833
PROFILAKTIKA INSPEKTORLARINING ISHINI REJALASHTIRSH, TAHLIL
QILISH VA BAHOLASH FAOLIYATINING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Javliyev Atham Odiljon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 318-guruh kursanti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11404039
Annotatsiya.
Ushbu maqolada profilaktika inspektorlarining ishini rejalashtirish, tahlil
qilish va baholash faoliyati, uning ahvoli, ahamiyati va bugungi kun uchun o‘rni hamda huquqiy
asoslari va uni takomillashtirish.
Kalit So‘Zlar:
Profilaktika inspektorlari faoliyatini rejalashtirish, tahlil qilish, “E-
baholash”
tizimi,
huquqbuzarliklar,
huquqbuzarliklarni
barvaqt
oldini
olish,
huquqbuzarliklarning umumiy, maxsus,yakka va viktimalogik profilaktikasi.
TODAY'S IMPORTANCE OF PLANNING, ANALYZING AND EVALUATING THE
WORK OF PREVENTIVE INSPECTORS
Abstract.
In this article, the activity of planning, analysis and evaluation of the work of
preventive inspectors, its status, importance and place for today, as well as its legal basis and its
improvement.
Keywords:
planning, analysis of activities of prevention inspectors, "E-evaluation"
system, violations, early prevention of violations, general, special, individual and victimological
prevention of violations.
СЕГОДНЯШНЯЯ ВАЖНОСТЬ ПЛАНИРОВАНИЯ, АНАЛИЗА И ОЦЕНКИ
РАБОТЫ ПРОФИЛАКТИЧЕСКИХ ИНСПЕКТОРОВ
Аннотация.
В данной статье рассматривается деятельность по планированию,
анализу и оценке работы профилактических инспекторов, ее статус, значение и место на
сегодняшний день, а также ее правовая основа и ее совершенствование.
Ключевые слова:
планирование, анализ деятельности инспекторов по
профилактике, система «Е-оценка», нарушения, раннее предупреждение нарушений,
общая, специальная, индивидуальная и виктимологическая профилактика нарушений.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida jamoat tartibini saqlash va xavfsizligini ta’minlash,
huquqbuzarliklar profilaktikasi, jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimida tub islohotlar amalga
oshirildi. Bunda birinchi navbatda huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshiruvchi
sub’ektlarning faoliyatini samarali tashkil etish tizimini yaxshilashga, ularning hamkorlik
mexanizmini takomillashtirishga aloxida e’tibor qaratilmoqda.
834
Yurtimizda olib borilayotgan jinoyatchilikka qarshi kurushish siyosatida huquqbuzarliklar
profilaktikasining o‘rni va roli sezilarli darajada oshdi. Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning
faoliyat mazmuni butunlay o‘zgardi. Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi
kurashishning mutlaqo yangi tizimi yaratildi. Faqat jazolash bilan qo‘rqitib,
Huquqbuzarliklarning oqibati bilan kurashish emas, balki, noqonuniy harakatlar sodir
etilishining barvaqt oldini olish eng dolzarb vazifaga aylandi.
Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirish bevosita fuqarolarning huquq va
erkinliklarini himoya qilishga xizmat qiladi;
Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirish doimiy ravishda o‘rganish, taxlil
qilish va takomillashtirib borish zaruriyatining mavjudligi;
Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirish samarali tashkil etishga xizmat
qiluvchi metodik qo‘llanmalar yetarli emasligi, xamda barcha profilaktika inspektorlari bunday
metodik materiallar bilan bir xilda ta’minlanmaganligi, natijada profilaktika inspektorlari bu
faoliyatda yetarli huquqiy bilimlarga ega bo‘lmayotganligi, aholi bilan huquqbuzarliklar va
jinoyatlar bo‘yicha targ‘ibot – tashviqot ishlari yetarli darajada olib borilmayotganligi;
Huquqbuzarliklar profilaktikasini rejalashtirish faoliyatidagi mavjud ilg‘or ish usullarini
o‘rganish va amaliyotga joriy etish ehtiyojlarining mavjudligi;
Huquqbuzarliklar profilaktikasini rejalashtirish faoliyatini samarali tashkil etishga
to‘sqinlik qiluvchi omillarni o‘rganish va ularni bartaraf qilishga, ushbu faoliyatni yanada
takomillashtirishga xizmat qiluvchi taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish.
Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirishni takomillashtirish yuzasidan
takliflar ishlab chiqish. Ma’lumki Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirish
bo‘yicha ishlar asosan, sodir etilgan g‘ayriqonuniy qilmishlarning oqibatlariga qarshi kurashdan
iborat bo‘lib qolmoqda, huquqbuzarliklarning barvaqt oldini olish, ularni sodir etish sabablari va
shart - sharoitlarini chuqur tahlil qilish, aniqlash va bartaraf etish, takomillashtirish bo‘yicha zarur
kasbiy bilim va ko‘nikmaga ega emasliklari ushbu yo‘nalishda mavjud muammolardan biri
hisoblanadi.
Ushbu muammolardan kelib chiqib quyidagi ishlarni amalga oshirishni lozim topdik.
Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirishda profilaktika inspektorlariga
yordam ko‘rsatuvchi o‘quv, uslubiy va amaliy qo‘llanmalarni ishlab chiqish lozim.
Huquqbuzarliklar profilaktikasi faoliyatini rejalashtirishda profilaktika inspektorlari
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va fuqarolik jamiyati institutlari bilan yaqin
hamkorlikni yanada rivojlantirish lozim. Aholi o‘rtasida huquqiy targ‘ibot ishlarini amalga
835
oshirishda Ommaviy axborot vositalarining keng imkoniyatlaridan foydalanib, jamiyatda huquqiy
madaniyatni yuksaltirishga, fuqarolarga qonunga xurmat va qonun buzilishining har qanday
ko‘rinishiga murosasizlik munosabatini singdirishga qaratishlozim. Huquqbuzarliklar
profilaktikasi faoliyatini rejalashtirish yo‘lida profilaktika inspektorlari tomonidan kiritilgan
taqdimnomalarga o‘sha organlar tomonidan javob berishning ta’sirchan mexanizmini yaratish
lozim.
Hozirgi vaqtda ichki ishlar idoralari profilaktika xizmati faoliyatini rejalashtirishning
barcha asosiy yo‘nalishlarini tashkiliy jihatdan ta’minlashga imkon beruvchi ancha izchil tizimi
mavjud.
Ichki ishlar idoralari profilaktika xizmati apparatlari tomonidan profilaktika xizmati
xodimlarining faoliyatini rejalashtirishning quyidagi turlari mavjud:
– oylik;
– choraklik;
– olti oylik
– yillik.
Oylik rejalar – profilaktika (katta) inspektorlari tomonidan tuziladi va uni
huquqbuzarliklar profilaktikasi xizmati rahbari tasdiqlaydi. Oylik reja profilaktika inspektorining
kundalik faoliyatiga bo‘ysunadigan asosiy rejaviy hujjat bo‘lib xizmat qiladi. Uning bajarilishi
oxir-oqibatda bo‘linmaning va umuman organning ish rejalari, muayyan ishlar bo‘yicha tadbirlar
rejalarining amalga oshishini ta’minlaydi. Choraklik rejalar – huquqbuzarliklar profilaktikasi
xizmati apparatlari tomonidan tuziladi va ushbu rejada HPB tarkibiy bo‘linmalarining oylik ish
rejalari, shuningdek tizim faoliyatining ayrim yo‘nalishlarini bajarishga qaratilgan rejalarda o‘z
ifodasini topgan. Olti oylik rejalar – huquqbuzarliklar profilaktikasi xizmati apparatlari tomonidan
olti oyga mo‘ljallab ishlab chiqiladigan asosiy tashkiliy tadbirlar rejasi bo‘lib, unda HPBga
bo‘ysunuvchi bo‘linma guruhlar faoliyatini rejalashtirish hisoblanadi. Yillik rejalar –
huquqbuzarliklar profilaktikasi xizmati apparatlari tomonidan bir yilga mo‘ljallab ishlab
chiqiladigan asosiy tashkiliy tadbirlar rejasi bo‘lib, bevosita HPB bo‘lim, bo‘linma va guruhlari
faorliyatini rejalashtirish hisoblanadi. Bundan tashqari, tayanch punkti profilaktika inspektorlari
tomonidan kunlik rejalar ish rejasi tuziladi va u profilaktika katta inspektori tomonidan
tasdiqlanadi va kun davomida amalga oshirgan ishlari yuzasidan tuman, shahar IIOFMB
huquqbuzarliklar profilaktikasi xizmati apparatiga hisobot beradi.
Bugungi kunda huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktikasi bo‘yicha respublikada
yaxlit huquqiy tizim – “huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimi” yaratilgan, unda ichki ishlar
836
organlari muhim o‘rin egallashi hech kimga sir emas.
Ichki ishlar organlari tizimini takomillashtirish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga
oshirildi.
Ayniqsa, ichki ishlar organlarining mahallalarda jamoat tartibini saqlash, fuqarolar
xavfsizligini ta’minlash, huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish uchun
tashkil etilgan quyi bo‘g‘inini rivojlantirish va mustahkamlash bo‘yicha salmoqli ishlar bajarildi.
Huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimining shakllanishida qator qonunlar, 20 dan ortiq
qonunosti hujjatlari qabul qilingan.
Mazkur hujjatlar asosida:
– huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshkurashishni bevosita amalga
oshiruvchi organlar va muassasalar faoliyatini muvofiqlashtirish maqsadida Huquqbuzarliklar
profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish bo‘yicha respublika idoralararo komissiyasi
tashkil etidi;
– ichki ishlar organlari tizimini tubdan isloh qilish kompleks chora-tadbirlar dasturi qabul
qilindi;
– ichki ishlar organlari mansabdor shaxslarining huquqbuzarliklarning oldini olish va
profilaktikasi holati to‘g‘risidagi hisobotlari hokimiyat vakillik organlar tomonidan eshitilishi
tizimi yaratildi;
–tegishli hududda jinoyatchilikni o‘rganish, uning sabab va sharoitlarini aniqlash hamda
ahvolining o‘zgarishini kriminologik prognozlash maqsadida mahallalar kesimida jinoyatlar aks
ettirilgan tuman (shahar)larning elektron geoinformatsion xaritalari tuzilishi va tizimli yuritilishi
belgilab berildi va boshqa kompleks chora-tadbirlar ko‘rildi.
Ko‘rilayotgan choralar, xususan, yaratilayotgan huquqiy baza, fuqarolar huquqlari,
erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishga, jamoat tartibini saqlash,
huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashishning sifat jihatdan yangi
tizimini samarali ishlashiga ko‘maklashadi.
Huquqbuzarliklar profilaktikasini samarali tashkil etish bevosita uning turlari, usul va
shakllari bilan bog‘liq. Aynan shuning uchun ham, bugungi kunda profilaktika inspektorlari
lavozimiga tayinlanadigan, shaxslarga qo‘yiladigan asosiy talablardan biri sifatida
«huquqbuzarliklar profilaktikasi shakllari va usullarini amalda qo‘llash ko‘nikmalariga ega bo‘lish»
belgilangan.
Huquqbuzarlik o‘z-o‘zidan sodir etilmaydi. Asosiy masala huquqbuzarliklarning oqibatlari
bilan kurashish emas, balki barvaqt oldini olish, sodir etishga imkon bergan shart-sharoitlarni o‘z
837
vaqtida bartaraf etishdan iboratdir.
Yaqin-yaqingacha huquqbuzarliklar profilaktikasi sohasida to‘planib qolgan jiddiy
kamchilik va muammolar ushbu vazifalarni samarali bajarishga to‘siq bo‘lmoqda. Xususan,
huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktikasi bo‘yicha ishlar asosan, sodir etilgan
g‘ayriqonuniy qilmishlarning oqibatlariga qarshi kurashishdan iborat bo‘lib, huquqbuzarliklarning
barvaqt oldini olish, ularning sabablari va sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash,
chuqur tahlil qilish va bartaraf etish borasidagi ishlar kutilgan samarani bermadi.
Bu esa mamlakatimizda huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimini tashkil etish uslublarini
tubdan o‘zgartirish, xususan, qonun buzilishi holatlarini fosh etish va choralar ko‘rish bilan
cheklanmasdan, balki mazkur holatlarning barvaqt oldini olish va profilaktikasini ta’minlash
davlat idoralari va tashkilotlarning eng muhim vazifasi etib belgilandi.
Xulasa qilib shuni aytish joizki, profilaktika inspektorlarining ish faoliyatini rejalashtirish,
tahlil qilish va baholash orqali ularning asosiy vazifalarini amalga oshirishda bir qator qulayliklar
olib keladi. Huquqbuzarliklar profilaktikasi xizmati faoliyatida profilaktika inspektorlarining ish
yurituvada, ularning huquqbuzarliklarning oldini olish, ularni bartaraf etish yuzasidagi ish
faoliyatini samarali yuritishga komaklashadi.
REFERENCES
1.
O‘zbeksiton Respublikasi Konstitutsiyasi -T 2022
2.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. Rasmiy nashr. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi, 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi Kodeksi. Rasmiy nashr.
– T.: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2022.
4.
O‘zbekiston Respublikasining
2014 yil
14
maydagi
“Huquqbuzarliklar
profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonuni.
5.
O‘zbekiston Respublikasining 2016 yil 16 sentabrdagi “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida”gi
Qonun
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 14-martdagi Huquqbuzarliklar
profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidagi PQ-2883-sonli qarori
