ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1047
TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI XIZMATLARNI RIVOJLANTIRISH
YO‘NALISHLARI
Umiraliyev Azizjon Abdujabbor oʻgʻli
Bank-moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11285960
Annotatsiya.
Maqolada “raqamli innovatsiyalar” tushunchasining mohiyati ochib
berilgan, “internet aloqasini joriy xolati o‘rganilgan, O‘zbekistonda raqamli banklarni
shakllantirish va rivojlantirish yo‘llari o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
Innovatsiya, raqamli bank, transformatsiya, ekotizim
DIRECTIONS FOR THE DEVELOPMENT OF DIGITAL SERVICES IN
COMMERCIAL BANKS
Abstract.
The article reveals the essence of the concept of "digital innovations", "the
current state of Internet communication is studied, ways of forming and developing digital banks
in Uzbekistan are studied.
Key words:
Innovation, digital bank, transformation, ecosystem.
НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ ЦИФРОВЫХ УСЛУГ В КОММЕРЧЕСКИХ
БАНКАХ
Аннотация.
В статье раскрывается сущность понятия «цифровые инновации»,
«изучается современное состояние интернет-коммуникаций, изучаются пути
формирования и развития цифровых банков в Узбекистане.
Ключевые слова:
Инновации, цифровой банк, трансформация, экосистема.
KIRISH
Tabiiyki har bir mamlakatning rivojlanishi va uning raqobatbardoshligini ta’minlash
zamonaviy axborot-kommunikatsiya va «raqamli» texnologiyalar jamiyat va davlat hayotining
barcha jabhalariga qanchalik joriy etilgani bilan baholanmoqda [4].
Mamlakatimizda ham davr talabidan kelib chiqib, barcha sohalarga zamonaviy
texnologiyalarni joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Prezident Sh.M.Mirziyoev ta’biri bilan
aytganda, “Afsuski, bank tizimi raqamli texnologiyalarni qo‘llash, yangi bank mahsulotlarini joriy
etish va dasturiy ta’minotlar bo‘yicha zamon talablaridan 10-15 yil orqada qolmoqda. 2020 yildan
boshlab har bir bankda keng ko‘lamli transformatsiya dasturi amalga oshiriladi. Bu borada
banklarimizning kapital, resurs bazasi va daromadlarini oshirish alohida e’tiborimiz markazida
bo‘ladi” deb ta’kidlab o‘tganlari alohida ahamiyatga molikdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Britaniyaning Cable.co.uk portali dunyodagi Internet xizmatlari narxlari to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni ye’lon qildi. Ularga ko‘ra, O‘zbekiston 230 ta davlat orasida dunyoda 21-o‘rinni
egalladi [5-8]. Yil davomida mamlakatimiz o‘z pozitsiyasini 33 pog‘onaga yaxshilab oldi. Taqdim
etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, mobil Internetning o‘rtacha narxi 1 GB uchun 0,6 dollarni tashkil
etadi. Ta’kidlash joizki, 2023 yil fevral oyi natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda 1 Gb mobil Internet
narxi 1,34 dollar yoki 14 050 so‘mga teng edi. O‘sha paytda O‘zbekiston mobil Internet uchun
Internet xizmatlarining arzonligi bo‘yicha dunyoda 54-o‘rinni egallab turgan edi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1048
Mastercard va Qo‘shma Shtatlardagi Tufs universiteti huzuridagi Fletcher huquq va
diplomatiya maktabi turli mamlakatlarning raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishdagi yutuqlarini,
shuningdek, qabul qilish darajasini o‘rganishga qaratilgan Digital Intelligence Index tadqiqot
natijalarini taqdim yetmoqda. va dunyo bo‘ylab milliardlab odamlar orasida raqamli
texnologiyalarga bo‘lgan ishonch [9-12].
Raqamli rivojlanish ko‘rsatkichi shuni ko‘rsatadiki, 2020 yilning ikkinchi choragida
AQSh, Janubiy Koreya, Tayvan, Birlashgan Arab Amirliklari va Germaniya kabi yeng tez
rivojlanayotgan raqamli iqtisodiyotlar Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti o‘sishidan
sezilarli darajada oshib ketdi ( OECD) mamlakatlari 2020 yil ikkinchi choragida, keng cheklovlar
sharoitida ... Ushbu davlatlarda qo‘shma tadqiqotlar uchun yuqori inson salohiyati va sanoat va
ilmiy jamoalar o‘rtasida yaqin hamkorlik mavjud - va natijada raqamli texnologiyalarni yaratish
va ommaviy tatbiq yetish bo‘yicha muhim tajriba mavjud [13-18].
Hozirda dunyo aholisining qariyb uchdan ikki qismi Internetdan faol foydalanayotgan bir
paytda, dunyo post-raqamli davrga kirib bormoqda, yendi faqat onlayn ulanish yetarli yemas.
Raqamli rivojlanishning raqobatbardoshligi va barqarorligini aniqlashda ulanish, innovatsion
texnologiyalardan samarali foydalanish va ishonchlilik, mas’uliyatli institutlar va ma’lumotlarni
kuchli boshqarish siyosati asosiy o‘rin tutadi. Mastercard-ni o‘rganish hukumatlar va korxonalarga
7,6 milliard kishining raqamli iqtisodiyotdan kelib chiqadigan imkoniyatlardan foydalanish
imkoniyatini ta’minlash uchun kuchlarini birlashtirishga yordam beradi.
MUHOKAMA
Dunyo bo‘ylab Internetdan foydalanadiganlar soni 4,54 milliard kishiga o‘sdi, bu 2022 yil
yanvaridan beri 7 foizga (298 million yangi foydalanuvchi) ko‘paygan. Global miqyosda 2023 yil
yanvar oyida ijtimoiy tarmoqlarning 3,80 milliard foydalanuvchisi bo‘lgan, bu o‘tgan yilga
nisbatan 9 foizdan oshgan (321 million yangi foydalanuvchilar). Bundan tashqari, dunyo
miqyosida 5,19 milliarddan ortiq odam mobil telefonlardan foydalanadi va foydalanuvchilar soni
so‘nggi bir yilda 124 millionga (2,4 foiz) o‘sdi.
2022 yildan 2023 yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekistondagi Internet foydalanuvchilari soni
1,2 million kishiga (+ 7,1%) oshdi. O‘zbekistonda Internetning kirib borishi 2020 yil yanvar oyida
55% ni tashkil yetdi. O‘zbekistonda ijtimoiy tarmoqlardan foydalanuvchilar soni 972 mingga (+
44%) oshdi va uyali aloqalar soni umumiy aholining 76 foiziga teng yedi. Texnologiya ko‘plab
moliyaviy to‘siqlarni bartaraf yetishga yordam berdi, bu yesa yangi xizmatlar va arzon narxlardagi
mijozlar uchun yanada arzon mahsulotlarga olib keldi [8]. Yaqinda texnologiyaning rivojlanishi
butunlay yangi xizmat konsepsiyasi va muhitini yaratdi, bu odamlar xizmatlarni sotib olish va
sotish usullarini o‘zgartirdi. Shunday qilib, tashkilotlar hozirgi bozor mavqeini saqlab qolish va
raqamli transformatsiya jarayonida yangi segmentlarni jalb qilish uchun yangi muammolarga duch
kelishmoqda. Binobarin, har bir kompaniya mijozlarga yanada sifatli xizmat ko‘rsatish orqali
raqobatdosh ustunlikka yerishishga harakat qiladi.
Shunday qilib rivojlanish uchun resurslar va texnologiyalardan foydalanish uchun bank
sohasini ham isloh qilish kerak. Ushbu jarayonning muhim jihatlaridan biri bu Raqamli bank ishi.
Tesco Bank (Buyuk Britaniya) chakana mijozlar uchun yangi mahsulotlar yaratishda ushbu
yondashuvning yeng yaxshi namunasidir. Bank o‘z faoliyatini Buyuk Britaniyaning yeng yirik
chakana kompaniyasi - Tesco supermarketlar tarmog‘ining bo‘linmasi sifatida boshladi, u 10
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1049
milliondan ortiq sodiqlik dasturi ishtirokchilariga va iste’molchilarning brendga bo‘lgan katta
ishonchiga yega. 2000 yillarning boshidan boshlab Tesco tarmog‘i chakana biznes va xizmat
ko‘rsatish sohalarining turli segmentlariga faol ravishda kengayishni boshladi, yoqilg‘i quyish
shoxobchalari tarmoqlarini, mini-bozorlarni ochdi, o‘z brendi ostida kiyim-kechak,
telekommunikatsiya va boshqa ko‘p narsalarni sotdi. Moliyaviy chakana savdo ham ye’tibordan
chetda qolmadi [5].
Tesco Bank Internetda yaxshi namoyish yetilgan. Iste’molchi Tesco Bank takliflarini
boshqa banklar bilan taqqoslashi mumkin bo‘lgan Tesco compare maxsus veb-sayti yaratildi, bu
unga o‘z tanlovining to‘g‘riligiga ishonch hosil qilish imkoniyatini beradi.
Yaqin atrofdagi aloqa yoki NFC - bu qisqa masofaga ma’lumotlarni kontakciz uzatish
texnologiyasi. To‘lovlarni amalga oshirish va boshqa qurilmalar bilan moslamalarni aniqlash
uchun mobil raqamli qurilmalarda ishlatiladi.
Texnologiya kontakciz kartalarda (elektron kartalar) foydalanishga o‘xshaydi - qurilma
o‘quvchiga yaqinlashganda kerakli ma’lumotlar avtomatik ravishda skanerdan o‘tkaziladi va
operatsiya bajariladi.
NATIJA
2022 yilda Markaziy bank boshqaruvining banklarni ro‘yxatdan o‘tkazish va litsenziyalash
tartibiga o‘zgartirishlar kiritilgan farmonida "raqamli bank" atamasi birinchi bo‘lib O‘zbekiston
qonunchiligiga kiritildi. Qonunchilikka muvofiq - "raqamli bank" - bank yoki uning tarkibiy
bo‘linmasi, bank xizmatlarini masofadan turib innovatsion texnologiyalardan foydalangan holda
(kassa xizmatisiz) taqdim etadi. Xususan, Markaziy bankning asosiy vazifalaridan biri innovatsion
bank texnologiyalari orqali masofaviy bank xizmatlarini takomillashtirish edi [5].
Bankni tanlashi menejmentning tanloviga bog‘liq va bu tanlov, o‘z navbatida, aniq qaror
qabul qiluvchilarning ilg‘orligi va umuman yosh avlodning dunyo bilan o‘zaro munosabatlarining
o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. va ayniqsa banklar bilan hisobga olinadi. Shuningdek,
qarorlarni qabul qilish jarayoniga bankning o‘z-o‘zidan yekotizim yaratishga mablag ’sarflashga
tayyorligi ta’sir qiladi. Klassik bank mustaqil ravishda mijoz bilan virtual aloqa o‘rnatishi uchun
quyidagilar kerak:
-mijozning ehtiyojlarini aniqlash, xatti-harakatlarini kuzatish, sheriklarning tegishli
mahsulot va xizmatlarini birlashtirish;
-amalga oshirish strategiyasi to‘g‘risida qaror qabul qilish: mijozning talablari va
so‘rovlaridan kelib chiqib, qulay texnologiyalarni tanlang, masalan qulay messenjerlarda aloqa,
sun’iy intellekt, ovozli biometrikadan foydalanish; Hamkorlik dasturlari uchun quyidagi variantlar
jahon amaliyotida ishlatilmoqda:
-Kerakli mahsulotni ishlab chiqish va uni mijozga o‘z vaqtida taklif qilish.
-raqamli bank bozori bo‘yicha tadqiqot o‘tkazdilar. Tahlilchilarning hisobotidan kelib
chiqadiki, bank sanoati har doim juda ko‘p qoidalarga yega bo‘lgan va raqobatchilar uchun neo-
bankdan kirish uchun nisbatan yuqori to‘siqlarga yega bo‘lgan konservativ sanoat bo‘lgan. Ammo
bugungi kunda klassik banklar uchun ko‘proq innovatsion va raqamlashtirilgan kompaniyalar
bilan mijozlar uchun kurashda yetakchilik mavqeini saqlab qolish qiyin. Biznes ko‘lami va ulkan
filial tarmoqlari banklarning rivojlanishiga raqobatdosh ustunliklardan xalaqit beradigan omillarga
aylanmoqda.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1050
REFERENCES
1.
Hogan J.E., Lemon K.N., Libai B., 2014. Quantifying the ripple: word of mouth and
adverting effectiveness. J. Advert. Res. 44 (3), 271-280.
2.
Koenig-Lewis N., Palmer A. and Moll A. 2010. Predicting young consumers' take up of
mobile banking services. International Journal of Bank Marketing28(5):410-32.
doi:10.1108/ 02652321011064917., Venkatesh, V., and F. D. Davis. 2000. A theoretical
extension of the technology acceptance model: Four longitudinal field studies. Management
Science46(2):186-204. doi:10.1287/ mnsc.46.2.186.11926.
3.
Alimov R, Xodiev B, Alimov Q va boshqalar. “Milliy iqtisodda axborot tizimlari va
texnologiyalari”, T: “Sharq”-2014 y.
4.
Abdullaev YO., Qoraliev T., Toshmurodov Sh., Abdullaeva S. “Bank ishi”. O’quv
qo’llanma-T.: “Iqtisod-Moliya”, 2010 yil.
5.
Qoraliev T., Sattorov O., Sayfiddinov I. “Tijorat banklari faoliyati tahlili”. O’quv
qo’lllanma. T.: Iqtisod-Moliya, 2013 yil.
6.
Abdullaeva Sh.Z. Bank ishi. Darslik. -T.: Iqtisod -Moliya, 2010
7.
YormatovG'.Yo., Isamuxamedov Yo.U. Mehnatni muxofaza qilish. Darslik. O'zbekistan
nashriyoti. Toshkent 2012.
8.
Ekologiya i bezopasnost jiznedeyatelnosti: Uchebnoe posobie dlya studentov VUZov/ red.
L. A. Muraviy, 2012.
9.
Belov S.V. Bezopasnost jiznedeyatelnosti M.: Vыsshaya shkola. 2013.
10.
http://www.speedtest.net/global-index/uzbekistan
