393
MILLIY KAPITAL BOZORIGA XORIJIY INVESTORLARNI JALB QILISH
TENDENSIYALARI
Fazilov Jamshid Ravshanovich
Bank-moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11215547
Annotatsiya.
Investitsiyalarni jalb qilish va moliyalashtirish ancha murakkab jarayon
hisoblanadi. Xalqaro va milliy darajada investitsiyalarni jalb qilish va moliyalashtirishda yetarli
tajribalar mavjud. Investitsiyani moliyalashtirish asosan, mamlakatdagi iqtisodiy siyosat,
qonunchilik, investitsiyani jalb qilish infratuzilmasini rivoji, darajasi va mamlakatning iqtisodiy
ahvoliga bogʻliq. Ushbu maqolada milliy kapital bozoriga xorijiy investorlarni jalb qilish
tendensiyalari xususida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
milliy iqtisodiyotda xorijiy investitsiya, investitsiyalar moliyaviy
mexanizmlari, ichki investitsiyalar, akselerator modeli, kapitalga cheklangan moyillik, kapital
samaradorligi, investitsiyalardan samarali foydalanish.
TRENDS IN ATTRACTING FOREIGN INVESTORS TO THE NATIONAL CAPITAL
MARKET
Abstract.
Attracting investments and financing is a rather complicated process. There is
sufficient experience in attracting and financing investments at the international and national
level. Investment financing mainly depends on the country's economic policy, legislation,
development and level of investment attraction infrastructure, and the country's economic
situation. This article talks about the trends of attracting foreign investors to the national capital
market.
Key words:
foreign investment in the national economy, financial mechanisms of
investments, domestic investments, accelerator model, limited inclination to capital, capital
efficiency, effective use of investments.
ТЕНДЕНЦИИ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТОРОВ НА
НАЦИОНАЛЬНЫЙ РЫНОК КАПИТАЛА
Аннотация.
Привлечение инвестиций и финансирования – достаточно сложный
процесс. Имеется достаточный опыт привлечения и финансирования инвестиций на
международном и национальном уровне. Финансирование инвестиций во многом зависит
от экономической политики страны, законодательства, развития и уровня
инфраструктуры привлечения инвестиций, а также экономического положения страны.
394
В данной статье говорится о тенденциях привлечения иностранных инвесторов на
национальный рынок капитала.
Ключевые слова:
иностранные инвестиции в национальную экономику, финансовые
механизмы инвестиций, внутренние инвестиции, модель акселератора, ограниченное
влечение к капиталу, эффективность использования капитала, эффективное
использование инвестиций.
Kapital jalb qilishda fond bozorining ahamiyati va o‘rni haqida to‘xtalishdan avval kapital
atamasining mohiyatiga to‘xtalib o‘tamiz. Kapital atamasiga o‘zbek tilining izohli lug‘atida
«(nem. Kapital; lot. Capitalis - bosh, asosiy), sarmoya - keng ma’noda - o‘z egasiga daromad
keltirish xususiyatiga ega bo‘lgan jami vositalar va mablag‘lar; yangi qiymat keltiruvchi, o‘zini
o‘zi ko‘paytiruvchi qiymat. Tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun kishilar tomonidan
yaratilgan resurslar; tor ma’noda — ishlab chiqarish vositalari ko‘rinishidagi ishga qo‘yilgan,
ishlab turgan daromad manbai»1 - deb ta’rif berilgan.
Kapital tovar ishlab chiqarish, tovar muomalasining shakllanishi bilan bog‘liq hisoblanadi.
Bozorda o‘ziga xos, alohida tovar - ishchi kuchining paydo bo‘lishi bilan oddiy tovar ishlab
chiqarish kapitalistik ishlab chiqarishga aylanadi, tovar ishlab chiqarishning shu davrida tovar
muomalasidagi pul kapitalga aylanadi. Kapital ishlab chiqarishda ishtirok etishiga ko‘ra: bir necha
sikllar davomida ishlab chiqarishda ishtirok etadigan asosiy kapital va bir sikl davomida ishtirok
etadigan va to‘liq sarflanadigan aylanma kapitalga bo‘linadi. Kapital ishlab chiqarish omillaridan
biri hisoblanib, qiymatning ko‘payishi inson mehnati (ishchi kuchi) va ishlab chiqarish vositalari
(xom ashyo, mashina, stanoklar) birlashganda paydo bo‘ladi. Kapital shartli ravishda bir qancha
shakllarda bo‘ladi. Masalan, sanoat kapitali, savdo kapitali, ssuda kapitali, sudxo‘rlik kapitali
shakllarida mavjud bo‘ladi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitlarida kapitalning korxona,
firma, banklar kapitali, turli aksiyadorlik jamiyatlariga tegishli aksiyadorlik kapitali, zahira
kapitali, ustav kapital singari ko‘rinishlari mavjud. Kapitalning katta qismi tadbirkor jismoniy
shaxslarga tegishli bo‘lgan dastmoyalardan kelib chiqadi.
«Dastmoya - mayda savdo muomalasida amal qiluvchi aylanma mablag‘; savdo - sotiq
ishlarida aylantirib turiladigan, foyda keltiradigan dastlabki asosiy mablag‘. Ilgari kosiblar
qo‘lidagi aylanma mablag‘ (xom ashyo, materiallar olish uchun ishlatiluvchi mablag‘) ham
dastmoya deyilgan. Tovar - pul munosabati kengayib, ayrim kosib va mayda savdogarlar boyib
ketsa, ular qo‘lidagi dastmoya yirik mablag‘ - kapital (sarmoya)ga aylangan»2.
395
Yuqoridagidan kelib chiqadigan bo‘lsak, yirik biznes kapitalining asosiy kelib chiqishi
kichik biznes sub’ektlarida moliyaviy resurslarining ko‘payishi hisoblanib, shu boisdan moliyaviy
resurslarni jalb qilish va milliy iqtisodiyotda kapital hajmini oshirish uchun avvalambor kichik
biznes sub’ektlari bazasini ko‘paytirish imkoniyatlarini oshirish zarur bo‘ladi. Bundan tashqari,
jismoniy shaxslar va kichik biznes sub’ektlarining moliyaviy resurslarini yo‘naltirish va kapital
harakatini jadallashtirishda fond bozorini ahamiyatini oshirish zarur. Buning uchun albatta,
ulardagi dastmoyalar hajmini joriy xarajatlardan ortiqcha qismini oshirish, ya’ni kapitalga
yo‘naltirish imkoniyati mavjud bo‘lgan moliyaviy resurslar hajmini orttirish zarurdir.
Milliy iqtisodiyotga kapital oqimini ko‘chaytirish avvalambor investitsion mexanizmning
qanday tashkil etilganligiga bevosita bog‘liqdir. Investitsion mexanizm deganda - investitsiya
dasturlarini amalga oshirish uchun minimal riskli vaziyatni yaratish uchun talab darajasini
o‘rganish va shu talabni qondirish uchun investitsiya jarayonlarini boshqarish, ularni tartibga
solish instrumentlari, tashkiliy tuzilmasi va institutlar tizimi tushuniladi.
Kapital oqimini fond bozori orqali jalb qilish mexanizmi ham qimmatli qog‘ozlar bozori
institutlari va instrumentlaridan foydalangan holda turli investitsion dasturlarni moliyalashtirishni
amalga oshirish tizimidir. Ushbu mexanizmning samaradorligi qanchalik yuqori bo‘lsa kapital
oqimi hajmi shuncha yuqori bo‘ladi. Albatta ushbu mexanizmning samaradorligi birinchi navbatda
investitsiya muhiti (iqlimi) bilan bog‘liq.
Investitsiya muhitini esa dunyo miqyosida tan olinadigan bir qancha xalqaro
tashkilotlarning reyting tizimlari orqali aniqlash mumkin bo‘ladi. Misol uchun, Jahon banki
tomonidan har yil aniqlanadigan reytingning «Doing Business 2020» indikatorida
O‘zbekistonning 2020 yildagi o‘rni 2019 yilga nisbatan 7 band yuqorilaganligi katta ijobiy natija
hisoblanadi. O‘zbekiston 190 ta mamlakat ichida 2019 yilda 763 o‘rindan 2020 yilda 694 o‘ringa
ko‘tarilganligi investitsiya iqlimi mamlakatimizda yaxshilanayotganligidan dalolat beradi.
Ammo, bu qo‘rsatkich ham O‘zbekiston imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda yetarli emas
deb baho berishimizga asos bor. Chunki bu indikatorda eng salbiy bo‘lib turgan ko‘rsatkichlarni
shunchaki hujjatlar tarkibini kamaytirish, o‘zaro ishonchni oshirish va vijdonli kadrlar (boshqaruv
va xizmat hodimlar)ning xizmati bilan erishsa bo‘ladi. Bu uchun yangilik yaratish yoki katta
xarajatlar talab qilinadigan munosabatlarga zarurat yo‘q. Shu boisdan biz investorlarni jalb qilish
uchun o‘zimiz haqimizda qancha ijobiy natijalarni ko‘rsatishga harakat qilmaylik, ular shu kabi
reyting ko‘rsatkichlaridan o‘zlariga tegishli xulosa chiqarib oladilar. Bu ularning qabul qilayotgan
investitsion qarorlarini biz uchun ijobiy yoki salbiy bo‘lishiga yetarli bo‘lib qoladi, nazarimizda.
396
Fond bozorining investitsion mexanizmi samaradorligini asosan mamlakatda moliyaviy
sektorni davlat tomonidan boshqarish tizimining qanday qurilganligiga qarab ham aniqlash
mumkin. Bu borada xorijiy mamlakatlar tajribasiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, har bir davlat
o‘ziga xos yo‘lni tutganligining guvohi bo‘lishimiz mumkin. «Davlat tomonidan moliya bozorini
tartibga solishni quyidagi ikkita asosiy guruhga bo‘lgan holda o‘rganish mumkin:
- bevosita yoki ma’muriy tartibga solish;
- bilvosita yoki iqtisodiy tartibga solish».
Shu boisdan, xorijiy mamlakatlar tajribasida moliya bozorini bevosita tartibga solish
amaliyotini ko‘rib chiqamiz. Masalan, AQShda Qimmatli qog‘ozlar va birjalar bo‘yicha
komissiyasi (U.S. Securities and Exchange Commission-SEC) tuzilgan bo‘lib, uning asosiy
vazifasi «...investorlarni himoya qilish, adolatli, tartibli va samarali bozorlarni qo‘llab-quvvatlash
va kapitalni shakllantirishga yordam berishidan iborat.
Komissiya fond birjalari, brokerlar va dilerlar, investitsiya bo‘yicha maslahatchilar va
o‘zaro fondlarni o‘z ichiga olgan qimmatli qog‘ozlar dunyosining asosiy ishtirokchilarini nazorat
qiladi. Birinchi navbatda bozorga tegishli muhim ma’lumotlarni oshkor qilish, adolatli
munosabatlarni ta’minlash va firibgarlikdan himoya qilish bilan shug‘ullanadi»
REFERENCES
1.
Шохаъзамий Ш.Ш. Финансовый рынок и ценные бумаги. Книга II. Учеби
2.
Xamdamova, R. R. Q., & Shernayev, A. A. (2022). Xalqaro moliya bozoridagi
operatsiyalarning rivojlanish istiqbollar. Science and Education, 3(1), 1111-1116.нк. Т.:
«IQTISOD-MOLIYA», 2005. 430-с.
3.
Кобулов, Х. А. (2020). Обеспечения финансовой устойчивости местных бюджетов
путем улучшения финансового потенциала региона. In Современная наука:
актуальные вопросы, достижения и инновации (pp. 47-49).
4.
Naimov, S. O. O. G. L., & Shernayev, A. A. (2022). Xalqaro valyuta bozori va
O‘zbekistonda valyuta operatsiyalarini rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlari. Science
and Education, 3(1), 1099-1103.
5.
Amirqulov, B. R. O. G. L., & Shernayev, A. A. (2022). Davlat maqsadli fondlari moliyaviy
resurslaridan samarali foydalanish yo ‘nalishlari. Science and Education, 3(1), 1048-1053.
