ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
835
FARZAND SHAXSINING SHAKLLANISHIDA OTA-ONANING AHAMIYATI. OTA-
ONALIK TURLARI VA SHAKLLARI
Jonpo‘lotova Manzura Jahon qizi
Buxoro davlat universiteti 1-bosqich talabasi.
E-
poshta:
Tel: +99891 646 50 93.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11237116
Annotatsiya.
Ushbu maqolada farzand tarbiyasida ota-onalik sifatining ahamiyati,
farzandning kamol topishida ota-ona shakllarining ne chog`liq muhim ekanligi, ota-ona shakllari
va turlari haqida bir qancha ma`lumotlar keltirib o`tilgan.
Kalit so`zlar:
0-6 yosh davri, erta bolalik davri, hissiy va jismoniy ehtiyojlar, xulq-atvorida
muammolari bo'lgan bolalar.
THE IMPORTANCE OF PARENTS IN THE FORMATION OF A CHILD'S
PERSONALITY. TYPES AND FORMS OF PARENTING
Abstract.
In this article, the importance of the quality of parenting in raising a child, the
importance of parenting styles in the development of a child, and some information about
parenting styles and types are given.
Key words:
0-6 years, early childhood, emotional and physical needs, children with
behavioral problems.
ЗНАЧЕНИЕ РОДИТЕЛЕЙ В ФОРМИРОВАНИИ ЛИЧНОСТИ РЕБЕНКА. ВИДЫ И
ФОРМЫ РОДИТЕЛЬСТВА
Аннотация.
В данной статье даны значение качества родительского воспитания
в воспитании ребенка, значение родительских форм в развитии ребенка, а также
некоторые сведения о формах и типах родительского воспитания.
Ключевые слова:
0-6 лет, раннее детство, эмоциональные и физические
потребности, дети с поведенческими проблемами.
Ota-onalarning ijobiy yoki salbiy munosabati bolalarning ijtimoiy, shaxsiy va psixologik
rivojlanishiga ta'sir qiladi. Ota-ona munosabatlarining umumiy nuqtai nazari va mulohazalari,
Prof. Dr. Dog'an Jujeo'g'li "Rivojlanayotgan ota-onalar" nomli kitobida quyidagi so'zlar bilan savol
bergan:
“Qo‘lingizga tutib, uning ko‘ziga qaragan bola qanday odam? U sizning farzandingiz, lekin
u sizga tegishli emas. Bu sizga ishonib topshirilgan ajoyib potentsial, hozir siz tasavvur ham qila
olmaydigan kelajakni yaratishga nomzod va sizning ichingizda ikkita asosiy tuyg'u bor; Bu
odamlarga cheksiz muhabbat va hayrat tuyg'usini beradigan katta mas'uliyatdir.
Niyatingiz nima? Bu bolaga nisbatan yuragingizning xohish-istagini aniqladingizmi? Bu
bola siz uchunmi yoki umrbodmi? Siz ajoyib potentsialni shakllantirishnimi yoki
rivojlantirishnimi xohlaysiz?
1
Ota-onalar munosabati jarayonini ana shu savollarga mos ravishda o‘rganib chiqsak,
qanday farzandga yetishimiz ma’lum bo‘ladi.
1
Prof. Dr. Dog'an Jujeo'g'li "Rivojlanayotgan ota-onalar" nomli kitobidan
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
836
Farzand tarbiyasida ota-onalar turli xil usullardan foydalanadilar. Ota-ona boshqaruvining
bir qancha turlari mavjud bo`lib, ularning har biri o`ziga xos.
Bolaning hayotini davom ettiradigan muhit bo'lgan oila muhiti bolaning rivojlanishiga va
atrofdagilar bilan munosabatlariga ta'sir qiladi. Oila bolaning bilim olishi, hissiy va ijtimoiy
rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Bu rivojlanish va munosabatlar dastlab oila a'zolarining
bolalarga bo'lgan munosabati va barcha oilaviy munosabatlar ta'siri ostida erishiladi.
Ota-onalarning farzandlariga bo'lgan munosabati va xulq-atvori ularning rivojlanishi
uchun juda muhimdir. Ota-onalar farzandlariga qanday munosabatda bo'lishsa, buning evaziga
shunga o'xshash reaktsiyalar bo'ladi. Shunday ekan, ota-onalar o‘z farzandlari uchun namuna
bo‘lganliklari sababli, ota-onalarning munosabati va xatti-harakatlari bolalar shaxsiyatiga muhim
ta’sir ko‘rsatadi, deyishimiz mumkin.
Ota-onalar farzandlariga ijobiy munosabatda bo'lishsa, bu ularning sevgi va hurmat bilan
muvozanatli, tinch munosabatlarga ega ekanligini ko'rsatadi. Qolaversa, turmush o‘rtoqlarning
sog‘lom bolaligi, o‘zaro munosabatlarida muammolar bo‘lishi ham farzandlariga nisbatan salbiy
munosabatda bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda.
Güneysu va Bilir (1988) ga ko'ra, ular bolaning atrofida ko'rgan eng muhim odamlar ota-
onalar ekanligini ta'kidladilar. Shu sababli, bolalar rivojlanishidagi eng muhim vaziyat - bu bolalar
ota-onalarning ularga bo'lgan munosabatini qanday tushunishlari. Agar ota-onalar o'z
farzandlarida ijobiy o'zini-o'zi hurmat qilishni xohlasalar, ularning farzandlariga nisbatan xatti-
harakatlariga e'tibor berishlari kerak. Uilyamson va Kampell (1985) fikricha, oila o‘smirlarning
jamiyat bilan integratsiyalashuvida eng muhim komponent hisoblanadi.
Chunki oila; u bilim, hurmat, qadriyatlar, madaniyat, xulq-atvor va odatlarni avlodlarga
o'tkazish bo'yicha eng muhim vazifani o'z zimmasiga oladi. Oila o'smirga rahbarlik qiladi. Oila
o‘zining ibratli xulq-atvori bilan yoshning shaxsiyati, g‘oya va dunyoqarashini shakllantiradi.
Biroq, bolalar ota-onalaridan nimani o'rganishlari qisman ularning ota-onalari qanday
bo'lishiga bog'liq.
Ko'rinib turibdiki, ota-onalarning munosabatlari rivojlanishning barcha bosqichlarida
rahbarlik va namunadir. Biroq, hissiy, jismoniy va ijtimoiy kontekstda ota-ona munosabatlari eng
hal qiluvchi bo'lgan va izchillik, rivojlanish va qo'llab-quvvatlash eng zarur bo'lgan muhim davr
0-6 yosh davridir.
Munosabatlarni to'g'ridan-to'g'ri kuzatish mumkin emas, lekin shaxsning nima qilishi bilan
izohlanishi mumkin.
Garchi kuzatilmasa-da, munosabatlar xatti-harakatlarga ko'p jihatdan ta'sir qiladi.
Munosabatlar shaxs yashayotgan muhit tomonidan shakllanadi. Tug'ilgandan boshlab shu
muhit ta'sirida bo'lgan shaxs turli xil ta'sirlar va tajribalar bilan o'zining noyob shaxsiyatini
yaratadi. Freyd shaxsni rivojlantirish nuqtai nazaridan erta bolalik davridagi tajribalarning
muhimligini ta'kidlaydi.
Ushbu nazariyaga ko'ra, har bir rivojlanish davri o'ziga xos tanqidiy davrlarga ega. Oddiy
rivojlanishni ta'minlash uchun rivojlanishning har bir bosqichida shaxsning asosiy ehtiyojlari
qondirilishi kerak. Agar bu asosiy ehtiyojlar qondirilmasa, shaxsiyat rivojlanishiga to'sqinlik
qiladi. Freydning fikriga ko'ra, dastlabki bosqichlarda ehtiyojlari qondirilmagan bola keyingi
yoshda ba'zi g'ayritabiiy xatti-harakatlarni namoyon qilishi mumkin. Bolalarning ota-onalari bilan
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
837
o'zaro munosabatlarining sifati ularning ehtiyojlarini qondirishga va har bir davrni sog'lom
o'tkazishga yordam beradi.
Eriksonning fikricha, inson hayotida sakkizta muhim bosqich mavjud. Har bir davrda
inqiroz, mojaro bo'ladi, uni bartaraf etish kerak. Sog'lom shaxsga ega bo'lishda odamlar uchun bu
ziddiyatlarni muvaffaqiyatli yengib o'tish muhimdir. Inqirozlar ijtimoiy munosabatlarga
asoslanadi va yuqori motivatsiyani talab qiladi
2
Sog'lom davr va inqirozlarni bartaraf etish oldingi davrning sog'lom rivojlanishiga bog'liq.
Biroq, bu nazariyaga ko'ra, agar bu inqirozlar muvaffaqiyatli bartaraf etilmasa, bola Freyd
nazariyasidagi kabi o'sha bosqichda qolib ketmaydi. Inqirozlar keyingi bosqichlarga o'tadi va hal
qilib bo'lmaydigan muammolar paydo bo'ladi. Ikkala nazariyada ham, sog'lom shaxs rivojlanishi
uchun e'tiborga olinishi kerak bo'lgan nuqta, ota-ona bolaning hissiy va jismoniy ehtiyojlarini
yetarli darajada qondirishidir.
3
Sog'lom hayot kechirish insonning jismoniy va ijtimoiy muhit bilan uyg'un yashashiga
bog'liq. Hayotning birinchi yilidagi bolalar uchun uy va oila muhiti ularning birinchi ijtimoiy
muhiti hisoblanadi. Ma'lumki, bu muhit bola uchun juda muhim va alohida ahamiyatga ega.
Bolalarning hayotdagi ilk tajribalari onalari va otalari tomonidan boshqariladi va bolaning
keyingi hayotida oila a'zolari, tengdoshlari va boshqa odamlar bilan sog'lom va yaxshi
munosabatlar o'rnatishi uchun imkoniyatlar yaratish va rivojlantirish ota-onalarning munosabati
va xatti-harakatlari bilan shakllanadi. Bolalarning tug'ilish paytidagi ota-onalarini idrok etishi
ularning boshqa odamlarni idrok etishiga asos bo'ladi.
Bola tug'ilgandan so'ng, uning shaxsiyatining poydevori dastlabki olti yil ichida qo'yiladi.
Har bir bola o'ziga xos shaxsiyatni rivojlantiradi. Bu shaxs rivojlanish bosqichlarini
o'tkazib yubormasdan, sog'lom tarzda rivojlana olsa, muvozanatli va uyg'un bo'lishi mumkin.
Bolaning sog'lom rivojlanishi ishtirokchi fazilatlar va atrof-muhit bilan doimiy aloqada
bo'lish orqali sodir bo'ladi.
Bolaning ayrim xatti-harakatlari ota-onalar tomonidan qo'llab-quvvatlanadi va ba'zi xatti-
harakatlarning oldini olish mumkin. Bola o'ziga qarshi bo'lmagan xatti-harakatlarga moyil bo'ladi.
Shunday qilib, bola o'z munosabati va xatti-harakatlarini belgilaydi. Agar bu holat bolaning
xohish-istaklari va atrof-muhit talablari o'rtasidagi muvozanatni ta'minlasa, bola atrof-muhit bilan
uyg'un bo'lishi mumkin.
Atrof-muhit bilan uyg'un munosabatda bo'lish uchun bola ko'plab tajribalarni boshdan
kechirishi kerak. Bu jarayonda bola sinov va xato orqali atrof-muhit tomonidan qabul qilingan
yoki qabul qilinmagan xatti-harakatlar shakllarini idrok qila boshlaydi. Atrof-muhit ta'siri birinchi
navbatda bolaning atrof-muhitga moslashish jarayonida ota-ona orqali sodir bo'lganligi sababli,
bola ota-onalarning munosabati va xatti-harakatlariga parallel ravishda xatti-harakatlarni
rivojlantirish orqali o'zi yashayotgan muhitning madaniyati va turmush tarziga tabiiy ravishda
moslashadi yoki boshdan kechirgan va ko'rsatadigan salbiy xatti-harakatlari tufayli mos kelmaydi.
2
Williamson A. ve Campell T.“Psychological distrees and the recall of childhood family characteristics.”Journal of
Marriage and the Family, 1985,53:1011-1019
3
Hendrick S.S., “Aganeric measure of relationship satisfaction”,Journal of Marriage and the Family,1988,50(1):93-
98
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
838
Ota-onalarning munosabati va xatti-harakatlari bolalarga ta'sir qilishi ko'plab tadqiqotlar
bilan isbotlangan. Xulq-atvorida muammolari bo'lgan bolalar, ayniqsa, maktabgacha yoshdagi
bolalar ustida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bunday turdagi xatti-harakatlarni
ko'rsatadigan bolalarning onalari o'z farzandlari bilan o'zaro munosabatlarida nomuvofiq va salbiy
munosabatda bo'lishadi. Ona va bola o'rtasidagi munosabatlarning sifati bolalarning
ijtimoiylashuvida, o'z-o'zini nazorat qilishni rivojlantirishda va ota-onalarning xatti-harakatlar
standartlarini bolaning o'z ichiga olishida muhim rol o'ynaydi, deb hisoblashadi.
Ko'pgina ota-onalar ota-onaning roli ko'plab mas'uliyat va majburiyatlarni olib kelishini
bilishadi. Ota-onalarning bolaga g'amxo'rlik qilish usullariga qarab, bolalarning xatti-harakati,
psixologik infratuzilmasi, ijtimoiy muhitga moslashishi chaqaloqlik davridan boshlab shakllanadi.
O'tmish va kelajakdagi tadqiqotlarga nazar tashlaydigan bo'lsak, ota-onalarning xatti-
harakatlari bolalarga darhol ta'sir qiladi, shuningdek, uzoq muddatli ta'sir ko'rsatadi. Har bir ota-
ona bolalarni tarbiyalash bo'yicha turli xil tushunchalarga ega, ularda o'ziga xos asoslar mavjud
emas.
Hatto ota-onalarning bir xil bolaga bo'lgan munosabati ham bir-biridan farq qilishi
mumkin. Ota-onalarning munosabati o'z-o'zidan shakllanishi mumkin. Har bir munosabat
bolaning boshqa xususiyatga ega bo'lishiga olib kelishi mumkin. Xulq-atvordagi farqlar
bolalarning har xil shaxsiy xususiyatlar bilan o'sishiga olib kelishi mumkin. Bolalarda moslashish
buzilishining ko'p holatlari ota-ona va bola o'rtasidagi noto'g'ri va noto'g'ri asosiy munosabatlar
tufayli yuzaga kelishi aniqlangan.
XULOSA
Hayotining birinchi yillarida chaqaloqqa oilada ko'rsatilgan mehr va iliqlik uning asosiy
ishonch tuyg'usiga ega bo'lishida muhim rol o'ynaydi. Ota-onalarning xatti-harakati bolaning
barcha shaxsiy xususiyatlariga ta'sir qilishi mumkin.
Bolaga, turmush o'rtoqlarning bir-biriga bo'lgan iliq, mehrli munosabati va hurmatli
munosabati bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatsa; Noqulay va janjalli oilada bolaning
rivojlanishiga salbiy ta'sir qiladi, hatto orqaga ham ketadi. Natijada, ota-onalarning farzand
tarbiyasiga munosabati bolalarning jismoniy, psixo-ijtimoiy, til, jinsiy va kognitiv rivojlanishiga
katta ta'sir ko'rsatadi. Ota-onalarning o'z farzandlariga bo'lgan munosabati ko'plab tadqiqotchilar
tomonidan turli guruhlar ostida muhokama qilingan.
REFERENCES
1.
Williamson A. ve Campell T.“Psychological distrees and the recall of childhood family
characteristics.”Journal of Marriage and the Family, 1985,53:1011-1019
2.
Hendrick S.S., “Aganeric measure of relationship satisfaction”,Journal of Marriage and the
Family,1988,50(1):93-98
3.
Prof. Dr. Dog'an Jujeo'g'li "Rivojlanayotgan ota-onalar" nomli kitobi
4.
Weijers D, Steensel FJA, Bögels SM. “Associations between psychopathology in mothers,
fathers and their children: a structural modeling approach”, Journal of Child and Family
Studies, 2018, 27(1): 992-2003.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
839
5.
Jiyanmuratova Gulnoz. Sotsiologiya tarixi. – T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020. – 466 b. /
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAAAA
J&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:W7OEmFMy1HYC
6.
Golombok S, Tasker F. “Socioemotional Development in Changing Families”, Editör: Lerner
RM, Handbook of Child Psychology and Developmental Science, 7th Edition, John Wiley &
Sons, Inc., 2015.
