444
BALIQ USLAYTUǴIN QURAL ATLARINIŃ QARAQALPAQ TILINIŃ TÚSINDIRME
SÓZLIGINIŃ TÓRT TOMLIQTA BERILIWI
A.Tursınbaev
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistent oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11244241
Annotaciya.
Maqalada
balıqshılıq kásibine baylanıslı sózler hám balıq uslaytuǵın qurallar
hám olardıń mánisi túsindirilgen.
Tayanısh sózler:
aw, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen, sholpı, shontay.
PRESENTATION OF THE NAMES OF FISHING TOOLS IN THE FOUR-VOLUME
EXPLANATORY DICTIONARY OF THE KARAKALPAK LANGUAGE
Abstract
. In this article, the words related to the fisherman's profession and the tools used
in fishing and their meaning are explained.
Key words:
aw, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen, sholpı, shontay.
ПРЕДСТАВЛЕНИЕ НАЗВАНИЙ ОРУДИЙ ЛОВА В ЧЕТЫРЕХТОМНОМ
ТОЛКОВОМ СЛОВАРЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ЯЗЫКА.
Аннотация
. В этой статье объясняются слова, связанные с профессией рыбака и
орудиями лова, а также их значение.
Ключевые слова:
aw, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen, sholpı, shontay
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń tiykarǵı maqseti tilimizdegi sózlerdi
múmkinshiligi barınsha tolıq kirgiziliwi kerek. Qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası menen
leksikografiyasına tiyisli basqa máseleler sıyaqlı, balıqshılıq kásibine baylanıslı balıq uslaytuǵın
qural atları sózlikte kórsetilgen.
Balıqtı uslaytuǵın qurallar
aw, bagor, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen,
sholpı, shontay
sózlerine túsindirme berilgen.
Sózlikte
aw
sózine-balıq tutatuǵın úlken tor.
Aw
sózi menen bir qatarda tómendegi
túsindirme de berilgen.
1.
Aw-ásbap. Aw salıw ushın kerekli qural-saymanlar.
2.
Aw-duzaq. Balıqshılıqqa tiyisli qural saymanlar.
3.
Aw-qayıq. Balıq awlawǵa tiyisli zatlar, qural saymanlar.
Túsindirme sózlikte
aqpa aw, aqan aw, kerme aw, sener aw, matay aw, qabadan aw, kerme
aw
atları sózlikte berilmegen. Xalıq awzında aytılıp júrgen aw haqqında túsindirmesi, aw-balıqtı
awlaw ushın torlanıp islenedi. Awdıń qalqı menen batqısı boladı, biraq shontay awda bolmaydı.
445
Aw toqılǵan da hár qıylı ólshemde toqıladı. Mısalı: ekilik, altawlıq, jetewlik, segizlik h.t.b.
balıqshılar arasında buǵan baylanıslı «Altawlıqtan alıp turmız, jetewlikten jep turmız» degen
gáplerde aytıladı.
Jılım
-tordan islengen, ortasında shontayı bar súzip balıq uslaytuǵın kural. Sózlikte jılım
sóziniń túsindirmesi usı mánisinde aytqan. Biraq jılımnıń túrleri kóp. Mısalı:
jaǵa jılım, qısqı jılım,
qara jılım, tarkóz jılım
usaǵan jılımnıń atları bar. Sózlikte atı keltirilgen jılım túrleriniń
túsindirmesi berilmegen.
Ilme
-balıqshılıq quralı, ásbabı. Balıq bolar degen jerlerden úki oyıp sholpı, súzbe,
shanıshqı, ilme qusaǵan ásbaplar menen balıq ańlımaǵa ketedi. Sózlikte túsindirmesi sol tiykarda
túsinik berilgen.
Qaza-
iri nar qamıstan úlken (keń) etip toqılǵan qorshaw, boyra, balıq awlaytuǵın qural. Al,
T.Begjanovtıń miynetinde kórsetilgen kóllerde, sayız suwlarda, teńizdiń jaǵalarında ǵana balıq
uslanadı. Qazaǵa kirgen balıq qaytıp shıǵa almaydı. Sonlıqtan govorda “qazadaǵı balıq, qazandaǵı
balıq” deydi. Qazanıń mınaday túrleri bar: kólǵaza, jaǵaǵaza, dwwnayǵaza, qamawǵaza t.b. Biraq,
sózlikte bular haqqında maǵlıwmat joq. Mısalı: Múytenler qazasın saldı, qaqpashların jeseń paldı
(Berdaq).
Qarmaq-
polat sımnıń ushın ilmek etip, iymeytip islengen balıq uslaytuǵın kural. Ayaqları
ilinip, Polattan berk qarmaqqa («Qırq qız»).
Nárete-
balıq awlaytuǵın quraldıń bir túri. Bul ásbaptı da kóbinese kóllerde balıq uslawǵa
qollanıladı. Onıń sabı jıńǵıldan islengen, toqılǵan, awzı tar kólemde bolıp, balıq túsken waqıtta
uslap alıw ushın qolaylap islengen. Mısalı: Balıqshılar bileklerin túriner, Náretesi suwǵa narday
shókkende (Á.Sh).
Suwlım-
muz astınan awdıń jibin ótkeretuǵın sırıq. Barlıq dáskeler súymen, suwlım
hámmesi Sapardıń shanasında (M.Á).
Súymen
-bir nárseni oyıw, tesiw ushın arnalǵan ushlı temir. Balta súymen, jılım alıń, úki
oyıń (Á.Sh).
Sholpı
-tordı aǵashqa, temirge kerip, balıq uslaytuǵın ásbap dep túsindirme berilgen.
T.Begjanovtıń miynetinde kórsetilgen sholpı-jılımnıń ishinen balıqtı alıw ushın qollanıladı.
Toqılǵan bolıp, aǵashtan sabı boladı. Govorda
“súzeki”
dep te ataydı.
Shontay-náreteniń, sholpınıń, jılımnıń eń túbi, quyrıǵı dep kórsetilgen. T.Bekjanovtıń
miynetide ko’rsetilgen shontay-náretede, jılımda, awda boladı. Bularǵa túsken balıqlar
“shontayǵa” jıynaladı. Govorda, biraz awıllarda shontaydı “kótek” dep te ataydı. Adamnıń birden
qorıqqanında, seskengeninde bir nárseniń atın aytıp (ásirese hayallar) jiberiw jaǵdayları kóplep
446
ushırasadı. Mine usınday jaǵdayda “kótek” sózi kóbirek qollanıladı. Shamalawǵa qaraǵanda
“kótek” qorıqqanda shontaydı atawǵa baylanıslı bolıw kerek. Jáne “shontay” sózi bir nárseni
bekkem, qupiya saqlaw mánislerinde de qollanıladı. Kóp waqıtqa shekem sholpınıń shontayı
qıymıldamadı (J.A).
Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde berilgen balıq qural atlarınıń
túsindirmesinde ayırım atamalarǵa keń túrde túsinik berilmegen. Sózlikte berilmey qalǵan balıq
qural atamaları aldaǵı dúziletuǵın túsindirme sózliklerde inabatqa alıwmız kerek.
REFERENCES
1.
Бегжанов Т. Қарақалпақ тили диалектологиясының мәселелери. –Нөкис:
Қарақалпакстан, 1971.
2.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. I-IV томлар. Нөкис, 1982
3.
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
JOURNAL
«GLOBALSCIENCE
AND
INNOVATIONS 2021: CENTRAL ASIA» I.Yusupov shíǵarmalarínda balíqshílíq
kásibine baylaníslí sózler 24-25-b
4.
SCIENCE AND EDUCATION IN THE MODERN WORLD: CHALLENGES OF THE
XXI CENTURY" Ótesh shayır shıǵarmalarında balıqshılıq kásibine baylanıslı sózler 27-
28-b.
