520
SUD-XATSHUNOSLIK EKSPERTIZASINI O`TKAZISHDA YOZMA NUTQNING
IDENTIFIKATSION BELGILARINI QO`LLASH AMALIYOTI
Abdurasulov Ulug`bek Rashid o`g`li
O`zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Akademiyasi 3-bosqich 325-guruh kursanti.
Sobirov Furqat Bahromboy o`g`li
O`zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Akademiyasi Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi
boshlig`i o`rinbosari, kapitan, yuridik fanlar
bo`yicha falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.11352093
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sud-xatshunoslik ekspertizasini o`tkazishda yozma
nutqning identifikatsion belgilari haqida, xususan sud-xatshunoslik ekspertizasi tushunchasi,
yozma nutq tushunchasi, yozma nutqning identifikatsion belgilari tushunchasi va so`nggi
yillardagi statistik ma’lumotlar tahlil qilinib ular haqida ham to`xtalib o`tilgan.
Kalit so`zlar:
yozma nutq, xatshunoslik, ekspertiza, identifikatsiya, belgi, umumiy belgilar,
xususiy belgilar, ekspertiza xulosalari.
THE PRACTICE OF USING IDENTIFICATION SIGNS OF WRITTEN SPEECH
DURING FORENSIC EXAMINATION
Abstract.
In this article, the identification signs of written speech during forensic
examination, in particular, the concept of forensic examination, the concept of written speech, the
concept of identification signs of written speech, end the statistical data of recent years are
analyzed and discussed.
Key words:
Written speech, handwriting, examination, identification, sign, general signs,
special signs, expert opinions.
ПРАКТИКА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ОПОЗНАВАТЕЛЬНЫХ ПРИЗНАКОВ
ПИСЬМЕННОЙ РЕЧИ ПРИ СУДЕБНО-МЕДИЦИНСКОЙ ЭКСПЕРТИЗЕ.
Аннотация.
В данной статье анализируются и обсуждаются идентификационные
признаки письменной речи при судебно-медицинской экспертизе, в частности, понятие
судебно-медицинской
экспертизы,
понятие
письменной
речи,
понятие
идентификационных признаков письменной речи, а также статистические данные
последних лет ``поднят.''
521
Ключевые слова:
письменная речь, переписка, экспертиза, идентификация,
признаки, общие признаки, особые признаки, экспертные заключения.
O`zbekiston Respublikasi huquqni muhofaza qiluvchi idoralarining jinoyatchilikka qarshi
kurash faoliyati samaradorligini juda ko`p jihatdan zamonaviy fan va texnik yutuqlaridan faol va
o`z vaqtida foydalanishga bog`liq jarayondir.
Bugungi kunda jinoyatlarning sodir etilish usullari yildan-yilga mukammal ko`rinish hosil
qilayotgan bir davrda, sud ekspertining xulosasi ish bo`yicha asosiy dalillardan biri sifatida etirof
etilishi tobora oddiy holga aylanib bormoqda.
Dunyoda jinoyatchilikka qarshi kurashish va uni ochishga qaratilgan zamonaviy texnik
vositalar o`z rivojlanishining cho`qqisiga erishgan hamda kompyuter texnikasi orqali sud
ekspertlik tadqiqotlarida deyarli barcha belgilarni identifikatsiya qilish bo`yicha dasturlar
yaratilgan bo`lsada, xatshunoslik ekspertizasida mazkur dasaturlardan foydalanish orqali ma’lum
bir xulosaga kelish imkoni mavjud bo`lmagan kam sonli ekspertiza tadqiqotlaridan biri
hisoblanadi.
Sud-xatshunoslik ekspertizasi kriminalistik ekspertizalarning eng ko`p qo`llaniladigan
turlaridan biri bo`lib, jinoyat, va`vuriy va fuqarolik ishlari bo`yicha haqiqatni aniqlashga ko`mak
beradi. Uning yordamida tergovga qadar tekshiruv dastlabki tergov jarayonida ish uchun
ahamiyatli bo`lgan holatlarga oydinlik kiritiladi.
Qo`lyozma matnlar bo`yicha amalga oshiriladigan xatshunoslik ekspertizasida yozuvning
shakliy jihatiga muhim ahamiyat kasb etib, ushbu ekspertizalarni o`tkazishda namunalarga katta
e’tibor qaratish lozim. Afsuski namunalar yetarli bo`lmagan taqdirda ekspertizalarni o`tkazish va
xulosa berishning imkoniyati yo`q. Bundan tashqari bugungi kunda yozma nutqnig identifikatsion
elementlari juda muhim rol o`ynaydigan ayrim metodik yondashuvlar yo`qligI bu sohadayanada
ko`proq tadqiqotlar o`tkazilishi kerakligini taqozo etmoqda, shu o`rinda yozma nutq
identifikatsion belgilarining yuzaga kelish omillari qo`lyoza matnlar bo`yicha o`tkaziladigan
ekspertizalarda juda muhim hisoblanadi.
Sud-xatshunoslik ekspertizasi
–
an’anaviy turdagi kriminalistik ekspertizalarning alohida
bir turi bo`lib, jinoyat, fuqarolik protsessida qaror qabul qilishda daliliy ahamiyatga ega bo`lgan
faktik ma’lumotlarni aniqlash uchun qo`lyozma yozuv(raqam) va imzolar ijrochisini o`rganish
usullari to`g`risidagi bilimlar majmui hisoblanadi.
Yozma
nutq
bu
bevosita
psixologik,
nevrologik,
fiziologik
impulslarning
kombinatsiyasidan iborat murakkab jarayon. Vizual idrok va keskinlik, shaklni tushunish,
522
markaziy asab tizimining yo`llari, qo`l va qo`l suyakalrui mushaklarining anatimiyasi hamda
fiziologiyasi kabi omillarning barchasi kerakli natijani hosil qilish uchun birlashadi. [Gamble,
1980-30].
Yozma nutqning identifikatsion
belgilari odamning madaniyat darajasini aks ettiradi
yozuv(xat)ning mazmunini ifodalaydi.
Yozma nutqning umumiy belgilari
yozma nutqni umumiy jihatdan tavsiflaydi va qo`lyozma
matn muallifini yozma nutqni qay darajada egallagani bo`yicha farqlash imkonini beradi.
Yozma nutqning xususiy belgilari
muayyan bir odamning yozma nutqni bilish
ko`nikmalarining muayyan bir tomonlarini ifodalaydi.
Sud-xatshunoslik ekspertizasini o`tkazish jarayonida ko`zdan kechirish, o`lchash,
taqqoslash, mikroskopioya va eksperiment usullaridan foydalaniladi. Sud-xatshunoslik
ekspertizasining obyektlari bo`lib qo`lyozma tarzda bajarilgan turli yozuv va imzolar hisoblanadi.
So`nggi yillarda o`tkazilgan ekspertizalar ko`rsatkichi quyidagicha, respublikamizda 2022-
yilda umumiy jinoyatchilik 2021-yilga nisbatan 5,3% ga kamayishiga qaramasdan, ekspert-
kriminalistika bo`linmalarida umumiy ekspertiza o`tkazilish holati 25,3% ga oshgan. O`z
navbatida 2022-yilda ekspert-kriminalistika bo`linmalari tomonidan 8425 ta xatshunoslik
ekspertizasi bo`yicha xulosalar rasmiylashtirilgan bo`lib, bu 2021-yilga nisbatan 34,5% ga ko`p
bo`lishi bilan birga, an’anaviy kriminalistik ekspertiza turlari ichida eng yuqori ko`rsatkich
hisoblanadi.
Yuqoridagi statistika malumotlarini o`rganadigan bo`lsak xatshunoslik ekspertizasi
murakkabligiga qaramasdan, o`zining ko`p o`tkazilishi va yildan yilga bu ko`rsatkich o`sib
borayotganini ko`rishimiz mumkin. Ahamiyatli jihati shundaki, ushbu ekspertizani o`tkazishda
zamonaviy uslubda ishlab chiqilgan dasturlardan foydalanib tekshirish yoki xulosa berishning
imkoni yo`qligida deyishimiz maqsadga muvofiq. An`anaviy ekspertizalarning boshqa turlari
masalan daktiloskopiya, portret ekspertizasi kabilarda zamonaviy ilm-fan yutuqlarini qo`llagan
holda ishlab chiqilgan dasturlar yordamida ekspertiza tadqiqotlari o`tkazilayotgani va xulosalar
berilayotganini ko`rishimiz mumkin, lekin shu holatda ham xatshunoslik ekspertizasi an`anaviy
ekspertizalar ichida eng ko`p o`tkazilayotganiga yuqoridagi statistik ma`lumotlar yaqqol misol
bo`laoladi.
REFERENCES
1.
F.B.SOBIROV
Sud –xatshunoslik ekspertizasi bo`yicha ekspertiza xulosalarini
rasmiylashtirish qoidalari. O`quv-uslubiy qo`llanma. TOSHKENT-2024.-67 bet
523
2.
T.B. Mamatqulov
Xshunoslik ekspertizasi. Ma`ruzalar kursi/ -T.2017.-220b
3.
Gamble D.
The handwriting of identical twins, Canadian Society of Forensic Science
Journal (1980) 13:11–30.
4.
Jinoyat ishini yuritishda ekspertiza: mazmuni, ahamiyati, tayinlash va o`tkazish asoslari.
Uslubiy qo`llanma/ -T.<<Sharq>>, 2016.-328 bet
