ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
805
NEMIS TILIDAGI LEKSIKOLOGIYA VA GRAMMATIKA: QONUNLARNING
MUNOSABATLARI VA JUMLALARGA QO’LLANILISHI
Nurqulov Javlon Rashid oʻgʻli,
O’zbekiston davlat jahon tillari universiteti nemis tili stajyor o’qituvchisi,
https://doi.org/10.5281/zenodo.11236477
Annotatsiya.
Nemis tilidagi leksikologiya va grammatika, tilning o’ziga xos xususiyatlari
bilan bog’liq, shuningdek, so’zlar va ularning jumlalarga qanday qo’llanilishi haqida katta
ahamiyatga ega. Bu maqolada, Nemis tilidagi leksik va grammatik qonunlarning bir-biriga
o’xshashliklari va farqliliklari, ularning munosabatlari, grammatik struktur va so’zlashgan
tushunchalari to’g’risida tushuntiriladi.
Kalit so’zlar:
Leksikologiya, Grammatika, Analiz, O’zgarishlar, Tahlil, Tuzilish,
Munosabatlar.
LEXICOLOGY AND GRAMMAR IN THE GERMAN LANGUAGE: THE
RELATIONSHIP OF LAWS AND THEIR APPLICATION TO SENTENCES
Abstract.
Lexicology and grammar in German are concerned with the specifics of the
language, as well as with words and how they are used in sentences. This article explains the
similarities and differences between lexical and grammatical laws in German, their relationship,
grammatical structure and colloquial concepts.
Keywords:
Lexicology, Grammar, Analysis, Changes, Analysis, Structure, Relations.
ЛЕКСИКОЛОГИЯ И ГРАММАТИКА В НЕМЕЦКОМ ЯЗЫКЕ: СООТНОШЕНИЕ
ЗАКОНОВ И ИХ ПРИМЕНЕНИЕ К ПРЕДЛОЖЕНИЯМ
Аннотация.
Лексикология и грамматика немецкого языка изучают особенности
языка, а также слова и способы их употребления в предложениях. В данной статье
объясняются сходства и различия лексических и грамматических законов немецкого языка,
их взаимосвязь, грамматическая структура и разговорные понятия.
Ключевые слова:
лексикология, грамматика, анализ, изменения, анализ, структура,
отношения.
Leksikologiya (leksika va …logiya) — tilshunoslikning til lugʻat tarkibi, yaʼni muayyan
bir tilning leksikasini oʻrganuvchi boʻlimi. L. har bir soʻzni yolgʻiz holda emas, balki boshqa
soʻzlar bilan bogʻliq holda oʻrganadi. L. tilshunoslikning leksikografiya, frazeologiya,
semasiologiya yoki semantika, etimologiya, stilistika hamda soʻz yasalishi haqidagi taʼlimot kabi
sohalari bilan chambarchas bogʻliq. L.ning asosiy muammolaridan biri soʻzning mustaqil til birligi
sifatida mavjudligi masalasidir. L.da soʻzlarning maʼno jihatdan oʻzaro bogʻlangan, yaʼni
monosemiya, polisemiya, sinonimiya, antonimiya, soʻz maʼnolarining erkin yoki bogʻliq holda
boʻlishi kabi masalalari ham oʻrganiladi. Leksika muayyan bir tizim sifatida koʻrilganda, soʻz
maʼnolari va tushunchalarning oʻzaro bogʻliq holda boʻlishi koʻzda tutiladi. L. lugʻat tarkibining
amalda ishlatilishi va taraqqiyoti qonuniyatlarini, soʻzlarning uslubiy jihatdan tasnifiy
tamoyillarini ishlab chiqadi. Shuningdek, soʻzlashuv va adabiy tillarda foydalanish meʼyorlarini,
professionalizm, dialektizm, arxaizm, neologizm, leksikalashgan soʻz birikmalarini
meʼyorlashtirish kabi masalalarni tahlil etadi hamda bular haqida muayyan xulosalar chiqaradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
806
Nemis tili leksikologiyasi boʻyicha L.Zalejskaya, L.R.Zinder va T.V.Stroeva,
K.A.Levkovskaya,
A.Iskos
va
A.Lenkova,
M.D.Stepanova
va
I.I.Chernoʻsheva,
L.V.Shevelѐvalarning maxsus darsliklari leksikologiya fanining shakllanishi va tilshunoslikning
boshqa sohalari qatoridan oʻz oʻrnini topishida katta ahamiyat kasb etdilar.
Soʻnggi ikki asr davomida soʻzga turli olimlar tomonidan turlicha ta’rif berib kelinmoqda.
Barcha ta’riflarni umumlashtirsak, soʻzning akustik va semantik mutanosiblik, bir butunlik
(akustische und semantische Identitdt), morfologik turgʻunlik (morphologische Stabilitdt),
sintaktik mobillik (syntaktische Mobilitdt) xususiyatlariga ega ekanligi namoyon boʻladi.
Shu tariqa, biz soʻzni til sistemasining maxsus elementi, tilning asosiy birligi sifatida
aniqlaymiz. Soʻz shakl va ma’noning reproduktiv va takrorlanuvchi birligidir.
Nemis Tilidagi Leksikologiya: Bu bo’limda, Nemis tilidagi so’zlar tarkibiy elementlari,
ularning ma’nolari va kelgusi tushunchalari tahlil qilinadi. So’zlar tarkibiy elementlarining
o’zgarishlarga duch keldiği va ularning munosabatlari, o’zgarishlarini tushunishga yordam beradi.
So’zlar tarkibiy elementlarining qanday o’zgarishlarga duch kelishi, ularning kelgusi
tushunchalari va ularning ma’nolari, tarkibiy elementlar orasidagi munosabatlar va o’zgarishlar,
leksikologiya tahlilida muhim o’rin egallaydi. Bu tahlil orqali, so’zlar o’zgarishi va ularning
tushunchalari, kelgusi ma’nolari va ularning kelgusi foydalanish sohalariga qanday o’zgarishlarga
olib kelishi haqida chuqurroq tushunish mumkin.
Ushbu bo’lim o’quvchilarga nemis tilidagi so’zlar tarkibiy elementlari, ularning ma’nolari
va ularning kelgusi tushunchalari haqida tushuntiruvchi ilmiy material taqdim etishga xizmat
qiladi.
Nemis Tilidagi Grammatika: Bu bo’limda, nemis tilining grammatik qonunlari, jumlalar
va ularning qo’llanilishi, grammatik struktur va so’zlashgan tushunchalari to’g’risida
tushuntiriladi. Grammatik qonunlar leksik tuzilish va ma’no bildirishda qanday ahamiyatga ega,
jumlalar va ularning tuzilishi, grammatik struktur va o’zgarishi haqida tafsilotlar taqdim etiladi.
Grammatika, tilning boshqa bo’limlari bilan birga, tilni tushunish va uning qo’llanilishi
uchun kritik ahamiyatga ega. Bu bo’lim orqali, o’qiyuvchilar Nemis tilining tuzilishi va grammatik
qonunlarini tushunishlari va kelgusi tillarda yozish va gaplashish jarayonlarida ularga qanday
yordam berishlari mumkinligini tushunishlari kutilmoqda.
Jumlalar va ularning tuzilishi, grammatik struktur va o’zgarishi tavsiflanib, bu tavsiflar
orqali o’qiyuvchilar grammatik qonunlarni qanday qilib to’liq tushunishlari mumkin. Bu bo’lim
o’qiyuvchilarga Nemis tilining grammatikasini tushunish va tilni to’liq ravishda o’rganishlari
uchun kerakli asosiy materialni taqdim etishga yordam beradi.
Til sistemalardan tashkil topgan sistemadir (F. de Sossyur). Soʻz til sistemasining eng
kichik, shu bilan birga nisbatan mustaqil birligidir. Alohida ta’kidlab oʻtish lozimki, soʻzning
shakl-shamoyili bilan uning ma’no-mazmuni oʻrtasida asimmetrik aloqa mavjud, ya’ni bir shaklda
bir necha ma’no mujassam boʻlishi mumkin. Soʻzning bunday xususiyatlari tilning boshqa katta
birliklarini jalb etish yoʻli bilan aniqlanadi. Umuman olganda, har bir soʻzning til sistemasida
oʻziga xos xususiyatlari mavjud. Soʻzlar hech qachon bir-birlarini toʻla takrorlamaydilar. Har bir
soʻzning paydo boʻlishi shu tilda gapiruvchilarning tabiiy-ijtimoiy ehtiѐji orqali izohlanadi, lekin,
shuni ta’kidlash lozimki, har qanday tilda yangi paydo boʻlgan soʻzlar, ayniqsa, badiiy adabiѐtda
uchrab turadigan yangi «yasama» soʻzlar soʻz sifatida qabul qilinishi mumkin emas, chunki ular
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
807
ushbu matnda faqat bir marta mavjud xolos. (Okkasionalismen, Einmalbildungen, ad-loc.
Bildungen).
Har bir xalqning yashab turgan joy sharoiti, tarixiy taraqqiѐti, moddiyma’naviy, diniy-
ruhiy dunѐsi ta’sirida oʻziga xos ma’noga ega boʻlgan soʻz va iboralar shakllanishi mumkin. Shu
boisdan ba’zi bir soʻz va iboralar ma’lum xalqning urfodatlarini ifodalovchi ѐdgorlik sifatida
xizmat qiladi.
Har bir davrning ijtimoiy voqeligi, yaratilgan predmet va hodisalari, kashfiyotlari, tabiatga
boʻlgan munosabatlarini ifodalovchi oʻz soʻzlari mavjud. Demak, har bir tilda oʻziga xos ma’no
ifodalaydigan soʻzlar oz emas.
Masalan, soʻnggi yillarda nemis tilida paydo boʻlgan soʻzlarni olaylik:
Kosmonutik, Genetik, die BRD-DDR, Olympische Winter- und Sommerspiele va
boshqalar.
Har qanday soʻzning oʻziga xos ma’no doirasiga ega ekanligini koʻproq shu soʻzni boshqa
xorijiy til soʻzlari bilan qiѐslaganda bilib olish mumkin. Masalan, “Deutsche Lexikologie”
darsligining mualliflari A.Iskos va A.Lenkovalar nemis tilidagi Finger soʻzi bilan rus tilidagi pales
soʻzlarining ma’no doirasi turli ekanligini ta’kidlaydilar: Das russische Wort pales umfaYat
semantisch nicht nur das deutsche Finger, sondern auch Zehe.
“Dhnliche Eigentmlichkeiten in der Entwicklung der Bedeutung lassen sich auch bei
anderen Wsrtern verfolgen (ver. dt. Hand und Arm und russ. ruka; dt. FuYa und Bein, russ.
Ushbu soʻzlarni oʻzbek tilidagi qoʻl va oyoq soʻzlari bilan qiyoslash ham diqqatga
sazovordir.
Bu maqolada, nemis tilidagi leksikologiya va grammatika bo’yicha asosiy tushunchalar va
muhim nuqtalar ko’rsatilgan. Ushbu maqola orqali o’qiyuvchilar Nemis tilidagi so’zlar va ularning
jumlalarga qo’llanilishi, grammatik struktur va so’zlashgan tushunchalari haqida chuqurroq
tushunishga erishishlari kutilmoqda.
REFERENCES
1.
Deutsche Grammatik: Ein Handbuch für den Ausländerunterricht - Renate Luscher,
2018
2.
Duden - Die Grammatik: Unentbehrlich für richtiges Deutsch - Duden, 2020
3.
Grundzüge der deutschen Grammatik: Zum Nachschlagen und Üben - Friedrich Kluge,
Anne Buscha, 2015
4.
Hammer’s German Grammar and Usage - Martin Durrell, 2003
