ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
689
KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH BO’YICHA O’ZBEKISTON
TAJRIBASINING SOTSIOLOGIK TAXLILI
Qushmatova Odina
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Samarqand Filiali
KI-21 03 Guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11212759
Annotatsiya.
Jamiyat paydo bolibdiki unda insonlar ijtimoiy va iqtisodiy hamda shu bilan
birgalikda shaxsiy rivojlanish jarayonlarini boshdan otqazishadi. Bu jarayonlarda insonlar
o’zining shaxsiy rivoji va yoki qo’l ostidagi firma, tashkilotni rivojlantirish uchun turli xil
jinoyatchilik ishlariga qo’l uradi. Bunday jinoiy ishlardan biri esa bu korrubsiya hisoblanadi.
Quyidagi maqolada korrupsiya, uning paydo bo’lish bosqichlari va rivojlanishi hamda
bugungi kunda O’zbekistonda kuzatilayotgan korrubsion jarayonlar va unga qarshi chora
tadbirlar haqida ma’lumot beradi.
Kalit so’zlar:
Jamiyat, korrubsiya, global tarixiy rivojlanish, korrubsiyaga qarshi xalqaro
harakatlar, moddiy muhit, hududiy tikuv, siyosiy islohatlar, davlat boshqaruvi, xalqaro hamkorlik,
sotsiologik tahlil, ma'lumotlar kuchayishi, korrupsiyaga qarshi kurashning shakllari,
"Transparency International" korrupsiyaga qarshi tashkilotlari, "UN Global Compact", "OECD
Anti-Bribery Convention", "United Nations Convention against Corruption" (UNCAC),
sotsiologik tahlil, ma'lumotlar kuchayishi.
SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF UZBEKISTAN'S EXPERIENCE IN FIGHTING
CORRUPTION
Abstract.
A society has emerged in which people go through the processes of social and
economic, as well as personal development. In these processes, people engage in various criminal
activities for their personal development or for the development of the company or organization
under their control. One of these crimes is corruption. The following article provides information
about corruption, the stages of its emergence and development, as well as the corruption processes
observed in Uzbekistan today and countermeasures.
Key words:
Society, corruption, global historical development, international anti-
corruption efforts, material environment, territorial seam, political reforms, state administration,
international cooperation, sociological analysis, data enhancement, forms of fight against
corruption, "Transparency International" anti-corruption organizations, "UN Global Compact",
"OECD Anti-Bribery Convention", "United Nations Convention against Corruption" (UNCAC),
sociological analysis, data enhancement.
СОЦИОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ОПЫТА УЗБЕКИСТАНА В БОРЬБЕ С
КОРРУПЦИЕЙ
Аннотация.
Возникло общество, в котором люди испытывают процессы
социально-экономического, а также личностного развития. В этих процессах люди
занимаются различной преступной деятельностью ради своего личного развития или
развития подконтрольной им компании или организации. Одним из таких преступлений
является коррупция. В следующей статье представлена информация о коррупции, этапах
ее возникновения и развития, а также коррупционных процессах, наблюдаемых сегодня в
Узбекистане, и мерах противодействия.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
690
Ключевые слова:
Общество, коррупция, глобальное историческое развитие,
международные антикоррупционные усилия, материальная среда, территориальный шов,
политические реформы, государственное управление, международное сотрудничество,
социологический анализ, уточнение данных, формы борьбы с коррупцией,
антикоррупционная деятельность «Трансперенси Интернэшнл». коррупционные
организации, «Глобальный договор ООН», «Конвенция ОЭСР по борьбе со
взяточничеством», «Конвенция ООН против коррупции» (UNCAC), социологический
анализ, улучшение данных.
Kirish
Korrupsiyaga qarshi kurash global darajada muhim bo'lgan bir muddatdir va O'zbekiston
ham shu jarayonga katta e'tibor beradi. Ushbu mavzuni global tarixiylik bilan birgalikda ko'rib
chiqish, O'zbekistondagi korrupsiyaga qarshi kurashning o'z tarixiy rivojlanishini aniqlashga
yordam beradi. Korrupsiyaga qarshi kurash O'zbekistonning mustaqillik yillaridagi asosiy
tamoyillaridan biri bo'lib turibdi va mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida
katta ahamiyatga ega. O'zbekistondagi korrupsiyaga qarshi kurashning o'zining o'rnini aniqlash,
uning keyingi rivojlanishini o'rganishda katta ahamiyatga ega.
Global Tarixiy Rivojlanish: Korrupsiya insonni jamiyatning bir qismi sifatida tarixiy
ravishda ko'rsatiladi. Qadimgi sivilizatsiyalardan boshlab, korrupsiya hukmronlik va hukumatlar
orasida odamlar o'rtasida pul, hukmronlik, hukumatlar bilan muloqotda bo'lgan tartibsizlikni
anglatadi. Bu tarixiy ravish, korrupsiyaning o'zining mustaqilligini va uni oldini olishning katta
ahamiyatiga ega. Modern global korrupsiyaga qarshi kurashning boshlanishi, xususan, 20-21-
asrlarda korrupsiyaga qarshi xalqaro harakatlar, hukumatlar va qonun kuchlarining qo'llab-
quvvatlashi bilan bog'liq edi. 1990-yillarda "Transparency International" va boshqa korrupsiyaga
qarshi kurash tashkilotlari, masalan, "UN Global Compact", "OECD Anti-Bribery Convention",
"United Nations Convention against Corruption" (UNCAC) kabi anjumanlar tuzildi. Bu
tashkilotlar korrupsiyaga qarshi kurashda xalqaro ko'rsatkichlarni o'z ichiga olgan holda qo'llab-
quvvatlash va hamkorlikni ta'minlashda katta o'rin tutdi.
1991-yilda O'zbekiston mustaqil bo'lganidan so'ng, mamlakatda korrupsiyaga qarshi
kurashni rivojlantirishda bir nechta muhim jarayonlar ro'yxatga olingan. Bu jarayonlar
korrupsiyaga qarshi kurashni mustaqil davlatning siyosiy, iqtisodiy, va ijtimoiy rivojlanishining
asosiy qismlaridan biri qilgan. Quyidagi muhim jarayonlar keltirilishi mumkin: Huquqiy Tikuv
Mustaqillik bilan birga, O'zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning asosiy yordamchilaridan
biri huquqiy tikuvning kuchayishi va rivojlanishidir. Mustaqillikning ilg'or huquqiy tizimi tuzilgan
va korrupsiyaga qarshi kurashda qonunlar va qonun hujjatlarni mustaqil ishlab chiqarilishi va
takomillashtirilishi uchun shart-sharoitlar yaratilgan.
Siyosiy Islohotlar va Davlat Boshqarishning O'zgarishi: Mustaqillik bilan birga,
O'zbekistonda siyosiy islohotlar va davlat boshqaruvining o'zgarishi ham muhim bo'ldi. Yagona
davlat bo'lib katta huquqiy va siyosiy o'zgarishlar amalga oshirilgan. Bunda korrupsiyaga qarshi
kurashning strategiyasi va qo'llab-quvvatlanishi muhim ahamiyatga ega bo'ldi.
Xalqaro Hamkorliklar: Mustaqillik bilan birga, O'zbekiston xalqaro miqyosda
korrupsiyaga qarshi kurashning yagona o'zgarishi kabi ko'rinadi. Mamlakat xalqaro miqyosda
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
691
qonunlar va tashqi investitsiyalar sohasida hamkorlik qilishga qodir bo'ldi. Bu jarayonlar
O'zbekistonning mustaqil bo'lgandan so'ng korrupsiyaga qarshi kurashni rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega bo'ldi va mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, va ijtimoiy rivojlanishida katta o'rin
tutdi.
1. Korrupsiyaga Qarshi Kurashning Keng Qamrovli Sohasi:
O'zbek jamiyatida korrupsiyaga qarshi kurash, huquqiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
sohalarda keng qamrovli bo'lgan bir muddatdir. Bu sohalarning har birida korrupsiyaga qarshi
kurash tizimi o'z mustaqil kurashini olib boradi.
2. Korrupsiyaga Qarshi Kurashning Jamiyat va Insonlar ustida Ta'siri:
Korrupsiyaga qarshi kurash jamiyat va uning fuqarolari uchun katta o'zgarishlar keltiradi.
Bu kurash davlat organlarining ish faoliyati, moliyaviy jarayonlar, tadbirkorlik faoliyati va
umumiy huquqiy muhitga ta'sir ko'rsatadi. Korrupsiyaga qarshi kurash natijasida jamiyatning
sog'liqni, islohotlarni ishonchliroq va insonga bo'lgan ishonchini oshirish mumkin.
3. Korrupsiyaga Qarshi Kurashning O'zini Ifodalash Shakllari: O'zbek jamiyatida
korrupsiyaga qarshi kurashning ko'p turli shakllari mavjud. Bunday ifodalash shakllari o'z ichiga
olgan holda ma'rifat olish, ta'lim, media muhitini o'z ichiga oladi. Ma'rifiy kampaniyalar, media
tashkilotlari, o'quv markazlari, huquqiy tashkilotlar va diniy jamiyat korrupsiyaga qarshi kurashni
o'zlarining yo'nalishlarida ifodalashadi.
O'zbek jamiyatining korrupsiyaga qarshi kurashdagi ommaviy qabulari muhim bo'lib,
uning muvaffaqiyatini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. Korrupsiyaga qarshi kurash O'zbek
jamiyatida keng qamrovli bir holatda olib borilmoqda va uning o'zining jamiyat va insonlar ustida
katta ta'siri mavjud. Bu kurashning o'zini ifodalash shakllari va ommaviy qabul ko'rishlar,
jamiyatning korrupsiyaga qarshi kurashdagi muvaffaqiyatini ta'minlashda katta ahamiyatga ega.
Joriy Holat va O'zgarishlar: O'zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning joriy holati
muhim darajada korrupsiyaga qarshi kurash tizimini mustahkamlashga yo'naltirilgan.
Korrupsiyaga qarshi kurashda katta o'zgarishlar amalga oshirilgan, shu jumladan, qonun
hujjatlarning takomillashtirilishi, transparensiya va hisob-kitob tizimini mustahkamlash, va
korrupsiyaga qarshi kurashni ommaviy qabul ko'rishlar muhim ahamiyatga ega. Davlat organlari
korrupsiyaga qarshi kurashni mustahkamlashda katta rol o'ynaydi va ularning faoliyati o'zaro
ko'rsatmalari asosida baholanadi.
O'zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning ommaviy qabul ko'rishlari keng qamrovli
holatda olib borilmoqda. Ommaviy qabul ko'rishlar tadbirkorlik faoliyati, siyosat organlarining
ishlari, va jamiyatning ma'rifiy tizimi va o'quv jarayonlariga ta'sir qiladi. Korrupsiyaga qarshi
kurashning davlat darajasi va huquqiy tizimi o'zaro moslashishga davom etadi va korrupsiyaga
qarshi kurashning strategiyasi va qo'llab-quvvatlanishi kengaymoqda. O'zbekistonda korrupsiyaga
qarshi kurashning joriy holati o'zaro transparensiya, hisob-kitob tizimi, va ommaviy qabul
ko'rishlar orqali kuchaymoqda. Muvaffaqiyatlar erkin media, ma'rifiy tashkilotlar va hukumat
tomonidan amalga oshirilgan ma'rifiy kampaniyalar yordamida ta'minlangan. Bu jarayonda
korrupsiyaga qarshi kurashning davlat darajasi va huquqiy tizimi o'zaro moslashishga davom etadi
va korrupsiyaga qarshi kurashning strategiyasi va qo'llab-quvvatlanishi kengaymoqda.
Korruptsiyaga qarshi qonunlar - bu mamlakatdagi rasmiy yoki xususiy darajadagi poraxo'rlik,
suiiste'mollik yoki boshqa noqonuniy operatsiyalarga qarshi qonuniy choralar. Bu qonunlar keng
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
692
doirada tarqalishi mumkin va korruptsiyaga qarshi kurashish uchun mo'ljallangan. Bu qonunlar
poraxo'rlik, mansab vakolatlarini suiiste'mol qilish, moliyaviy jinoyatlar, tovlamachilik va boshqa
ko'plab noqonuniy harakatlarga qarshi qo'llanilishi mumkin.
Korruptsiyaga qarshi qonunlarning samaradorligi va ijro etilishi ko'plab omillarga bog'liq,
jumladan:
Huquqiy tizim: Korruptsiyaga qarshi kurashish uchun tegishli huquqiy infratuzilma va
qonunchilik zarur. Bu infratuzilmaga politsiya, prokuratura va sud organlari kiradi.
Jamiyat madaniyati: Korruptsiyaning oldini olish uchun jamiyatda korrupsiyaga qarshi
madaniyatni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Bu odamlarning axloqiy qadriyatlari va
mas'uliyat hissini rivojlantirish bilan ham bog'liq.
Oshkoralik va hisobdorlik: Korruptsiyaning oldini olishda davlat va tadbirkorlik sohalarida
hisobdorlik, ochiqlik va shaffoflik muhim o'rin tutadi. Bu mumkin bo'lgan korruptsiya holatlarini
aniqlash va jazolash uchun zarur ma'lumotlarni olishni ta'minlaydi.
Mas'uliyatning yuqori darajasi: davlat, biznes sektori va boshqa tashkilotlar
korruptsiyaning oldini olish uchun mas'uliyatni o'z zimmalariga olishlari kerak. Bu yuqori
darajadagi amaldorlar va rahbarlarning korruptsiya bilan bog'liq har qanday shubhali faoliyatini
tekshirish va jazolashni o'z ichiga oladi.
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashga asoslangan bir qancha asosiy qonunlar va
chora-tadbirlar mavjud:
O‘zbekiston Respublikasining Korrupsiyaga qarshi kurash konsepsiyasi: Bu korrupsiyaga
qarshi kurash bo‘yicha strategik boshqaruv hujjati. Konsepsiyada korrupsiyaga qarshi kurashish
va jazolash choralari belgilangan.
Korrupsiyaga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi qonunlar: Oʻzbekistonda korrupsiyaga qarshi
kurash boʻyicha bir qator qonunlar qabul qilingan. “Korrupsiyaga qarshi qonun”, “Poraxo‘rlik
yoki eksportni manipulyatsiya qilish va undan foydalanishning oldini olish to‘g‘risida”gi qonunlar
va boshqalar shular jumlasidandir. Ushbu qonunlar poraxo'rlik, ekspluatatsiya va adolatsiz
tadbirkorlik amaliyotiga qarshi choralar ko'radi.
Korruptsiyaga qarshi kurashish bo'yicha muvofiqlashtiruvchi kengash: Bu mamlakatda
korrupsiyaga qarshi kurashni muvofiqlashtirish va nazorat qilish uchun tashkil etilgan organ.
Kengash davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari bilan turli tashkilotlar o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga soladi hamda korrupsiyaga qarshi kurash choralari samaradorligini
oshirish bo‘yicha takliflar kiritadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashning O'zbek jamiyatida o'ziga xos sotsiologik tahlili va uning
keyingi rivojlanishi uchun quyidagi tavsiyalar va so'ralgan yengilishlar ko'rsatilishi mumkin:
Sotsiologik Tahlil va Ma'lumotlar Kuchayishi: O'zbek jamiyatida korrupsiyaga qarshi
kurash tahlili o'rtasida muhim ma'lumotlar to'plamalari va analizlar o'rganilishi va boshqa
sohalardagi korrupsiyaga qarshi kurashning shakllari bilan solishtirilishi kerak. Bu ma'lumotlar
asosida jamiyatning korrupsiyaga qarshi kurashda o'zining o'rnini aniqlash va uning keyingi
rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo'ladi.
Ma'rifiy Kampaniyalar va Ommaviy Qabul Ko'rishlar: Korrupsiyaga qarshi kurashning
o'zining o'rnini aniqlash va uni rivojlantirishda jamiyatdagi ommaviy qabul ko'rishlar va ma'rifiy
kampaniyalar juda muhim ahamiyatga ega. Bundan kelib chiqib, korrupsiyaga qarshi kurashning
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
693
davlat darajasi va huquqiy tizimini o'zaro moslashish va kuchaytirish uchun xalqaro miqyosda
bilimlarni oshirish, media va ma'rifiy tashkilotlar orqali jamiyatga korrupsiyaga qarshi kurashni
o'zini o'ylantirish va qabul qilinishi kengayadi.
Huquqiy Tikuv va Hisob-kitob Tizimi: Korrupsiyaga qarshi kurashning O'zbek jamiyatida
rivojlanishi uchun huquqiy tikuv va hisob-kitob tizimining mustahkamlanishi kerak.
Huquqiy asoslarni takomillashtirish, transparensiya va hisob-kitob tizimini rivojlantirish
va qonun hujjatlarning amalga oshirilishi korrupsiyaga qarshi kurashning muvaffaqiyatini
ta'minlaydi.
O'quv Tizimi va Ma'rifiy Ishlab Chiqarish: Korrupsiyaga qarshi kurashning O'zbek
jamiyatida rivojlanishi uchun oliy ta'lim tizimi va ma'rifiy ishlab chiqarish sohasida katta e'tibor
berilishi kerak. Korrupsiyaga qarshi kurashni o'rgangan shaxslar va jamoat tashkilotlari uning
o'zlarining sohalarida faol ishtirok etishini ta'minlashga yordam berishi lozim.
Xalqaro Hamkorliklar va O'zbekistondagi Ommaviy Sohalar: O'zbek jamiyatidagi
korrupsiyaga qarshi kurashni rivojlantirishda xalqaro hamkorliklar katta ahamiyatga ega.
Xalqaro tashqiyoatlar, yirik tashkilotlar va boshqa mamlakatlar bilan ishbilarmonlikni
kengaytirish, korrupsiyaga qarshi kurashning ommaviy qabul ko'rishlarini yaxshilashga yordam
beradi.
Korrupsiyaga qarshi kurashning O'zbek jamiyatida o'ziga xos sotsiologik tahlili va uning
keyingi rivojlanishi uchun muhimdir. Tavsiyalar va so'ralgan yengilishlar korrupsiyaga qarshi
kurashni mustahkam va o'ziga xos tahlil bilan qo'llab-quvvatlashda muhim ahamiyatga ega.
Korrupsiyaga qarshi kurashning O'zbekistonda sotsiologik taxlilini amalga oshirish, bu
jarayonning o'zbek jamiyatida tushuntirilishi, tahlil qilinishi va oldini olishi uchun juda muhimdir.
Quyidagi umumiy natijalarga ega bo'lish mumkin:
Ko'p tomondan ko'rish: Sotsiologik taxlil korrupsiyaga qarshi kurashni boshqarishda
ommaviy ko'rib chiqishlar, ma'lumotlar va tajribalar asosida qo'llaniladi. Bu, korrupsiya
muammolarini tushuntirishda, ularning oqibatlari va ulardan ilhomlanib olib, kelajakdagi
qarashlarni belgilashda katta yordam beradi.
Jamiyatning ko'rsatkichi: Sotsiologik taxlil orqali jamiyatning korrupsiyaga qarshi
kurashga qarshi turishi va qanday o'zgartirishlar talab etishi haqida ko'proq ma'lumot olish
mumkin. Bu esa hokimiyatga va huquqiy tizimga qarshi ko'rsatkichlarni o'rganish va korrupsiyaga
qarshi kurashning strategiyasini shakllantirishda yordam beradi.
O'zbek jamiyatining rivojlanishi: Sotsiologik taxlil orqali korrupsiyaga qarshi kurashning
muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun zarur ma'lumotlar to'planadi. Bu jarayonda ommaviy ta'sir,
huquqiy tikuv, ma'rifiy tarbiya va ishlab chiqarish sohalarida korrupsiyaga qarshi kurashning
o'rnini tushuntirish maqsadga muvofiqdir.
Politik qarorlarning o'zgarishi: Sotsiologik taxlil hokimiyat organlarining korrupsiyaga
qarshi kurashga taalluqli politikalarini o'zgartirishda o'rinli rol o'ynaydi. Bu taxlil natijalariga ko'ra
qarorlar o'zgarishi va yangi huquqiy qonunlar korrupsiyaga qarshi kurashning muvaffaqiyatini
ta'minlaydi.
Qo'llaniladiganlik: Sotsiologik taxlil korrupsiyaga qarshi kurashda strategik va operativ
qarashlarni belgilashda, resurslarni to'plashda, va huquqiy muammolarni bartaraf etishda juda
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
694
qo'llaniladi. Bu taxlil natijalariga asosan amaliy qarashlarni olish, ilmiy tadqiqotlar va
korrupsiyaga qarshi kurashning yo'nalishlarini shakllantirishga imkoniyat beradi.
Sotsiologik taxlil korrupsiyaga qarshi kurashning strategiyasini belgilashda katta o'rin
tutadi. Ushbu taxlil orqali ommaviy ta'sir, siyosat organlarining ishlari, va korrupsiyaga qarshi
kurashning o'zini o'ylantirish qabul ko'rishlar kengayadi.
