ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
808
KORXONA SAMARADORLIGINI OSHIRISH USULLARI
Abdurahimov Mirjalol
Andijon mashinasozlik instituti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11236603
Annotatsiya
. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida inqiroz jarayonlari
chuqurlashib, dunyo miqyosida xarid talabi pasayib bormoqda va shunga muvofiq
tarzda xomashyo, materiallar, ayniqsa, tayyor mahsulotlar boʻyicha raqobat
yildan-yilga kuchayib bormoqda. Koʻplab rivojlangan va yetakchi mamlakatlar
tajribasi shuni koʻrsatmoqdaki, raqobatdoshlikka erishish va dunyo bozorlariga
chiqish, birinchi navbatda, iqtisodiyotni izchil isloh etish, tarkibiy jihatdan
oʻzgartirish va diversifikatsiya qilishni chuqurlashtirish, yuqori texnologiyalarga
asoslangan yangi korxona va ishlab chiqarish tarmoqlari rivojlanishini
taʼminlash, faoliyat koʻrsatayotgan quvvatlarni modernizatsiyalash va texnik
yangilash jarayonlarini tezlashtirish talab etilmoqda.
Kalit so’zlar:
Milliy iqtisodiyot, sanoat ishlab chiqarish korxonalari,
raqobatbardoshlik indeksi ko‘rsatkichlari, tadbirkorlik qobiliyati, korxona
personali, kommunikatsiya samaradorligi.
METHODS OF INCREASING THE EFFICIENCY OF THE ENTERPRISE
Abstract.
Today, the crisis processes in the world economy are deepening, the
global purchasing demand is decreasing, and accordingly, the competition for raw
materials, materials, especially finished products, is increasing year by year. The
experience of many developed and leading countries shows that to achieve
competitiveness and access to world markets, first of all, consistent reform of the
economy, structural change and deepening of diversification, ensuring the
development of new enterprises and production industries based on high
technologies, modernization of operating capacities and technical speeding up the
renewal process is required.
Key words:
National economy, industrial production enterprises, indicators
of competitiveness index, entrepreneurial ability, enterprise personnel,
communication efficiency.
МЕТОДЫ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРЕДПРИЯТИЯ
Аннотация.
Сегодня кризисные процессы в мировой экономике
углубляются, мировой покупательный спрос снижается, и соответственно с
каждым годом усиливается конкуренция за сырье, материалы, особенно
готовую продукцию. Опыт многих развитых и ведущих стран показывает,
что для достижения конкурентоспособности и выхода на мировые рынки
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
809
необходимы, прежде всего, последовательное реформирование экономики,
структурные изменения и углубление диверсификации, обеспечение развития
новых предприятий и производств, основанных на высоких технологиях.
необходима модернизация действующих мощностей и техническое ускорение
процесса обновления.
Ключевые
слова:
Национальная
экономика,
промышленные
производственные
предприятия,
показатели
индекса
конкурентоспособности, предпринимательские способности, персонал
предприятия, эффективность коммуникаций.
KIRISH.
Boshqarishning hozirgi bosqichida iqtisodiy siyosatning asosi
sanoat ishlab chiqarishining barcha bo'g'inlari ishining samaradorligi va sifatini
oshirishdan iborat. Bozor munosabatlarining rivojlanishi barcha mulk shaklidagi
korxonalarning ishlab chiqarish-xo‘jalik faoliyati samaradorligini ta’minlash
bo‘yicha boshqaruv qarorlarini ishlab chiqishda mas’uliyati va mustaqilligini
oshiradi. Ushbu qarorlarning samaradorligi nafaqat bir-biri bilan, balki ishlab
chiqarishning yakuniy natijalari bilan ham turli darajadagi o'zaro ta'sirda bo'lgan
turli xil omillarga bog'liq.
Bozor iqtisodiyoti va boshqaruvning yangi shakllari sanoat korxonasining
iqtisodiy samaradorligi nazariyasi, metodologiyasi va usullarini yanada
takomillashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini shakllantirishning sababiy
mexanizmini, uning mezonlari va baholarini ochib berish uchun bir qator muhim
muammolarni qo'ymoqda. Hozirgi bosqichda iqtisodiy samaradorlikni shakllantirish
qonuniyatlarini o'lchash va tahlil qilish tamoyillari tizimli yondashuv nuqtai
nazaridan ko'rib chiqilishi kerak. Shu bilan birga, iqtisodiy ko'rsatkichlarni statistik
modellashtirishning amaliy jihatlarini qo'llashda ushbu qonuniyatlarni tahlil
qilishning sifat va miqdoriy usullari eng yaxshi birlashtiriladi.
Asosiy qism.
Korxona (tashkilot) faoliyatining kutilayotgan yoki erishilgan
darajasini o'lchash jarayoni, birinchi navbatda, tegishli mezonni aniqlash va tegishli
ko'rsatkichlar tizimini shakllantirish bilan uslubiy jihatdan bog'liq.
Belgilangan tamoyillar asosida qurilgan ishlab chiqarish-xo'jalik faoliyati
samaradorligi ko'rsatkichlari tizimi bir nechta guruhlarni o'z ichiga olishi kerak:
1) ishlab chiqarish (faoliyat) samaradorligining umumlashtiruvchi
ko'rsatkichlari;
2) mehnatdan (xodimlardan) foydalanish samaradorligi ko'rsatkichlari;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
810
3) ishlab chiqarish (asosiy va aylanma) fondlaridan foydalanish samaradorligi
ko'rsatkichlari;
4) moliyaviy aktivlardan (aylanma mablag'lar va investitsiyalar) foydalanish
samaradorligi ko'rsatkichlari.
Ushbu guruhlarning har biri iqtisodiyotning umumiy samaradorligini yoki
ma'lum turdagi resurslardan foydalanish samaradorligini tavsiflovchi ma'lum
miqdordagi o'ziga xos mutlaq yoki nisbiy ko'rsatkichlarni o'z ichiga oladi.
Bozor iqtisodiyoti o‘z mohiyatiga ko‘ra mehnat unumdorligining o‘sishini
rag‘batlantirish, ishlab chiqarish samaradorligini har tomonlama oshirish vositasidir.
Ijtimoiy ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini oshirishning eng muhim
yo'nalishlarini to'g'ri aniqlash uchun samaradorlik mezoni va ko'rsatkichlarini
shakllantirish kerak.
Ijtimoiy ishlab chiqarish iqtisodiy samaradorligining umumlashtiruvchi
mezoni ijtimoiy mehnat unumdorligi darajasidir.
Ijtimoiy mehnat unumdorligi (Ptg) ishlab chiqarilgan milliy daromadning
(NI) moddiy ishlab chiqarish tarmoqlarida band bo'lgan ishchilarning o'rtacha
soniga nisbati bilan o'lchanadi:
Pbsh = ND / H
Moddiy ishlab chiqarishning ayrim tarmoqlarida unumdorlik yalpi mahsulot
hajmida hisoblab chiqiladi. Ijtimoiy mehnat unumdorligining o'sish sur'atlarini
taqqoslashda ko'rsatkichlarning taqqoslanuvchanligini saqlash kerak. Buning uchun
milliy daromad solishtirma narxlarda hisoblanishi kerak.
Mehnat unumdorligining oshishi turli turdagi mahsulotlarni ishlab
chiqaradigan tarmoqlar o'rtasida mablag'larning iqtisodiy jihatdan asosli
taqsimlanishiga va bir tarmoq yoki bir xil iste'molchi maqsadlaridagi mahsulotlar
(bir-birini almashtiradigan mahsulotlar) ishlab chiqaradigan turli tarmoqlar
doirasida mablag'lardan foydalanishning eng tejamli variantini tanlashga bog'liq).
Tarmoq ichida iqtisodiy variantni tanlash va tarmoqlar o'rtasida mablag'larni
optimal taqsimlash bir-biri bilan chambarchas bog'liq.
Rejada ajratilgan kapital qo'yilmalar natijasida olinadigan samarani tavsiflash
uchun iqtisodiyotni rejalashtirish jarayonida umumiy samaradorlik hisob-kitoblarini
amalga
oshirish,
shuningdek,
mavjud
bo'lganlarning
haqiqiy
iqtisodiy
samaradorligini baholash tavsiya etiladi. qilingan xarajatlar, ya'ni xarajatlarning
qiyosiy iqtisodiy samaradorligi hisoblanadi. Qiyosiy iqtisodiy samaradorlikni
hisoblash natijasida aniqlangan eng maqbul variantning asosiy ko'rsatkichi
kamaytirilgan xarajatlarning minimalidir.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
811
Korxona (tashkilot) tomonidan foydalaniladigan resurslar samaradorligining
umumlashtiruvchi ko'rsatkichi quyidagi formula yordamida hisoblanishi mumkin:
E pr =
bu erda EPR - foydalaniladigan resurslarning samaradorligi, ya'ni ijtimoiy
(jonli va moddiylashtirilgan) mehnat unumdorligi darajasi;
Vchp - korxonaning sof mahsuloti hajmi;
Chr - korxona xodimlarining soni;
Foss - almashtirish qiymati bo'yicha asosiy vositalarning o'rtacha yillik
qiymati;
Fob - kompaniyaning aylanma mablag'lari qiymati;
k - jami mehnat xarajatlari koeffitsienti, makrodarajada moddiy ishlab
chiqarish sohasidagi xodimlar sonining hisoblangan yilda yaratilgan milliy daromad
hajmiga nisbati sifatida aniqlanadi va ishlab chiqarilgan mehnatni qayta hisoblash
uchun ishlatiladi. ishlab chiqarish fondlarini xodimlarning o'rtacha yillik soniga .
Iste'mol
qilinadigan
resurslar
samaradorligining
umumlashtiruvchi
ko'rsatkichi mahsulot ishlab chiqarish va sotish uchun joriy xarajatlar darajasini
(tannarx darajasi) tavsiflovchi tijorat mahsuloti birligiga sarflanadigan ko'rsatkich
bo'lishi mumkin.
Ma'lumki, iste'mol qilingan resurslar ishlab chiqarish tannarxiga mehnatga
haq to'lash (kadrlar), amortizatsiya to'lovlari (asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar)
va moddiy xarajatlar (aylanma mablag'lar) shaklida kiritiladi.
Shunday qilib, keling, yuqoridagilarning barchasini umumlashtiramiz.
Korxonaning ishlab chiqarish-xo'jalik faoliyati samaradorligini oshirish
iqtisodiyotning markaziy muammolaridan biridir. Turli iqtisodiy va ijtimoiy
muammolarni muvaffaqiyatli hal etishning butun ijtimoiy ishlab chiqarish
samaradorligini keskin oshirishdan boshqa yo'li yo'q.
XULOSA
. Qayd etilgan tamoyillar asosida qurilgan ishlab chiqarish-xo‘jalik
faoliyati samaradorligi ko‘rsatkichlari tizimi bir necha guruhlarni o‘z ichiga olishi
kerak:
1) ishlab chiqarish (faoliyat) samaradorligining umumlashtiruvchi
ko‘rsatkichlari;
2) mehnatdan (xodimlardan) foydalanish samaradorligi ko'rsatkichlari;
3) ishlab chiqarish (asosiy va aylanma) fondlaridan foydalanish samaradorligi
ko'rsatkichlari;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
812
4) moliyaviy aktivlardan (aylanma mablag'lar va investitsiyalar) foydalanish
samaradorligi ko'rsatkichlari. Ushbu guruhlarning har biri iqtisodiyotning umumiy
samaradorligini yoki ma'lum turdagi resurslardan foydalanish samaradorligini
tavsiflovchi ma'lum miqdordagi o'ziga xos mutlaq yoki nisbiy ko'rsatkichlarni o'z
ichiga oladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 26-maydagi “2017–2021-
yillarda qayta tiklanuvchi energetikani yanada rivojlantirish, iqtisodiyot
tarmoqlari va ijtimoiy sohada energiya samaradorligini oshirish chora-
tadbirlari dasturi to‘g‘risida”gi PQ– 3012-son qarori.
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
ID-9413-son
“O‘zbekistonRespublikasini 2030 yilga qadar ijtimoiy-iqtisodiy kompleks
rivojlantirish kontseptsiyasi to‘g‘risida” gi qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 1-aprelda “Ilm-
fansohasidagi davlat siyosati va innovatsion rivojlantirishdagi davlat
boshqaruvini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
5047-son Qarori / lex.uz.
4.
Umrzoqov O’.P. Toshboyev A.J., Rashidov J., Toshboyev A.A. Qishloq
xo’jaligi iqtisodiyoti va menejmenti: o’quv qo’llanma. - T.: Iqtisod – moliya,
2008. – 268 b.
5.
O.Murtazayev, I.G’aniyev, Sh.Hasanov, F.Ahrorov. Agrarsiyosat va qishloq
xo’jaligi bozorlari. O’quv qo’llanma. Samarqand 2009 y. Xorijiy adabiyotlar:
6.
Charles W. L. Hill, Steven L. McShane. Principles of Management. 13th ed.
ISBN 978-0-07-353012-3. –New York, 2008. -529 p.
7.
Rickky W. Griffin. Fundamentals of Management. 8th ed. ISBN 978-1-
28584904-1. –Texas, 2016. – 547 p.
8.
Ronald D. Kay, William M. Edwards, Patricia A.Duffy. Farm management. –
9.
6th ed. ISBN 978-0-07-302829-3 – ISBN 0-07-302829-0. –New York, 2008.
– 463 p.
10.
Muradov Sirojiddin Husan o`g`li, Xakimov Xurshid Hamidulla o‘g‘li, &
Siddiqova Madinabonu Asatilla qizi. (2021). NEW INNOVATIVE
ENGINEERING
SOLUTIONS
TO
THE
PROBLEMS
OF
SIGNALIZATION AND SECURITY SYSTEMS. European Journal of Life
Safety
and
Stability
(2660-9630),
2,
28-30.
Retrieved
from
http://www.ejlss.indexedresearch.org/index.php/ejlss/article/view/13
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
813
11.
Muradov S. H. o‘g‘li, & Zayniyev , U. U. o‘g‘li. (2023). PRINCIPLES OF
PASSING AND DOCUMENTING INSTRUCTIONS ON SAFETY
TECHNIQUES. Educational Research in Universal Sciences, 2(14), 116–
119. Retrieved from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/4395
12.
Muradov Sirojiddin; Egamberdiyev Umurzoq. INNOVATIVE SOLUTIONS
FOR
IMPROVEMENT
OF
WORKING
CONDITIONS
AND
ENVIRONMENT THROUGH THE KAIZEN METHOD//International
journal of advanced research in education, technology and management. –
2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 42-47.
13.
Rayimkulov A., Murodov S. Some Issues of Safety in the Use of Tower
Cranes Used in Construction Projects //JournalNX. – С. 301-308
