376
FUQAROLIK SUD ISHLARINI YURITISHNI RAQAMLASHTIRISH ISTIQBOLLARI
Chibilova Mohiraxon Qushbekovna
Andijon viloyati bojhona boshqarmasi katta inspektori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11215537
Annotatsiya.
Ushbu tezis fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlar faoliyatida ahborot
texnologiyalaridan foydalanishning afzalliklari, bu borada yuzaga kelayotgan muammolar va
ularni bartaraf etish haqida bayon qiladi.
Kalit so‘zlar:
elektron shaklda xabardor qilish, elektron hujjatlar aylanish, sud hujjatlari,
Axborot olish, Elektron raqamli imzo, Elektron hujjat.
PROSPECTS OF DIGITIZATION OF CIVIL COURT PROCEEDINGS
Abstract.
This thesis describes the advantages of using information technologies in the
activity of civil courts, the problems that arise in this regard and their elimination.
Key words:
notification in electronic form, circulation of electronic documents, court
documents, Information retrieval, Electronic digital signature, Electronic document.
ПЕРСПЕКТИВЫ ЦИФРОВИЗАЦИИ ГРАЖДАНСКОГО СУДОПРОИЗВОДСТВА
Аннотация.
В данной диссертации описаны преимущества использования
информационных технологий в деятельности судов по гражданским делам, проблемы,
возникающие при этом, и их устранение.
Ключевые слова:
уведомление в электронной форме, обращение электронных
документов, судебные документы, Информационный поиск, Электронно-цифровая
подпись, Электронный документ.
Darhaqiqat, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish fuqarolik
ishlari bo‘yicha sudlar faoliyatida elektron hujjatlar aylanishini tezlashtiradi, tegishli axborotlarni
to‘plash, ishlash, tizimlashtirish va saqlanishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, sud muhokamasi
ishtirokchilarini axborot tizimi orqali elektron shaklda xabardor qilish va ularga sud hujjatlarini
hamda boshqa xat-xabarlarni yuborish imkoniyatini yaratadi. Bularning barchasi oxir-oqibat odil
sudlov samaradorligini oshirishga, uning tezkorligi va qulayligini ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda bu borada bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Xususan,
O‘zbekiston Respublikasining “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida”
1
, “Axborot
1
Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида”ги Қонуни //
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2003 й., 1-сон, 2-модда; 2015 й., 52-сон, 645-
377
olish kafolatlari va erkinligi to‘g‘risida”
2
, “Axborotlashtirish to‘g‘risida”
3
, “Elektron raqamli
imzo to‘g‘risida”
4
, “Elektron tijorat to‘g‘risida”
5
, “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi
6
Qonunlar va boshqa ko‘plab qonunosti hujjatlari bevosita axborotlashtirish sohasini huquqiy
tartibga solish, sohani axborot-kommunikatsiya vositalari bilan ta’minlashda muhim ahamiyat
kasb etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 5 oktyabrdagi
“Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanishini ta’minlashga, xususiy mulkni har tomonlama
himoya qilishga va ishbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxshilashga doir qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi PF–4848-son
7
, 2016 yil 21 oktyabrdagi “Sud-huquq tizimini yanada isloh
qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–4850-son
8
, 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–4947-son
9
, 2017 yil 21
fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati
samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF–4966-son
10
, 2018 yil 13 iyuldagi “Sud-
модда; Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 19.04.2018 й., 03/18/476/1087-сон; Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон.
2
Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида”ги Қонуни //
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 4-5-сон, 108-модда; 2001 й., 1-2-сон,
23-модда; 2015 й., 52-сон, 645-модда; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й.,
03/21/683/0375-сон.
3
Ўзбекистон Республикасининг “Ахборотлаштириш тўғрисида”ги Қонуни // Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлисининг Ахборотномаси, 2004 й., 1-2-сон, 10-модда; Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари
тўплами, 2014 й., 36-сон, 452-модда; Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 30.03.2021 й.,
03/21/679/0256-сон;
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон.
4
Ўзбекистон Республикасининг “Электрон рақамли имзо тўғрисида”ги Қонуни // Қонунчилик маълумотлари
миллий базаси, 13.10.2022 й., 03/22/793/0918-сон.
5
Ўзбекистон Республикасининг “Электрон тижорат тўғрисида”ги Қонуни // Қонунчилик маълумотлари
миллий базаси, 30.09.2022 й., 03/22/792/0870-сон.
6
Ўзбекистон Республикасининг “Электрон ҳужжат айланиши тўғрисида”ги Қонуни // Ўзбекистон
Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 20-сон, 230-модда; Қонунчилик маълумотлари миллий
базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон.
7
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 5 октябрдаги ПФ-4848-сон “Тадбиркорлик
фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва
ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатидан яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги
Фармони // "Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами", 2016 йил 10 октябрь, 40-сон, 467-модда.
8
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 21 октябрдаги “Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ
қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги ПФ–4850-сон Фармони //Халқ сўзи газетаси, 22.10.2016 й., 209 (6644)-сон.
9
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 8 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада
ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони // "Ўзбекистон Республикаси қонун
ҳужжатлари тўплами", 2017 йил 13 февраль, 6-сон, 70-модда.
10
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 февралдаги “Ўзбекистон Республикаси суд тизими
тузилмасини тубдан такомиллаштириш ва фаолияти самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”
ПФ–4966-сон Фармони // Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 8-сон, 109-модда;
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 29.09.2017 й., 06/17/5195/0033-сон, 20.07.2018 й.,
06/18/5487/1543-сон; 24.07.2020 й., 06/20/6034/1103-сон; 21.01.2021 й., 06/21/6143/0052-сон.
378
huquq tizimini yanada takomillashtirish va sud hokimiyati organlariga ishonchni oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5482-son
11
, 2020 yil 5 oktyabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–6079-
son
12
, 2020 yil 24 iyuldagi “Sudlar faoliyatini yanada takomillashtirish va odil sudlov
samaradorligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF–6034-son
13
Farmonlari va 2017 yil 30 avgustdagi “Sudlar faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini yanada kengroq joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–3250-son
14
, 2020
yil 3 sentyabrdagi “Sud hokimiyati organlari faoliyatini raqamlashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi qarori
15
larini qabul qilinishi natijasida sudlar faoliyatiga zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini bir qator dasturlari joriy etildi. Xususan, sudlarga masofadan
turib murojaat qilish, sud majlislarida videokonferensaloqa tizimidan foydalanib ishtirok etish,
sudyalar o‘rtasida ishlarni avtomatik tarzda taqsimlash, sud qarorlarini Internet tarmog‘ida e’lon
qilish, ijro hujjatlarini elektron shaklda majburiy ijroga yuborish, «Ye-XSUD» axborot tizimlari
joriy etildi.
Biroq hozirgi kunda sudlar faoliyatiga yangi zamonaviy texnologiyalarni tatbiq etish,
sudlar faoliyatini raqamlashtirish, sun’iy intellektni joriy qilish, sud jarayonlarni optimallashtirish,
shaffofligini ta’minlash, sud bilan boshqa organlar o‘rtasida elektron hujjatlar, ma’lumotlar
almashinuvini yanada takomillashtirish, sohada inson omilini qisqartirish, onlayn sudlar tashkil
etish, sudlar tomonidan fuqarolar va tadbirkorlarga ko‘rsatiladigan interaktiv xizmatlar turini
kengaytirish bo‘yicha ishlarni jadallashtirish, dolzarb masalalardan biridir. Bu borada ayniqsa
11
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 13 июлдаги “Суд-ҳуқуқ тизимини янада
такомиллаштириш ва суд ҳокимияти органларига ишончни ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5482-
сон Фармони // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 14.07.2018 й., 06/18/5482/1506-сон;
13.01.2021 й., 06/21/6134/0021-сон; 21.01.2021 й., 06/21/6143/0052-сон; 11.03.2021 й., 06/21/6186/0200-сон,
20.05.2021 й., 06/21/6230/0473-сон).
12 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 5 октябрдаги “Рақамли Ўзбекистон – 2030”
стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ–6079-сон
Фармони // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 06.10.2020 й., 06/20/6079/1349-сон; 02.04.2021
й., 06/21/6198/0269-сон; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 14.07.2021 й., 06/21/6261/0667-сон,
12.08.2021 й., 06/21/6277/0788-сон, 26.08.2021 й., 07/21/5234/0826-сон,
26.08.2021 й., 07/21/5234/0826-сон,
30.11.2021 й., 06/21/26/1111-сон
).
13
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 июлдаги “Судлар фаолиятини янада
такомиллаштириш ва одил судлов самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги
ПФ–6034-сон Фармони //Қонун ҳужжатларининг миллий маълумотлар базаси, 24.07.2020 y., No
06/20/6034/1103.
14
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 30 августдаги “Судлар фаолиятига замонавий ахборот-
коммуникация технологияларини янада кенгроқ жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ–3250-сон
Қарори // https://lex.uz/docs/3327998
15
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 04.09.2020 й., 07/20/4818/1255-сон)
379
butun dunyoda ro‘y bergan koronavirus infeksiyasi (COVID-19) tarqalishi, pandemiya sharoitida
sudlar faoliyatini raqamlashtirishni, sud jarayonlarini onlayn shaklda olib borishni talab qildi.
Shuning uchun ham mamlakatimizda “Harakatlar strategiyasidan – Taraqqiyot strategiyasi
sari” prinsipiga asosan ishlab chiqilgan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28
yanvardagi PF–60-son Farmoni bilan tasdiqlangan“Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi”ni “Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili”da amalga
oshirishga oid Davlat dasturida “Sud tizimini bosqichma-bosqich raqamlashtirish, byurokratik
g‘ov va to‘siqlarni bartaraf etish orqali fuqarolar va tadbirkorlik sub’yektlarining odil sudlovga
erishish darajasini tubdan oshirish” kabi muhim maqsadlar belgilandi
16
. Bu esa kelgusida sud
hokimiyati organlari faoliyatini raqamlashtirish orqali fuqarolar va tadbirkorlik sub’yektlarining
ular bilan elektron hamkorligini ta’minlash, odil sudlovni amalga oshirish uchun zarur
ma’lumotlar talab qilib olinadigan davlat organlari va tashkilotlari bilan ma’lumotlarning elektron
almashinuvini yo‘lga qo‘yish, sudlar tomonidan ijro varaqalarini inson omilisiz elektron shaklda
yuborish orqali ushbu jarayonni to‘liq raqamlashtirish kabi muhim ustuvor vazifalarni amalga
oshirishni taqozo etadi. Shuning uchun ushbu masalada avvalo rivojlangan xorijiy davlatlar
tajribasini o‘rganish muhim o‘rin tutadi.
Ko‘plab rivojlangan davlatlarda sud ishlarini yuritish to‘laligicha zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari bilan ta’minlangan hamda sudlar faoliyatini to‘liq
raqamlashtirilgan. Masalan, Germaniyada da’vo arizasini berishdan tortib, toki elektron sud ishini
davlat arxiviga saqlash uchun topshirilishi elektron shaklda amalga oshiriladi. Shu bilan birga, har
bir shaxsning o‘z elektron raqamli imzosi bo‘lib, ushbu imzo orqali har bir shaxsni identifikatsiya
qilish imkoni mavjud. Da’vogar o‘z elektron manzilidan arizasini yuborgach, unga suddan ushbu
ariza qabul qilinganligi yuzasidan ma’lumot keladi. Ta’kidlash joizki, sudga ketgan va undan
kelgan hujjatlar ma’lum shifrga solinib, uchinchi shaxslarning ushbu hujjatlarni o‘qishini istisno
etadi
17
.
AQSHda sudga oid ma’lumotlar elektron shaklda olish Public Access to Court Electronic
Records (PACER) tizimi orqali va sudga elektron shaklda ariza taqdim etishni nazarda tutuvchi
“Case Management/Electronic Case Files” (CM/ECF) deb nomlanuvchi global tizim orqali amalga
16
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022 – 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг
тараққиёт стратегияси тўғрисида” 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сон Фармони // Қонунчилик маълумотлари
миллий базаси, 29.01.2022 йил, 06/22/60/0082-сон.URL: https://lex.uz/uz/docs/5841063.
17
Гражданский процессуальный кодекс Германии //http://www.gesetze-im-internet.de
380
oshiriladi. Ushbu tizimdan foydalanish pullik hisoblanadi. Ushbu to‘lov summalari shu tizimga
xizmat qilish va axborot tizimini qo‘llab quvvatlash uchun foydalaniladi.
Public Access to Court Electronic Records (PACER) tizimida arizani qabul qilinganligi
reyestrni, ish ko‘rish va qaror qabul qilish jarayoni, qachon sud majlisi o‘tkazlishi haqida
ma’lumotlarni ko‘rishi mumkin. “Case Management/Electronic Case Files” (CM/ECF) – bu
Federal sud tizimining kompleks ishlarni boshqarish tizimi bo‘lib, sudlarga onlayn rejimda
hujjatlar bo‘yicha murojaat qilish, arizalarni elektron shaklda taqdim etish imkoniyatini yaratadi
18
.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida elektron odil sudlov turlicha rivojlangan. Yevropa Ittifoqi
tomonidan elektron odil sudlov portali yaratildi. “Avtomatik ishlov berish (ishlash)” milliy
sudlarda axborot texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha dolzarb ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan.
Sud muhokamasi davomida axborot texnologiyalaridan foydalanish maqsadida ko‘plab
mamlakatlarda qonun hujjatlari o‘zgartirilib kelinmoqda. Ayrim mamlakatlarda Internet kabi
aloqa tarmoqlari sud ish yuritishning barcha turlarida, boshqalarida esa faqat ayrimlari
qo‘llaniladi.
Singapurda axborotlarni elektron tizim orqali yuborish (EFS-Electronic Filing System)
Oliy sud va quyi turuvchi sudlar tomonidan deyarli uch yil mobaynida turli sinov va
eksperimentlardan o‘tgach 2000 yilning 1 martidan e’tiboran amalga kiritildi. Singapur tajribasiga
ko‘ra, hujjatlarni elektron shaklda taqdim etish tizimiga kirish uchun undan foydalanuvchi albatta
ro‘yxatdan o‘tishi, kerakli texnik uskunalarga va lisenziyalangan dasturiy ta’minotga ega bo‘lishi
talab etiladi. Sudlar o‘z navbatida mustaqil sertifikatsiyalovchi markaz vazifasini bajaradi:
ro‘yxatdan o‘tgach foydalanuvchiga sifrli sertifikat joylashtirilgan va EFSga kirish uchun ruxsat
beradigan smart-karta beriladi. Shundan so‘ng u elektron tizim xizmatidan foydalanishi mumkin
bo‘ladi. Singapurda mazkur tizimni tashkil etishning dastlabki yillarida sudlarga elektron shaklda
hujjatlarni taqdim etishni rag‘batlatlantirish maqsadida qonun bilan ushbu shakldagi arizalar uchun
sudga umumiy tartibda murojaat qilinganda undiriladigan bojning 15 foiz miqdorida chegirmalar
joriy etilgan.
Hozirgi kunda sud prosesslarida foydalanilishi mumkin bo‘lgan barcha hujjatlar sudga EFS
tizimi orqali yuborilishi talab etiladi. Axborotlarni sudga elektron shaklda taqdim etishning
mazkur tizimi boshqa dasturiy ta’minotlar yordamida yaratilgan hujjatlarni qabul qilishni rad
qiladi.
18
М.К. Сулейменов.Цифровизация в гражданском судопроизводстве: зарубежный опыт//https://online.zakon.
kz/Document/?doc_id=33588044&pos=6;-106#pos=6;-106
381
Foydalanuvchi tegishli parol, ya’ni shartlashilgan maxfiy so‘zni kiritganidan so‘ng
hujjatlarni sudga EFS tizimi orqali taqdim etishi talab etiladi. Sud esa o‘z navbatida mazkur
hujjatni qabul qilishdan avval uning prosessual qonundagi talablarga muvofiq kelishini tekshiradi.
Sudga ariza taqdim etish uchun yig‘im avtomatik ravishda undiriladi. Hujjatning sud tomonidan
qabul qilinganligini tasdiqlovchi sertifikat avtomatik ravishda tizim orqali hosil bo‘ladi va u kelib
tushgan vaqtdan e’tiboran besh daqiqa ichida foydalanuvchiga yuboriladi.
Mazkur sertifikat sudga hujjat taqdim etilganligini tasdiqlovchi dalil vazifasini ham
bajaradi.
Hujjatni qabul qilish vaqtida foydalanuvchiga avtomatik ravishda yagona identifikator
beriladi, sudga murojaat qilgan yuridik shaxslarga esa yuridik firmaning yagona identifikatori
beriladi. EFS tizimida hujjatlarning metama’lumotlari uchun muayyan andaza (shablon) mavjud
(ushbu hujjatning mazmuni, konteksti va hajmi) bo‘lib, har qanday hujjat o‘ziga xos rekvizitlarga,
ya’ni hujjatning raqami, uning taqdim etilgan sanasi, uning asosida yuritilayotgan ish sanasi va
yagona raqamiga ega bo‘lishi talab etiladi. Hujjat EFS tizimiga kiritilganidan keyin sud
metama’lumotlarni o‘zgartirishga haqli bo‘lmaydi.
2016 yildan boshlab Singapurda sud hujjatlari javobgarga Facebook, Skype yoki internet-
forumlar, shuningdek messendjerlar, telefon nomerga ulangan (WhatsApp, Viber va boshq.)
orqali yuborilishi mumkinligi belgilandi
19
.
Avstraliya Federal sudida ham e-filing (elektron ro‘yxatga olish) atamasi bilan
yuritiladigan hujjatlarni elektron shaklda taqdim etish tizimidan foydalaniladi. O‘z navbatida
Federal sud Reglamenti mazkur onlayn-xizmatni amalga oshirishning normativ asosi sifatida
xizmat
qiladi.
Elektron
hujjatlar
Sudning
Internetdagi
sayti
orqali
yuboriladi.
Foydalanuvchilarning ariza taqdim etishlari va yo‘llanma hujjatlari uchun asosiy elektron
interfeys
Ro‘yxatga olishning elektron tizimi (The Electronic Filing System (EFS)) hisoblanadi.
Estoniyada sud muhokamasini boshlash, hujjatlarni taqdim etish, fuqarolik va ma’muriy
ishlar bo‘yicha shikoyat qilish mumkin bo‘lgan elektron sud ishlarini yuritish axborot tizimi
mavjud. Prosessual hujjatlar elektron imzo yordamida taqdim etiladi. Jinoyat prosessida esa siz
sud muhokamasi bo‘yicha hujjatlarni topshirishingiz mumkin. To‘lov topshiriqnomalari va texnik
xizmat ko‘rsatish bo‘yicha da’volar faqat internet tarmog‘i orqali taqdim etiladi, bu esa axborot
texnologiyalari rivojlanishining yetarli darajada yuqori ekanligini, eng muhimi, aholining ushbu
texnologiyalardan foydalanishga tayyorligini ko‘rsatadi.
19
М.К. Сулейменов.Цифровизация в гражданском судопроизводстве: зарубежный опыт//https://online.zakon.
kz/Document/?doc_id=33588044&pos=6;-106#pos=6;-106
382
Sudga da’vo arizasi berish maxsus shakllarni to‘ldirish orqali amalga oshiriladi, bu, albatta,
bu vazifani osonlashtirib, odil sudlovdan foydalanishni yanada qulayroq qiladi. Ish yuritish va
ariza turiga qarab, shakllar farq qilishi mumkin, ammo formati bir xil.
Siz ID-kartangiz yoki mobil identifikatoringiz (Mobile-ID) bilan tizimga kirishingiz
mumkin. Kirish faqat foydalanuvchi identifikatori ostida ro‘yxatdan o‘tgan ishlar va
ma’lumotlarga beriladi. Ma’lumotlarni xavfsiz uzatish uchun X-Road milliy axborot tizimi
qo‘llaniladi.
Sud qarorlari, ajrimlari va sudga chaqiruv qog‘ozlari elektron shaklda yoki axborot tizimi
orqali ham yuborilishi mumkin bo‘lib, bunda ularning ochilish sanasi avtomatik ravishda qayd
etiladi yoki ishtirokchining elektron pochtasi orqali ular olinganligi to‘g‘risida sudga xabar
beriladi.
Xitoyda sudlar tomonidan allaqachon onlayn xizmat ko‘rsatish platformalarini tuzilgan.
Siz shunchaki tegishli Oliy sudning veb-saytiga kirishingiz, da’vo arizasini yaratish
sahifasiga o‘tishingiz, kerakli ma’muriy okrugdagi sudni tanlashingiz va ko‘rsatmalarga muvofiq
shaklni to‘ldirishingiz, shaxsni tasdiqlovchi ma’lumotlar va dalillarni yuklashingiz va sudga
yuborishingiz lozim.
Ishni ko‘rib chiqish jarayoni arizachi tomonidan kuzatilishi mumkin. 2020-yil 10-sentyabr
kuni XXR Oliy xalq sudi veb-sayti(http://www.court.gov.cn/)da qarorlar ijrosi va huquqiy nazorat
bo‘yicha Milliy platforma yaratilgani haqidagi xabar paydo bo‘lgan. Bunday platformaning
yaratilishi axborot texnologiyalaridan foydalanishni takomillashtirish, huquqiy nazoratni
standartlashtirish, sud organlari o‘rtasidagi hamkorlik va axborot almashinuvini mustahkamlashga
qaratilgan
20
.
Fuqarolik sud ishlarini yuritishni raqamlashtirish bo‘yicha ilmiy manbalarda ham fikrlar
bildirib o‘tilgan. Masalan, huquqshunos olim O.Pirmatov fikricha, fuqarolik sud ishlarini
yuritishni raqamlashtirish onlaĭn da’vo arizasidan tortib, sud qarorini onlaĭn e’lon qilishga qadar
bŭlgan prosessual harakatlarni ŭz ichiga oladi
21
.
Yuqoridagi fikrga qo‘shilgan holda ta’kidlash kerakki, ushbu jarayon nafaqat sud jarayoni
balki sud hujjatlarini ijro qilish jarayonini raqamlashtirishni ham o‘z ichiga oladi.
20
Трансформация и цифровизация правового регулирования общественных отношений в современных
реалиях и условиях пандемии: коллективная монография / Под ред. И. В. Воронцовой. – Казань: Отечество,
2020. С. 52-55. (автор главы О.В. Брянцева); Руководящие принципы Кабинета Министров Совета Европы от
30 января 2019 г. «Электронные доказательства в гражданском и административном судопроизводстве».
21
О.Пирматов. Фуқаролик суди ишлари юритишни рақамлаштиришга қисқача тавсиф // Юриспруденция. №1.
2021й. –Б.42.
383
Hozirgi kunda fuqarolik sud jarayonlarini raqamlashtirish, sud chiqargan hujjatlarini
boshqa davlat organi, tashkilotlar bilan integratsiya qilish bo‘yicha o‘z yechimini kutib turgan bir
qator muammolar mavjud. Xususan, hozirda sudlar tomonidan, fuqaroni muomala layoqatini
cheklash yoki muomalaga layoqatsiz deb topish, voyaga yetmagan shaxsni to‘liq muomalaga
layoqatli deb e’lon (emansipatsiya) kabi ishlar ko‘rib chiqilib, sud hal qiluv qarorlari
chiqarilmoqda. Biroq ushbu turdagi ishlar bo‘yicha mazkur shaxslar ro‘yxati, ular haqidagi
ma’lumotlar bo‘yicha hech qaysi davlat organi yoki tashkilotda, hattoki Oliy sudning rasmiy veb-
saytlarida ham baza mavjud emas. Bu esa keyinchalik ushbu shaxslar tomonidan bitimlar tuzilishi
yoki biror bir harakatni amalga oshirilishi natijasida ko‘plab nizolarni keltirib chiqarmoqda.
Fikrimizcha, bu boradagi muammolarni oldini olish maqsadida Oliy sudning rasmiy veb-
saytida alohida profil ochib shunda ushbu shaxslar to‘g‘risidagi ochiq ma’lumotlar bazasi
shakllantirishi lozim.
REFERENCES
1.
Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари
тўғрисида”ги Қонуни // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг
Ахборотномаси, 2003 й., 1-сон, 2-модда; 2015 й., 52-сон, 645-модда; Қонун
ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 19.04.2018 й., 03/18/476/1087-сон;
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон.
2.
Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги
тўғрисида”ги Қонуни // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг
Ахборотномаси, 1997 й., 4-5-сон, 108-модда; 2001 й., 1-2-сон, 23-модда; 2015 й., 52-
сон, 645-модда; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й.,
03/21/683/0375-сон.
3.
Ўзбекистон Республикасининг “Ахборотлаштириш тўғрисида”ги Қонуни //
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2004 й., 1-2-сон, 10-
модда; Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 й., 36-сон, 452-
модда; Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 30.03.2021 й.,
03/21/679/0256-сон;
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й.,
03/21/683/0375-сон.
4.
Ўзбекистон Республикасининг “Электрон рақамли имзо тўғрисида”ги Қонуни //
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 13.10.2022 й., 03/22/793/0918-сон.
384
5.
Ўзбекистон Республикасининг “Электрон тижорат тўғрисида”ги Қонуни //
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.09.2022 й., 03/22/792/0870-сон.
6.
Ўзбекистон Республикасининг “Электрон ҳужжат айланиши тўғрисида”ги Қонуни //
Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 20-сон, 230-модда;
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон.
7.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 5 октябрдаги ПФ-4848-сон
“Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни
ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатидан
яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони // "Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами", 2016 йил 10 октябрь, 40-сон, 467-модда.
8.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 21 октябрдаги “Суд-ҳуқуқ
тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли
ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ–4850-
сон Фармони //Халқ сўзи газетаси, 22.10.2016 й., 209 (6644)-сон.
9.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 8 февралдаги “Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги
Фармони // "Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами", 2017 йил 13
февраль, 6-сон, 70-модда.
10.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 февралдаги “Ўзбекистон
Республикаси суд тизими тузилмасини тубдан такомиллаштириш ва фаолияти
самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ПФ–4966-сон Фармони //
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 8-сон, 109-модда;
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 29.09.2017 й., 06/17/5195/0033-сон,
20.07.2018 й., 06/18/5487/1543-сон; 24.07.2020 й., 06/20/6034/1103-сон; 21.01.2021 й.,
06/21/6143/0052-сон.
11.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 13 июлдаги “Суд-
ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш ва суд ҳокимияти органларига ишончни
ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5482-сон Фармони // Қонун ҳужжатлари
маълумотлари миллий базаси, 14.07.2018 й., 06/18/5482/1506-сон; 13.01.2021 й.,
06/21/6134/0021-сон;
21.01.2021
й.,
06/21/6143/0052-сон;
11.03.2021
й.,
06/21/6186/0200-сон, 20.05.2021 й., 06/21/6230/0473-сон).
12.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 5 октябрдаги “Рақамли
Ўзбекистон – 2030” стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора-
385
тадбирлари тўғрисида”ги ПФ–6079-сон Фармони // Қонун ҳужжатлари маълумотлари
миллий базаси, 06.10.2020 й., 06/20/6079/1349-сон; 02.04.2021 й., 06/21/6198/0269-сон;
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 14.07.2021 й., 06/21/6261/0667-сон,
12.08.2021 й., 06/21/6277/0788-сон, 26.08.2021 й., 07/21/5234/0826-сон,
26.08.2021 й.,
07/21/5234/0826-сон, 30.11.2021 й., 06/21/26/1111-сон
).
13.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 июлдаги “Судлар фаолиятини
янада такомиллаштириш ва одил судлов самарадорлигини оширишга доир қўшимча
чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ–6034-сон Фармони //Қонун ҳужжатларининг
миллий маълумотлар базаси, 24.07.2020 y., No 06/20/6034/1103.
14.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 30 августдаги “Судлар
фаолиятига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада кенгроқ
жорий
этиш
чора-тадбирлари
тўғрисида”ги
ПҚ–3250-сон
Қарори
//
https://lex.uz/docs/3327998
15.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 04.09.2020 й., 07/20/4818/1255-сон)
16.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022 – 2026 йилларга мўлжалланган Янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида” 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сон
Фармони // Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 29.01.2022 йил, 06/22/60/0082-
сон.URL: https://lex.uz/uz/docs/5841063.
17.
Гражданский процессуальный кодекс Германии //http://www.gesetze-im-internet.de
18.
М.К. Сулейменов.Цифровизация в гражданском судопроизводстве: зарубежный
опыт//https://online.zakon. kz/Document/?doc_id=33588044&pos=6;-106#pos=6;-106
19.
рансформация и цифровизация правового регулирования общественных отношений в
современных реалиях и условиях пандемии: коллективная монография / Под ред. И.
В. Воронцовой. – Казань: Отечество, 2020. С. 52-55. (автор главы О.В. Брянцева);
Руководящие принципы Кабинета Министров Совета Европы от 30 января 2019 г.
«Электронные
доказательства
в
гражданском
и
административном
судопроизводстве».
20.
О.Пирматов. Фуқаролик суди ишлари юритишни рақамлаштиришга қисқача тавсиф //
Юриспруденция. №1. 2021й. –Б.42.
