493
IJTIMOIY XAVF GURUHIDAGI OILALAR VA ULARNING BOLALARI BILAN
IJTIMOIY ISH AMALIYOTI
Qo'ziyeva Mohlaroyim Ibroximjon qizi
Samarqand Davlat universiteti, Kattaqo‘rg‘on filiali, Ijtimoiy ish yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11304209
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xatar guruhiga mansub oilalar ko'rinishlari, ularning
bunday inqirozli holatga tushish sabablari, inqirozli oilalar farzandlari bilan kuzatiladigan va
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy holatlar, hamda ularga ijtimoiy ish xodimining aralashuvi,
ushbu oilalarni yuzaga kelgan inqirozli vaziyatdan olib chiqish hamda bolalari xulq atvoridagi
o'zgarishlarni aniqlash va bartaraf etish yo'llari haqida fikr yuritilgan.
Kalit so'zlar:
Oila, xavf, xatar, inqirozli oilalar, bola, ijtimoiy ish, ijtimoiy ishchi,
profilaktika, reabilitatsiya, maktab, mahalla, hamkorlik, vaziyat, maqsad, muammo, kam
ta’minlangan oilalar, nogironlik, iqtisodiy yetishmovchilik, ishsizlik, qashshoqlik, deviatsiya.
SOCIAL WORK PRACTICE WITH FAMILIES AND THEIR CHILDREN IN THE
SOCIAL RISK GROUP
Abstract.
In this article, the views of families belonging to the risk group, the reasons for
their falling into such a crisis situation, negative situations that can be observed and may occur
with children of crisis families, as well as the intervention of a social worker in them, the removal
of these families from the crisis situation that has arisen, and the behavior of their children ways
to identify and eliminate changes in its character are discussed.
Keywords:
Family, danger, risk, families in crisis, child, social work, social worker,
prevention, rehabilitation, school, neighborhood, partnership, situation, goal, problem, low-
income families, disability, economic deprivation, unemployment, poverty, deviance.
ПРАКТИКА СОЦИАЛЬНОЙ РАБОТЫ С СЕМЬЯМИ И ИХ ДЕТЯМИ В ГРУППЕ
СОЦИАЛЬНОГО РИСКА
Аннотация.
В данной статье рассмотрены мнения семей, входящих в группу риска,
причины их попадания в такую кризисную ситуацию, негативные ситуации, которые
могут наблюдаться и могут возникнуть с детьми кризисных семей, а также меры
вмешательства. социального работника в них, обсуждаются способы вывода этих семей
из возникшей кризисной ситуации, а также пути выявления и устранения изменений в
поведении детей.
Ключевые слова:
Семья, опасность, риск, семьи в кризисе, ребенок, социальная
работа, социальный работник, профилактика, реабилитация, школа, соседство,
494
партнерство, ситуация, цель, проблема, малообеспеченные семьи, инвалидность,
экономическая депривация, безработица, бедность, отклонение.
KIRISH
Oila jamiyatning muqaddas maskani, eng asosiy tarbiya makonidir. Oiladagi ota ibrati, ona
mehri, bobo va buvilar o’gitlari orqali milliy qadriyatlarimizga bo’lgan imon-e'tiqod, halollik,
mehr-oqibat avloddan avlodga o’tadi, farzandlarimiz ongi va qalbida muhrlanib boradi. Iqtisodiy
jihatdan farovon, ijtimoiy-axloqiy va g’oyaviy muhiti sog’lom oila negizida yuzaga kelgan jamiyat
va davlatning poydevori mustahkam bo’ladi. Chunki bunday oilalarda ma'naviy barkamol inson
voyaga yetadi, uning his-tuyg’ulari, dunyoqarashi, tafakkuri el-yurtga halol xizmat qilishdek
insonparvarlik g’oyalari bilan sug’orilgan. Oiladagi sog'lom muhit esa bevosita ota - ona hamda
ularning munosabatlariga borib taqaladi. Bu borada Prezidentimiz SHavkat Mirziyoyev: "Kun
tartibiga qo‘yilgan masala, ya’ni, ijtimoiy-ma’naviy sohani yanada rivojlantirish, oilalarimiz,
mahallalarimizda, butun jamiyatimizda sog‘lom muhitni mustahkamlash, yoshlar tarbiyasi, tinch-
osuda hayotimizni, muqaddas dinimiz pokligini asrash vazifasi bugungi kunda qanday ulkan
ahamiyat kasb etayotgani haqida, o‘ylaymanki, ortiqcha gapirishning hojati yo‘q"-deya ta’kidlaydi.
Bolaning kelajakda qanday inson bo`lib yetishishi ko`proq ota-onasi va o`z oilasiga hamda
unda tarkib topgan muhitga bog'liq. "Bola ota-onasidan qayerga ortib boradi" degan gap ayni
haqiqat. Demak, farzandlar ota-onalarini davomchilaridir. Lekin oiladagi ijtimoiy, iqtisodiy,
ma’naviy muhitga darz ketgan bo'lsa, oila inqiroz va xavfga yuz burgan bo'lsa vaziyat ham salbiy
ko‘rinish oladi. Bunday inqirozli va xavf guruhiga quyidagi oilalar kiradi: kam ta'minlangan oilalar.
qochqinlar va majburiy migrantlar oilalari, qaramligi yuqori bo'lgan oilalar (ko'p bolali oilalar,
nogironlar), to'liq bo'lmagan oilalar, muddatli harbiy xizmatga chaqirilganlarning oilalari va
boshqalar.
ASOSIY QISM
Oilalar bilan ijtimoiy ish - bu oilaviy tizimlarning faoliyatini qo'llab-quvvatlash va
yaxshilashga qaratilgan professional faoliyat. U ijtimoiy adolat, tenglik, har bir oila a’zosining
huquq va qadr-qimmatini hurmat qilish tamoyillariga asoslanadi. Oilaviy ijtimoiy ish oilalarga
qiyinchiliklarni yengish, nizolarni hal qilish, o'z resurslarini rivojlantirish va hayot sifatini
yaxshilashga yordam beradigan turli usullar va yondashuvlarni o'z ichiga oladi. Oilaviy
munosabatlarni mustahkamlash, oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish, farzand tarbiyasida ota-
onalarni qo‘llab-quvvatlash va boshqalar kabi muayyan maqsadlarga erishishga qaratilgan.
Oilalar bilan ijtimoiy ish alohida oila a’zolari bilan yakka tartibda ishlash, oilaviy guruhlar bilan
495
ishlash, boshqa tashkilotlar va mutaxassislar bilan tarmoqda ishlash, shuningdek, oilaviy
maslahatlar va treninglarni o‘z ichiga olishi mumkin.Umuman olganda, oilalar bilan ijtimoiy ish
oila rivojlanishi, muammolarini hal qilish va o'z maqsadlariga erishish uchun sharoit yaratishga
qaratilgan. Ijtimoiy xodim bu jarayonda oilani zarur yordam, ma’lumot va resurslar bilan
ta’minlash orqali muhim rol o‘ynaydi.
Xo'sh, ma’lum bir hayotiy sabab va vaziyatlar tufayli oila hamda uning muhitida salbiy
o'zgarishlar, ziddiyatlar, judoliklar sodir bo'lsachi, oiladagi munosabatlar, bolalar tarbiyasi va
ularning kelajaklariga qay yusinda o'z ta’sirini ko'rsatadi, xavf nima va u qanday ko‘rinishlarda
oilalarda namoyon bo‘ladi degan savol tug'iladi.
"Xavf” tushunchasi yunoncha risikon-jarlik ma’nosini anglatib, asosan quyidagi
mazmunda qo’llaniladi: bu-sodir bo’lish yoki sodir bo’lmaslik ehtimoli yuqori bo’lgan kutilmagan
salbiy holatlardir.
Xavfli oilalar esa quyidagilar bilan tavsiflanadi:
1. Bunday oila a'zolarida oilada bo'layotgan voqealarni tahlil qilish qobiliyati zaif bo'lib,
ular oilaviy hayotni yaxshilash va samarali natijalarga erishish uchun aniq maqsadlarni qo'ya
olmaydilar.
2. Oilaviy muammolarni og'zaki muhokama qilish ko'nikmasining yo'qligi; bu oilalarning
a'zolari psixolog oila hayotini qanday yaxshilashni so'z bilan tushuntirmoqchi bo'lganida,
muammoning sabablari nimada ekanligini yaxshi tushunmaydi.
3. Sevgi, g'amxo'rlik, o'zaro yordam bilan bog'liq his-tuyg'ulardan farqli o'laroq,
hokimiyatga erishish, hukmronlik, tajovuzkorlik bilan bog'liq his tuyg'ularning oilada ustunlik
qilishi.
4. Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar muammosiga nisbatan yuqori darajadagi xavf.
Ijtimoiy xavf omillariga esa quyidagilar kiradi:
1. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar (oilada moddiy turmush darajasining pastligi, uy-joy
sharoitining yomonligi, ota-onaning ishsizligi, ko'p va to'liq bo'lmagan oilalar, voyaga yetmagan
ota-onalar);
2. ijtimoiy-demografik omillar (qayta turmush qurish, oilada o'gay bola);
3. tibbiy-sanitariya omillari (ota-onalarning surunkali kasalliklari, oilada nogironlarning
mavjudligi, og'irlashgan irsiyat);
4. psixologik-pedagogik omillar (oila ichidagi shaxslararo munosabatlarning buzilishi, oila
a'zolarining qadriyat yo'nalishlarining deformatsiyasi, ajralishdan oldingi va keyingi oilaviy
vaziyat, ota-onalarning pedagogik qobiliyatsizligi, ota-onalar va bolalar o'rtasidagi begonalashuv,
496
hissiy hamdardlik va ishonchning yo'qligi, ota onalar va bola o'rtasidagi munosabatlar, ta'limdagi
muqsonlar va boshqalar).
Turli olimlar xavf, xatar, inqirozga yuz tutgan oilalar bolalarini tasniflashga imkon
beradigan omillarning turli guruhlarini ajratib ko'rsatadilar.
L.V. Mardaxayev ko'p bolali, to'laqonli shakllanmagan oilalarni; nogiron bolalari bo'lgan
oilalar, ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni xavf guruhi deb biladi. Xavf guruhidagi bolalar va
o'spirinlarga kelsak, u ularga genetik, biologik va ijtimoiy xususiyatlarning turli sabablari tufayli
allaqachon maktabga aqliy va somatik zaiflashgan, ijtimoiy e'tibordan chetda qolgan, bolalarni
nazarda tutadi.
T.I. Shulga, V. Slot va X. Spanyard o'zlarining "Xavfli bolalar bilan ishlash usullari"
kitobida bolalarni tarbiyalashda eng katta ahamiyatga ega bo'lgan quyidagi ijtimoiy xavf omillarini
sanab o'tdilar:
1) ijtimoiy-iqtisodiy omillar;
2) tibbiy va ijtimoiy omillar;
3) ijtimoiy-demografik omillar;
4) ijtimoiy-psixologik omillar.
V.E Letunovaning yondashuvi, quyidagi xavf omillarini guruhini aniqlaydi:
- biomedikal (sog'liqni saqlash guruhlari, irsiy sabablar, tug'ma xususiyatlar, aqliy va
jismoniy rivojlanishdagi buzilishlar, bola tug'ilishi uchun sharoitlar, ona va uning turmush tarzi
kasalliklari, intrauterin travma (ona / homilaning bezovtalik sindromi));
- ijtimoiy-iqtisodiy (katta va to'la-to'kis oilalar, voyaga yetmagan ota-onalar, ishsiz oilalar,
axloqsiz turmush tarzini olib boruvchi oilalar; jamiyatda yashashga qodir emaslik: qochish,
qashshoqlik, bekorchilik, o'g'irlik, firibgarlik, janjal, qotillik, o'z joniga qasd qilish, tajovuzkor
buyruq, spirtli ichimliklar, giyohvand moddalarni iste'mol qilish);
- psixologik (ijtimoiy muhitdan uzoqlashish, o'z-o'zini rad etish, nevrotik reaktsiyalar,
boshqalar bilan aloqaning buzilishi, hissiy beqarorlik, faoliyatda muvaffaqiyatsizlik, ijtimoiy
moslashishda muvaffaqiyatsizlik, muloqotda qiyinchiliklar, tengdoshlari va kattalar bilan o'zaro
munosabatlar);
- pedagogik (ta'lim muassasasi dasturlari mazmuni va bolalarni ularning psixofiziologik
xususiyatlariga o'rgatish shartlari, bolalarning aqliy rivojlanish darajasi va o'rganish darajasi,
salbiy baholarning ustunligi, faoliyatdagi noaniqlik, o'rganishga qiziqish yetishmasligi, ijobiy
tajribaga yaqinlik, talaba qiyofasiga mos kelmaslik).
497
Odatda, hissiy sohasida muammolari bo'lgan xavf guruhidagi bolalar deb ataladigan
uchta asosiy guruhni ajratish mumkin:
1. Agressiv bolalar. Har bir bolaning hayotida unga tajovuz ko'rsatgan holatlar bo'lgan,
shuning uchun e'tibor tajovuzkor reaktsiyaning namoyon bo'lish darajasi, harakatning davomiyligi
va ta'sirchan xatti-harakatni keltirib chiqaradigan, ba'zan yashirin bo'lishi mumkin bo'lgan sabablar
xususiyatiga qaratiladi.
2. Tuyg'ulari buzilgan bolalar. Bunday bolalar hamma narsaga haddan tashqari zo'ravonlik
bilan munosabatda bo'lishadi.
3. Juda uyatchan, xavotirli bolalar. Ular his-tuyg'ularni aniq ifoda etishdan uyalishadi va
o'zlarining muammolari haqida jimgina tashvishlanadilar, o'zlariga e'tiborni jalb qilishdan
qo'rqishadi.
Bunday bolalarni asosan suhbatlashish, kuzatish orqali aniqlab olish mumkin. Ushbu
vaziyatlarda ijtimoiy ish xodimi zimmasiga bir qancha vazifalar yuklatilib, ular quyidagilar:
birinchi o'rinda obyektni, ya’ni inqirozli oilalarni aniqlab olish.
-Xavfsizlik va himoya qilish (oilani huquqiy qo'llab-quvvatlash, uning ijtimoiy
kafolatlarini ta'minlash, huquq va erkinliklarini amalga oshirish uchun sharoit yaratish);
-Tashkiliy va kommunikativ (muloqotni tashkil etish, birgalikdagi faoliyatni boshlash,
birgalikda dam olish, ijodkorlik kabilarni tashkil etish);
-Ijtimoiy-psixologik-pedagogik (oila a'zolarini psixologik-pedagogik tarbiyalash,
shoshilinch psixologik yordam ko'rsatish, profilaktik yordam);
-Pragnostik (vaziyatlarni modellashtirish va muayyan maqsadli yordam dasturlarini ishlab
chiqish);
-Muvofiqlashtirish (oila va bolalarga yordam berish, aholiga ijtimoiy yordam ko'rsatish
bo'limlari, Ichki ishlar organlarining oilaviy muammolar bo'limlari, ta'lim muassasalarining
ijtimoiy o'qituvchilari, reabilitatsiya markazlari bilan hamkorlikda ish olib borish). Oilalar bilan
ijtimoiy ish o'z cheklovlariga ega. Masalan, ijtimoiy ishchi oilaning barcha muammolarini o'zi hal
qila olmaydi, ba'zan esa boshqa mutaxassislar va tashkilotlar bilan hamkorlik qilish talab etiladi.
Bundan tashqari, oilalar bilan ijtimoiy ishning muvaffaqiyati oilaning o'zgarishga tayyorligi va
motivatsiyasiga va jarayonda faol ishtirok etishga bog'liq
XULOSA
Bir so'z bilan aytganda xavf guruhidagi oilalar bilan to'g'ri va aniq yo'naltirilgan ishlarni
tashkil qilmaslik, yuqoridagi kabi salbiy holatlarni oldini olmaslik jamiyat uchun ham xavf-xatarni
yuzaga keltira boshlaydi. Bitta oiladagi buzilgan ijtimoiy vaziyat o'zining oqibatlari bilan
498
jamiyatda katta ‘‘Ijtimoiy xavf omillari’’ni paydo qiladi. Natijada ijtimoiy xavf guruhidagi oilalar
vujudga kela boshlaydi. Bunday oilalardagi farzandlarda salbiy holatlar kuzatila boshlanadi,
deviant xulq atvor, uydan qochish, o'z joniga qasd qilish va huquqbuzarliklarga yo'l qo'yish
holatlari tobora ko'payib boradi.Bundan tashqari, ijtimoiy xavfli vaziyatga tushib qolgan oilalar
sonining ko'payishi bilan ota-onasi tirik bo'lgan yetim bolalar soni ko'payadi (ota-onalar o'z
farzandlarini keksa ota-onalari tarbiyasida qoldiradilar, ularni boqish, tarbiyalash va o'qitishdan
bosh tortadilar), oilalarning tanazzulga uchrashi sodir bo'ladi (ular ichishadi, axloqsiz turmush
tarzini olib boradilar, antisanitariya sharoitida yashaydilar, ishlamaydilar va hokazo). Ko'rinib
turibdiki, bular jiddiy ijtimoiy xatardan darak beradi va oldi olinmasa butun bir millat tanazzuliga
sababchi bo'ladi.
REFERENCES
1.
Shavkat Mirziyoyev “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini
asrash — davr talabi” mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqi 15.06.2017 Toshkent.
2.
Ganiyeva M.X., Latipova N.m.,Alekseyeva V.S.,Ismailova B.X.,Abduraxmanova M.M.
Bolalar va yoshlar ijtimoiy ta’minoti va himoyasi.O’quv qo’llanma.Toshkent:2020.-298b.
3.
Мудрик А.В. Социальная педагогика: учебник для студ. высш. учеб.заведений / А.В.
Мудрик. –М.: Академия, 2009. – 345 с.
4.
.Karimova V. Oila psixologiyasi: Pedagogika oliy o'quv yurtlari talabalari uchun darslik. -
T.:2007 - 102 b.
5.Ijtimoiy xizmat. D. Raxmonov. Uslubiy qo'llanma. Samarqand : SamDU nashri, 2007
