424
DINIY MATNLARDA O’XSHATISHLARNING LEKSIK XUSUSIYATI
Murodqulova Iroda Sharofiddinovna
TerDu FiLologiya fakulteti 4-bosqich talabasi.
Omonturdiyeva Shoira
Ilmiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11243908
Annotatsiya.
O’xshatish har doyim har bir ijodkorning tasavvur olamiga, ijodiga qarab
bayon qilinadi. Mazkur maqolada o’xshatishlarning yondosh hodisalari haqida fikr yuritliadi.
Bilamizki o’xshatish asosan qiyoslash orqali vujudga keladi ammo qiyosdan tashqari boshqa
hodisalar ham o’xshatsihga yondosh hodisa hisoblanadi.
Kalit so’zlar:
o’xshatish, metafra, qiyos, sof qiyosiy konstruksiya, o’xshatish
konstruksiyasi, troplar.
LEXICAL CHARACTERISTICS OF SIMILES IN RELIGIOUS TEXTS
Abstract.
The simile is always explained according to the imagination and creativity of
each creator. This article discusses the side effects of similes. We know that simile is created
mainly by comparison, but other phenomena besides comparison are also considered to be related
to simile.
Key words:
simile, metaphor, simile, pure comparative construction, simile construction,
tropes.
ЛЕКСИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА СРАВНЕНИЙ В РЕЛИГИОЗНЫХ
ТЕКСТАХ
Аннотация.
Cравнений всегда описывается согласно воображению и творчеству
каждого создателя. В этой статье обсуждаются побочные эффекты сравнений. Мы
знаем, что сравнение создается главным образом путем сравнения, но к сравнению
относятся и другие явления, помимо сравнения.
Ключевые слова:
сравнение, метафора, сравнение, чистая сравнительная
конструкция, конструкция сравнения, тропы.
Tilshunoslikda o’xshatish va unga yondosh hodisalar mavjud. Ular adabiyotlarda
ya’ni ilmiy adabiyotlarda alohida ajratib berilgan.Xususan o’xshatishlar haqida yondosh
hodisalar sifatida metafra, qiyos yoinki adabiyotshunslikdagi tashbeh ham o’xshatishning
yondosh hodisalari deyishimiz mumkin. Xususan o’xshatishlar haqida yondosh hodisalar
deb M.Mukarramov metafra, sifatlashni D.Xudoyberganova ham metafra va qiyos, Z.Umruqulov
425
qiyosning yondosh hodisalari deb metafra, qiyos, epitetlarni sanab o’tgan. Aslini olganda bu
hodisalarnig barchisi o’zaro yaqin hodisalar bo’lib o’xshatish kostruksiyasining to’rtdan
biri ishtirok etishi yoki etmasligiga qarab turli xil nomlanib o’z shakliy va xususiyatlariga
ega hodisalardir. Bilamizki har bir hodisa o’zining alohida xususiyatlariga ega bo’lib o’xshash
va farqli jihatlari bilan ajralib turadi. M.Mukarramov ta’biri bilan aytganda, o’xshatishning
adabiyotshunoslikda tasviriy vositalalari va badiiylik, obrazliligiga ko’proq urg’u berib
o’rganilsa, tilshunoslikda material sifatida qanday leksik ma’no anglatishi va qanday grammatik
vositalar bilan aks etishi muhim ahamiyatga egadir.
O’xshatishlar sodda ko’chim sanaladi va ma’no ko’chishni oddiydan murakkabga
tomon talqin etish uchun sharoit tug’diradi. Qurilishi jihatdan ko’p tarkibli va har bir tarkibiy
qism haqida alohida so’z yuritishimiz namunaviy tahlil uchun qulay imkoniyat hozirlaydi.
Turli jihatlardan tasniflash imkonini beradi.O’xshatish o’zida leksik xususiyatlarni biriktirib
keladi.
1
Bundan anglashiladiki o’xshatish uchun leksik xususiyatlar alohida ahamiyat kasb
etadi, leksik xususiyat haqida so’z yurutishdan avval leksikaga ta’rif bersak: Leksika(yunincha-
so’zga oid, lug’aviy )-tildagi barcha so’zlar iboralar yig’indisi, tilning lug’at tarkibi
2
degan
ma’noni anglatadi.
O’xshatishlarni leksik, morfologik va sintaktik vositalar yordamida ham tahlil
qilishimiz mumkin misol uchun:
O’xshatishlarning morfologik vositalari: -
day//dek, -namo,
-
larcha, -simon, -dan.
Masalan:
farishtadek beg’ubor, toshday qattiq, guldan nafis, oysimon.
O’xshatishlarning leksik vositalari:
kabi, singari, xuddi, misli, misoli, go’yo.
Misol uchun:
parilar kabi, misli yulduz, tong namozi singari v.h
O’xshatishlarning sintaktik vositalari: bunda ko’proq so’z birikmalari vositasida amalga
oshirilgan o’xshatishlar kiradi.
Ularning ko’zidan quvonch yoshlari oqar qalblari esa
kofirlarga nisbatan nafrat bilan to’lgan edi.(Qaytish va qasd 105- bet)
Ushbu misoldan
anglashiladiki bu yerdagi sintaktik birikma sifatida olingan
ko’zlaridan quvonch yoshlari oqar.
Ushbu so’z birikmasining leksik ma’nosiga qaraydigan bo’lsak inson ko’z yosh to’kadi
ammo uni qay maqsadda ko’z yosh to’kishi insonlar o’xshatishi bilan bog’liq hodisa. Bu
ko’z yoshlarni g’am- qayg’u ko’z yoshlari yoki quvonch ko’zyoshlari deyish ham mumkin. Bu
jarayon insonlarning ichki kechinmalari bilan bog’liq hodisa.Shu nuqtai nazardan olib qaraydigan
bo’lsak quvoch yoshlari xursandchilikdan ya’ni quvochdan yig’lashni anglatgan.
1
Usmonov F.O’zbek tilidagi o’xshatishlarning lingvomadaniy tadqiqi: Filol.fan.b.f.d-ri diss.-Toshkent ,2020.-b.150
2
Wikipedia
426
M.Mukarramov o’xshatishlarda so’zlar o’z ma’nolari bilan qiyoslansa, metafra
doimo ko’chma ma’noda qo’llanishi; o’xshatishda ikki komponent o’xshatiluvchi obyekt
va o’xshatma belgi mazmunini ham o’zida olib kelishi; ya’ni metafra bir komponentli
ekani; o’xshatishlar kengayib, birikma, bir gap,hatto bir necha abzas holida kelishi mumkinligi;
metafralar esa bunday kengayish xususiyatiga ega emas va ular ko’chma ma’nolikni
ifodalagan bir so’zdan yoki so’z birikmasidan iborat bo’lishi; o’xshatishlar ko’pincha
–day//dek, -simon, -larcha, kabi, singari o’xshamoq va boshqa vositalar orqali yuzaga
kelishi, metafralarda bu vositalarga ehtiyoj sezilmasligini aytib o’tgan. O’xshatishlar badiiy
matnlarda ko’proq aksini ko’rsatishi ularda o’xshatish qiyosning mavjudli o’xshatish
komponentlarini ishtirokini ushbu misol orqali ham ko’rishimiz mumkin.Masalan:
Ushbu misolimizda o’xshatish etaloni vazifasini bajaruvchi so’z buloq so’zi bo’lib
ot so’z turkumi, o’z qatalam, yasalmagan, gapda ot kesim vazifasini bajarmoqda. Bu yerda
namoz o’qishning uni bajo keltirishning mashaqqatini yaxshiliklar bulog’iga o’xshatilayapti
ya’ni bu yerda uch komponent ishtirok etgan namozni subyekt deb qaraydigan bo’lsak,asos
yaxshilik, o’xshatish etaloni esa bulog’dir. Anglashimiz mumkinki metafrdada o’xshatish
vositasiga hech qanday ehtiyoj sezilmadi.Yoinki, ushbu misolga e’tibor qaratsak:
Xatolar
ko’prikning chirigan yog’ochlaridir.(“Hidoyat” jurnali )
O’xshatish va metafora qo’llanishida sema tarkibi va shaklning bu xil farq qilinishi
uslubiy jihatdan bu ikki tropni farqlaydi. O’xshatishda hamma semalarning yuzaga chiqishi
mazmunan, o’xshatuvchi unsurlarning ishtirok etishi shaklan o’xshatilayotgan va o’xshayotgan
narsani bir butun deb tasavvur qilishga to’siq bo’ladi. Metaforada esa go’yo bu chegara
olinadi va ular bir butundek - bittadek tushuniladi
3
.
Alloh yo’lida do’stlashganlarning yuzlaridan nur taralib turarkan.Boshqa Jannat
ahillari Olloh do’stlashganlarning nurni go’zallikni ko’rish uchun boshqa Jannat ahillari
yuringlar Alloh yo’lida do’stlashganlarni ko’ramiz deb chaqirarkanlar.Qachon ularni ko’rsalar
ularni husnlari,go’zalliklarni Jannat ahliga nur taratib turarkan xuddi dunyo ahliga quyosh
nur sochgandek
(
o’xshatish) ( Nuriddin Xoliqnazarov ma’ruzasi
) barchamizga ma’limki ,Jannatni
hech kim ko’rmagan u yerdagi ne’matlarning shakli tuzilishi qanday holatda ekanligini esa
faqatgna eshtganmiz va ular predmet yoki osmon jismlariga o’xshatib qiyoslagan holda faraz
qilishimiz mumkin. Shu sababli ham alloh yo’lida do’stlashgan insonlarning yuzlaridan shunday
nur taralar ekanki bu dunyoda quyosh bizga nur sochib turganga o’xshar ekan.
3
Qobuljonova . G Metafraning sistemaviy lingvistik talqini:Filol.fan.nomz.diss.-Toshkent,200.-b.56.
427
Tilshunoslikda qiyoslash keng ma’noda ma’lum bir millatning tarixiy taraqqiyoti
natijasida ega bo’lingan bilimlarning natijasi aks etgan lisoniy o’xshashlik sifatida talqin
etiladi. Psixologiyada qiyoslash amaliyoti inson tomonidan tevarak atrof olamni, unda o’zining
o’rnini idrok etishdagi, shuningdek kognitiv-kommunikativ masalar yechimiga qaratilgan eng
muhim operatsiyalardan biri sifatida tan olinadi. Har qanday mantiqiy baho munosabatining
asosida aynan shunday operatsiya yotadi, deb hisoblanadi.
4
“Qiyoslash,-deydi olim, -bilingan
narsa –xususiyat vositasida bilinmagan narsa-xususiyatni osonlik bilan bilish imkoniyatini
beradi, masalan, toshning kattaligi bilingan xususiyat bo’lsa, endi boshqa narsalarning shu
xususiyati toshga qiyosan (toshdan qattiq)yoki toshga o’xshatish orqali (toshday qattiq)osonlik
bilan idrok etilaverishi mumkin”.
Tilshunoslikda, odatda, qiyoslashning maqsadidan kelib chiqib,uning ikki turi farqlanadi:
1)Sof qiyosiy konstruksiy;
2)O’xshatish konstruksiyasi.
Sof qiyosiy konstruksiya- ikki predmet yoki tushuncha ular o’rtasidagi farqni ko’rsatish
maqsadida qiyoslangan bo’lsa, shakllanadi (masalan, yer toshdan qattiq).O’xshatish
konstruksiyasi- qiyoslash o’xshatish maqsadini ko’zda tutganda,shakllanadi (masalan,yer
toshday qattiq). Sof qiyosga qaraganda o’xshatishlar nutqda sezilarli darajada katta badiiy-
uslubiy va lingvopoetik imkoniyatlarga ega bo’lgan konstruksiyasidir. Shuning uchun ham
o’xshatishlar dunyo filologiya ilmida eng qadimgi davrdan boshlab nutq ta’sirchanligini
ta’minlaydigan vosita sifatida tadqiqotchilarning diqqat markazida bo’lib kelgan.
5
Yuqoridagi
fikrlardan anglashiladiki o’xshatish va qiyos o’zaro bog’liq holda bo’lib o’xshatishda
o’xshatilayotgan narsaning sifatini vositasini o’xshata olish ya’ni aniq yoki mavhum o’xshatish
orqali aniqlanadi, qiyosda esa ikki predmet yoki hodisani o’zaro bir biri bilan taqqoslash
natijasida yuzaga chiqadi ammo o’xshatishda budnay holat kuzatilmaydi. Masalan:
Minnat tufayli qilgan ezgu amallarimizga soya tushadi,saxovatimizga putur yetadi,Bu
haqida Alloh Qur’oni karimda bunday dedydi: “Ostingdan anhorlar oqib turadigan,xurmoyu
mevalari mol bog’ egasi keksayib,notavon (yosh)bolalari bilan qolgan paytida o’sha bog’ni
olovli to’fon urub yonib ketishini xohlaydimi?!Tafakkur qilsangiz,deb Alloh o’z oyatlarini
sizlarga shunday bayon qiladi”(Baqara surasi 266 –oyat)(mehrob.uz)
Ushbu oyatda Alloh
yo’lida qilingan xayrli ishlar,savob amallar serhosil boqqa qiyos qilinib ,o’tli bo’ron bog’ni
4
Самойленко Е.С.Проблемы сравнения в псичологическом исседовании.-М.:Институт психологии
РАН,2010.-С.8.
5
Mahmudov H,Xudoyberganova D.O’zbek tili o’xshatishlarining izohli lug’ati.-Toshkent:Ma’naviyat,2013.-b.4.5.
428
kuydurganidek, sadaqa va saxovat ketidan qilingan minnat solih amallarni yo’qqa chiqarishga
qodir ekanligi aytilgan. Qiyos sifatida olingan bog’ so’zimiz ot so’z turkumi, o’z qatlam,
yasalmagan gapda esa to’lduruvchi vazifasida kelgan.
Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki,o’xshatish va unga yondosh hodisalar deb o’xshatish
komponentlarining to’rtdan biri ishtirok etishi yoki ishtirok etmasligiga qarab turli xil
nomlanadi.O’xshatishga yondosh hodisa hisoblangan qiyosda ko’proq –dan affiksi faoldi va
shu orqali aniqlashimiz mumkin.O’xshatish va metafra orqasidagi farq esa ikki komponent
ko’proq rol o’ynaydi ya’ni o’xshatish etaloni va o’xshatish asosi faol qatnashadi.
REFERENCES
1.
Usmonov F.O’zbek tilidagi o’xshatishlarning lingvomadaniy tadqiqi: Filol.fan.b.f.d-ri
diss.-Toshkent ,2020.-b.150
2.
Qobuljonova. G Metafraning sistemaviy lingvistik talqini: Filol.fan.nomz.diss.-
Toshkent,200.-b.56.
3.
Самойленко Е.С.Проблемы сравнения в псичологическом исседовании.-
М.:Институт психологии РАН,2010.-С.8.
4.
Mahmudov H,Xudoyberganova D.O’zbek tili o’xshatishlarining izohli lug’ati.-
Toshkent:Ma’naviyat,2013.-b.4.5.
5.
M.Mukarramov.O’zbek tilida o’xshatish [matn]. –Toshkent:O’zbekiston SSR Fan
nashriyoti 1976.-86 b
6.
www.wikipedia.org//religioustexts
