda xorijiy davlatlar tajribasi// Jamiyat va boshqaruv. 2018, №2
3.
Qodirov A.M, Axmediyeva A. Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlaridan foydalanishda
xorij tajribasi. “Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanishning dolzarb masalalari”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya ilmiy maqolalar va materiallar to‘plami.
2019-yil 11-oktyabr.
