ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1077
ШАНХАЙ ХАМКОРЛИК ТАШКИЛОТИ БЎЙИЧА ЭКСПЕРТЛАР БАХОСИГА
ОИД
Арслонов Иброҳим Баҳодир ўғли
Мустақил изланувчи.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11287043
Аннотация.
Мазкур мақолада бугунги кунда минтақавий муаммолар, Шанхай
хамкорлик ташкилоти бўйича экспертлар бахосига оид мулоҳазалар келтириб ўтилган.
Мақола давомида асосли фикр ва хулосалар берилган.
Калит сўзлар:
минтақавий муаммолар, Жанубий Осиё маркази, экспертлар бахоси.
REGARDING THE EVALUATION OF EXPERTS ON THE SHANGHAI
COOPERATION ORGANIZATION
Abstract.
This article contains comments on today's regional problems, expert opinion on
the Shanghai Cooperation Organization. Reasonable opinions and conclusions are given
throughout the article.
Key words:
regional problems, South Asian center, expert opinion.
ОБ ОЦЕНКЕ ЭКСПЕРТОВ ШАНХАЙСКОЙ ОРГАНИЗАЦИИ
СОТРУДНИЧЕСТВА
Аннотация.
В статье представлены комментарии по сегодняшним региональным
проблемам, экспертное мнение о Шанхайской организации сотрудничества. На
протяжении всей статьи приводятся обоснованные мнения и выводы.
Ключевые слова:
региональные проблемы, южноазиатский центр, экспертное
мнение.
Бугунги кунда минтақавий муаммолар мураккаблашиб, ҳал этилиши шарт бўлган
вазифалар кўлами кенгайиб бораётгани сари Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг
минтақадаги роли ортиб бормоқда.
ШҲТнинг нуфузи ортиши билан бир қаторда, ташкилотни “Анти-НАТО”
сифатида кўриш холатлари ҳам кўпайиб бормоқда.
Атлантика Кенгашининг Жанубий Осиё маркази ва Европа маркази экспертлари
ШҲТни “Анти-НАТО” сифатида кўрилишининг ташкилот аьзоларининг аксарияти АҚШ
ва Ғарб давлатлари билан қарама-қарши сиёсат олиб бораётганлиги, Хитой ва АҚШ
ўртасида иқтисодий уруш, Хитой ва Тайван ўртасидаги конфликт, Россия, Эрон давлатлари
санкциялар таьсири доирасида эканлиги, Марказий Осиё давлатлари билан НАТО
ўртасидаги муносабатларнинг яхши эмаслиги, Хиндистоннинг БРИКСдаги иштироки,
Покистон ва АҚШ муносабатлари ўртасидаги совуқлик ташкилот хамда кўплаб сабаблар
туфайли
“Анти-НАТО” ёки НАТОга қарши қаратилган ташкилот сифатида кўрилаётганлигини
таькидлашмоқда.
Шунингдек, Европа ташқи алоқалар кенгаши экспертлари Асли Айдинташбаш,
Мари Дюмулин, Элли Геранмаеҳ, Жанка Оертеллар Россия ШҲТни НАТОга қарши бўлган
ташкилот сифатида кўрсатишга ҳаракат қилмоқдалигини, ташкилотнинг ҳарбий ҳажмини
кучайтиришга интилиб, Россия ҳудудида қўшма ҳарбий машғулотлар ўтказишни таклиф
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1078
қилаётганлигини, Москва ШҲТни Хитой ва Россия бошчилигидаги Ғарбга қарши блокнинг
ўзаги деб билишини маьлум қилишган. Россиялик тадқиқотчи А.Баранов 2005 йилда ШҲТ
саммити доирасида Остона декларацияси қабул қилинганлигини, унда Марказий Осиёда
жойлашган АҚШ ҳарбий базаларининг чиқарилиш санасини аниқлаштириш қарори қабул
қилинганлигини, бу Ғарб давлатлари ва НАТОнинг хавотирига сабаб бўлиб, ШҲТнинг асл
мақсади АҚШ гигемонлигини жиловлашдан иборат эканлигини кўрсатганлигини
таькидлаб ўтган.
Юқоридаги бахоларга жавобан “Ал-Жазеера” нашри “Шанхай ҳамкорлик
ташкилоти "Анти-НАТО " иттифоқ емас, бу иқтисодий блок (Еевропа Иттифоқи каби) ёки
НАТО каби ҳарбий иттифоқ эмас, гарчи унинг аъзолари қўшма ҳарбий машқлар ўтказган
бўлсалар ҳам” деб, ХМАТМ эксперти Шуҳрат Иргашев эса Шанхай ҳамкорлик
ташкилотини мавжуд блокларга “қарши” тузилган ўзига хос “муқобил блок” деб ўйлаш
жуда нотўғри эканлигини, масалан, НАТО, Европа иттифоқи, КХШТ ёки бошқаларга
қарши эмаслигини, ШҲТ ҳеч қачон ҳарбий блокга айланмаслигини, у геосиёсий баёнотлар
бермаслигини, ҳеч ким билан қарама-қаршиликка бормаслигини билдирган холда ғарб
экспертларининг бахоларини инкор этишган.
ШҲТнинг кенгайиши бу кўплаб иқтисодий хамда терроризм, сепаратизм ва
экстремизмга қарши курашда ҳамкорликни кучайишига олиб келсада, бироқ
ташкилотнинг кенгайиши минтақавий хавфсизлик тахдидларининг бартараф
этилишига ва ташкилотнинг истиболларига жиддий таьсир кўрсатмоқда.
Россия Ташқи ишлар вазири Сергей Лавров “ШҲТ минтақавий ва халқаро
муносабатларда тобора муҳим рол ўйнамоқда” каби сўзларида ШҲТнинг бугунги кундаги
куч ва истиқболларини юқори бахолаган бўлсада,
Европа ташқи алоқалар кенгаши
экспертлари
унинг сўзларига қарама-қарши Тожикистон ва Қирғизистон ўртасидаги
чегара тўқнашуви билан бир қаторда ШҲТнинг Ҳиндистон ва Покистон ёки Хитой ва
Ҳиндистон каби узоқ йиллик душманларни ўз ичига олган ташкилот яқинроқ хавфсизлик
иттифоқига айланиши ёки ҳатто ўзининг ички можароларини ҳал қила олиши
даргумонлигини таькидлаб ўтган.
Шунингдек,
Валдаи мухокама
клуби
эксперти доктор Вали Калежи ШҲТнинг
горизонтал ва вертикал равишда тез ва сезиларли даражада кенгайиши самарадорлик,
ташкилот сиёсати ва қарорларининг ижро этиш кафолатига салбий таьсир кўрсатганини,
Афғонистон, Ҳиндистон яримороли, Яқин Шарқ ва Кавказ каби кенг ва турли ҳудудларни
қамраб олган ҳолда кенгайиши бу ташкилотнинг йигирма йиллик билан солиштирганда
кўпроқ хилма-хиллигига олиб келганлигини, ташкилотнинг кенгайиши уларнинг қарор
қабул қилишдаги қийинчиликлар ва манфаатлар тўқнашувига олиб келиши мумкинлигини
таькидлаган.
Ҳиндистон
Марказий Осиё фонди таҳлил маркази директори Нирмала Жоши
Афғонистондаги ўзгаришлар ва унинг минтақадаги барқарорлик ҳамда хавфсизликка
таьсири бўйича ШҲТ аъзолари доирасида бирон бир яхлит позитцияга келмаганликларини,
ШҲТнинг Афғонистон бўйича ягона стратегияси йўқлигини, ташкилот аьзоларининг
Афғонистон бўйича қарашлари турли хил бўлганлиги сабабли минтақада ташкилот
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1079
аьзоларидан бирининг хавфсизлигига хавф туғдириши мумкин бўлган Афғонистонга
эьтиборини қаратиши ва ягона стратегия ишлаб чиқиши лозимлигини айтиб ўтган.
Бундан ташқари,
Қозоғистон экспертлари
ШҲТ минтақадаги хавфсизлик
муаммоларини бартараф этишдаги сусткашликлари билан бир қаторда, ташкилотнинг
асосий вазифаси хисобланган терроризмга ҳам курашишда сусткашликка йўл қўяётганлиги,
2023 йил давомида ташкилотга аъзо давлатлар ҳудудида 47 та теракт содир
қилинганлигини, бу 2022 йилга қараганда 1 баробар кўплигини, минтақага хавф
туғдираётган терроризм ва бошқа ташкилот доирасида хал қилиниши лозим бўлган
муаммолар эьтиборсизлигича қолиб кетаётганлигини таькидлаб ўтган.
Шу билан бир қаторда, Эрон президенти Иброҳим Раиси Теҳрондаги матбуот
анжуманида “бизнинг БРИКС глобал алянсидаги аъзолигимиз ва минтақавий Шанхай
ҳамкорлик ташкилотига қўшилишимиз, албатта, АҚШ санкцияларига қарши курашда
муҳим рол ўйнайди” деб айтиб ўтган бўлсада,
АҚШ экспертлари
бу фикрга қарама-қарши
Эроннинг ШҲТга қўшилиши ташкилотнинг Шарққа томон кенгайишига олиб келсада,
бироқ бирор-бир ижобий жихатларни бермаслигини айтиб ўтишган.
Эронлик эксперт
Воҳид Шақақий Эрон ШҲТ доирасида фойда кўриши учун аввало ички иқтисодий
тўсиқларни бартараф этиши лозимлигини, жумладан бошқа мамлакатлар бозорига
рақобатбардош хусусиятларга эга бўлган товарлар ва маҳсулотларни етказиб бера олиши
кераклигини, АҚШ ва Европа иттифоқи томонидан Эрон банкларига нисбатан қўлланилган
санкциялар туфайли халқаро савдода АҚШ долларидан фойдаланишда қийинчиликларга
дуч келиши мумкинлигини такидлаган холда Эроннинг ташкилотга аьзолиги орқали яқин
орада катта фойдали манфаатларга эришиши даргумонлигини таькидлаган.
ШҲТда кўплаб манфаатли қарорлар қабул қилинаётган бўлсада, бироқ
ташкилотнинг Хитой ва Россия томонлари таьсир доирасида қолаётганлигини
кўплаб экспертлар томонидан салбий бахоланмоқда.
АҚШ ва Европа
экспертлари томонидан ШҲТнинг Хитой ва Россия таьсири
доирасида қолиб кетаётганлигини, қарорлар қабул қилинишида уларнинг роли юқори
эканлиги тўғрисида бахолар беришган бўлса,
Россия
эксперти С.Слепченко “Хитой ва
Россия умуман жаҳон сиёсатида бўлгани каби ШҲТда ҳам олий лигага мансуб. Марказий
Осиё давлатлари анча камтарона позитция ва даъволарга эга. Марказий Осиё
республикалари учун бутун Евросиёдаги сиёсий муаммолардан кўра, ўз муаммолари
муҳимроқ” дея таькидлаган, шунингдек
Атлантика Кенгашининг Жанубий Осиё
маркази ва Европа маркази
экспертлари томонидан ташкилотда асосан Россия ва Хитой
омили юқори эканлигини, Хитой ва Россия “кўп қутбли дунё” сиёсатини амалга ошириш
учун ШҲТдан унумли фойдаланаётганлигини, Марказий Осиё давлатлари асосан уларнинг
қарорлари соясида қолиб кетаётганлигини таькидлаган холда ташкилотдаги Россия ва
Хитойнинг ўрнини юқори бахолашган, уларнинг фикрига альтернатив сифатида
Туркия
эксперти Илёс Кемалўғли Хитой ва Россия сўнгги йилларда яқинлашишига қарамай,
уларнинг ШҲТ борасида бир қанча келишмовчиликлари борлигини, Москва ташкилотнинг
хавфсизлик ва ҳарбий жиҳатларига, Пекин эса иқтисодий ҳамкорликка эътибор
қаратаётганлигини алохида таькидлаган.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1080
Хитой
эксперти Сун Чжуанжи “Марказий Осиё аьзолари ШҲТни Россия ва Хитой
ўртасидаги мувозанатни сақлаш ва унинг кўп векторли ташқи сиёсатини мустаҳкамлаш
механизми деб ҳисоблайди. Марказий Осиё давлатлари ШҲТ кичик давлатлар
манфаатларига кўпроқ эътибор қаратилиши керак, сабаби Хитой ва Россия буюк давлатлар
ва ШҲТда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шундай қилиб, ўз манфаатларидан воз кечиш бўлса
ҳам, ўрта ва кичик мамлакатларга ёрдам кўрсатилиши керак” деган холда Марказий Осиё
давлатларининг муаммолари четда қолаётганлигини, асосий эьтибор Хитой ва Россия
манфаатларига доирасида қолиб кетаётганлигини таькидлаган.
Умуман олганда, ШҲТнинг келажаги пировардида унинг аъзолари тўсиқларни
енгиб ўтиш, ҳамкорликни ривожлантириш ва умумий мақсадларга эришишга қанчалик
содиқ эканига боғлиқ бўлади. Бундан ташқари, Ташкилот минтақавий барқарорликни
таъминлаш ва минтақада иқтисодий ўсишни рағбатлантириш салоҳиятига эга. Бироқ
институционал (ташқи сиёсат бўйича қўшма қарорлар қабул қилиш қийинлиги) ва
маҳаллий муаммолар (аъзо давлатлар ўртасидаги низолар) нинг сақланиб қолиши
келажакда ташкилотнинг ривожланишига салбий таъсир кўрсатади. Бундан ташқари,
Афғонистондаги хукумат бўйича минтақада юзага келиши мумкин бўлган муаммоларни
баратараф этиш бўйича ШҲТнинг муқобил статегиясини ишлаб чиқилиши лозим бўлади.
REFERENCES
1.
Шанхай ҳамкорлик ташкилоти: тараққиётнинг янги чегаралари сари / Муаллиф: А.Ф.
Клименко. - 1-чи. - М .: ИФEС РАС, 2008. - 400 п. - 300 нусха.
2.
Россиянинг Хитой ва Шанхай ҳамкорлик ташкилотидаги бошқа шериклари билан
ўзаро
ҳамкорлиги
/
Анатолий
Викторович
Болятко.
-
1-чи. - М .: ИФEС РАС, 2008. - 180 п. - 300 нусха.
3.
Комиссина И. Н.; Куртов А. А. Шанхай ҳамкорлик ташкилоти // Кокарев К. А. Россия
Осиёда: ўзаро таъсир муаммолари: мақолалар тўплами. - М.: РИСИ, 2006. - Б. 251-316
4.
Алешин В. А. Россия энг яқин геосиёсий маконда коллектив хавфсизлик
тузилмаларида. // Ҳарбий-сиёсий журнал . - 2009. - Но 7. - B.30-34.
5.
Чжао Ҳуашенг. Хитой, Марказий Осиё ва Шанхай ҳамкорлик ташкилоти. - М .:
Москва Карнеги маркази, 2005. - 63 п. - (ишчи материаллар; Н5)
6.
Комиссина И. Н., Куртов А. А. Шанхай ҳамкорлик ташкилоти: янги воқеликнинг
пайдо бўлиши / Комиссина И. Н.; Куртов А. А.. - 1-чи. - М.: РИСИ, 2005. - 117 б.
7.
Г. А. Тусупбаева, Т. Т. Шаймергенов - Марказий Осиёда минтақавий хавфсизликни
таъминлашда халқаро тузилмаларнинг роли: ШҲТ ва НАТО истиқболлари,
"Хавфсизлик ва минтақавий ҳамкорлик бўйича учинчи йиллик Олмаота
конференцияси" материаллари тўплами, Олмаота, 2005 йил.
8.
З.Бжезински - “Хитойнинг Ғарбга янги суриш”, АҚШ Стратегик ва халқаро
тадқиқотлар маркази, 2003 й.
9.
Ж.В.Гарвер - Янги Россия-Хитой стратегик ҳамкорлиги. Узоқ Шарқ Рапалло // ХХ аср
охири - 21-аср бошларида Россия, Хитой ва Шимолий-Шарқий Осиёнинг бошқа
мамлакатлари ўртасидаги ҳамкорлик истиқболлари. “Хитой, Хитой цивилизацияси ва
дунё. Тарих, замонавийлик, истиқболлар” (Москва, 1997 йил 7-9 октябрь)
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1081
10.
А. Писарев “Хитойнинг икки банки” ва Россия манфаатлари // Про эт Cонтра, 3-жилд,
1-сон, 1998 йил.
11.
В. Э. Петровский Совуқ урушдан кейинги Осиё-Тинч океани хавфсизлик режимлари:
эволюция, ўсиш истиқболлари. иштироки/ИФEС РАС. - М.: Тарихий обидалар.
фикрлар, 2004 йил
12.
А. Г. Арбатов - рус миллий ғояси ва ташқи сиёсати. - М.: МОНФ,
2002 йил
13.
А. Д. Воскресенский - Хитой ва Россия: давлатлараро муносабатлар назарияси ва
тарихи. M.2004.
14.
Д. В. Эфременко. Шанхай ҳамкорлик ташкилоти ривожланишининг янги босқичи //
Хитой жаҳон ва минтақавий сиёсатда. Тарих ва замонавийлик. ХХИВ сони: йиллик
нашр
