ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1435
GARVARD UNIVERSITETIDA SOTSIOLOGIYA TARIXINING RIVOJLANISHI
Sharofiddinova Sarvinoz Qobiljon qizi
sharofiddinovasarvinoz012@gmail.com
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti universiteti,
O’zbek tili ta’limi fakulteti, Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi,
Sotsiologiya yo’nalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11401439
Annotatsiya.
Maqolada Garvard sotsiologiyasining paydo bo’lishi, rivojlanishi, vakillari
va ilmiy ishlari hamda Pitirim Sorokinning ilmiy ijodi va Garvardga sotsiologiyani olib kirishi
haqida bayon qilinadi.
Kalit so’zlar.
Garvard, sotsiologiya, nazariya, hisobot, nazariyotchilar, sotsiologiy
bo’limi, sotsial, munosabat, aloqa.
THE DEVELOPMENT OF THE HISTORY OF SOCIOLOGY AT HARVARD
UNIVERSITY
Abstract.
The article describes the emergence, development, representatives and
scientific works of Harvard sociology, as well as Pitirim Sorokin's scientific work and the
introduction of sociology to Harvard.
Key words.
Harvard, sociology, theory, report, theorists, department of sociology, social,
attitude, communication.
РАЗВИТИЕ ИСТОРИИ СОЦИОЛОГИИ В ГАРВАРДСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ
Аннотация.
В статье описывается возникновение, развитие, представители и
научные работы Гарвардской социологии, а также научная деятельность Питирима
Сорокина и введение социологии в Гарвард.
Ключевые слова.
Гарвард, социология, теория, доклад, теоретики, факультет
социологии, социальное, отношение, коммуникация.
Kirish.
Garvardda sotsiologiyaning rivojlanishini 1930-yildan Pitirim Sorokinning ish
boshlashi davridan boshlab ko‘rish mumkin. Sorokin Garvardga kelganda, u yerda sotsiologiya
bo‘limi yo‘q edi, lekin yilning oxirida u tashkil etildi, va Sorokinni uning boshqarishga qo‘yishdi.
Sorokin sotsiologiya nazariyotchisi va 1960-yillargacha o‘z asarlarini nashr ettirgan bo‘lsada,
uning ijodi bugungi kunda hayratlanarli tarzda kam esga olinadi. Uning nazariy qarashlari vaqt
sinovlaridan yaxshi o‘tmadi. Balki, Sorokinning vaqtinchalik ahamiyati asosan uning Garvard
universiteti sotsiologiya bo‘limini ochganligi va unga Talkott Parsonsni (u Garvardda
iqtisodiyotdan dars berardi) sotsiologiya bo‘yicha o‘qituvchilikka taklif etganligi bilan izohlanadi.
Parsons amerikaliklami yevropa nazariyotchilari bilan tanishtirib va keyinchalik yirik sotsiologlar
sifatida yetishib chiqqan ko‘plab talabalami tarbiyalagani uchun Amerika sotsioiogiyasida obro‘-
e'tiborli shaxsga aylandi
1
.
Hujjatlar tahlili va metodologiya.
Sorokinning eng keskin va uzoq muddatli
kelishmovchiligi Talkott Parsons bilan bo‘lgan. Parsons Sorokin sotsiologiya bo'limini
boshqarayotgan paytda Garvardda sotsiologiyadan dars berishga tayinlanadi. Sorokinning
1
George Ritzer. Sociological Theory. Eighth Edition. Me Graw-Hill 2010. — P. 207
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1436
rahbarligida Garvadda Parsonsning karyerasi juda sekinlik bilan rivojlanardi. Nihoyat, u o‘zini
Garvardda va umuman, Qo‘shma Shtatlarda eng nufuzli sotsiolog sifatida namoyon etdi. Sorokin
va Parsons o'rtasidagi nizo ularning nazariyalarining juda o‘xshashligi natijasida kuchaygan edi.
Ularning xususiyatlari o‘xshashligiga qaramay, Parsonsning ijodi Sorokinning ishlariga qaraganda
ko‘proq e'tiborga tushgan edi. Vaqt o‘tishi bilan Sorokinda Parsonsning ijodiga nistbatan o‘ta
qiziqqonlik munosabati shakllandi, bu uning bir necha kitoblarida aks etdi. Bir tomondan, u
Parsonsni o‘zining eng yaxshi g‘oyalarini o‘zlashtirishda ayblardi. Boshqa tomondan esa, u
Parsonsning nazariyasini tanqid qilardi
2
.
Ular o‘rtasidagi munosabatlarning yana keskinlashuvi aspirantlar masalasida yuzaga
kelgan. Garvarddagi yosh sotsiologiya maktabining eng buyuk yutuqlaridan biri iqtidorli talaba-
aspirantlami, shu jumladan, masalan, Robert Mertonni o‘ziga jalb qila olganligidir. Talabalarga
ikkala olim ham ta’sir ko‘rsata olgan bo‘lsa, Sorokinga nisbatan Parsonsning ta’siri nisbatan
kuchliroq bo‘lgan
3
. Aspirant bo‘la turib, Merton Sorokinning assistenti sifatida ishlardi, lekin
Sorokinning nazariy yo‘nalishlarini qo‘llab-quvvatlamagan. Merton unga dissertatsiyasiga
izohlarni ko‘rsatganda, Sorokin shunday javob beradi: «Hisobot ishi sifatida bu yaxshi. Siz
tahminan minus besh olishingiz mumkin. Lekin, chuqur va yagona muhim nuqtai nazardan, men
ishingiz borasida bir qancha keskin tanqidiy fikrlarni bildirishim lozim». Parsons Sorokinning
o‘rniga sotsiologiya bo‘limi boshqaruvini qabul qiladi va uni “Sotsial munosabatlar bo‘limi” deb
qayta nomlaydi {Department of Social Relations). Bu borada Sorokin shunday deydi: Shunday
qilib, men «Sotsial munosabatlar bo‘limi»ni tashkil etish uchun sotsial psixologiya va madaniy
antropologiyani qo‘shib yuborish davridan boshlab qilinayotgan ishlarga va sotsiologiyani bu
turlicha fanlarning eklektik massasiga qo‘shib yuborilishiga javobgar emasman. Sotsial
munosabatlar bo‘limi mening rahbarligim ostidagi sotsiologiya bo‘limi singari bunchalik ko‘p
mashhur sotsiologlami yetishtirib chiqarishi amri mahol. Oxir-oqibat Sorokin Garvard maktabida
yakkalanib qoldi. Unga «yakka tadqiqotchi» tamg‘asi bosildi, va unga faqat «universitet eshiklari
ostiga Parsonsning o‘z g‘oyalarini o‘g‘irlaganligi to‘g‘risidagi arizalarini tiqishtirish» dan boshqa
iloji qolmaydi. Talkott Parsons bir nechta ocherklarning ilgarigi nashrlariga qaramay, Parsonsning
asosiy hissasi uning karyerasining boshlarida keyinchalik mashhur sotsiologiya nazariyotchilari
bo‘lib yetishgan aspirantlarga ta’siri bilan o‘lchanadi
4
.
Xulosa.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, Sorokinning Garvardga kelishi va u yerda
sotsiologiya fakultetini ochishi Garvard uchun katta yutuq bo’ldi. Sorokin ijtimoiy borliqni
individdan yuqori turuvchi ijtimoiy mavjudlik deb bildi, tarixiy jarayonni madaniyat asosiy
tiplarining siklik almashinuvini tushuntirib o’tddi. Natijada esa, uning bu ishi madaniyatlar
negizida til, axloq, san’at, fan va din birgalikda mavjud bo’ldi
5
. Shuni aytib o’tish joziki,
Garvarddagi sotsiologiya kafedrasi boy va rang-barang tarixga ega. Uning professor-o'qituvchilari
empirik dunyo haqidagi fundamental sotsiologik savollarni hal qilish xizmatida sotsiologik
nazariyani rivojlantirishga chuqur sodiqdirlar. XXI asr Garvard fakulteti beqiyos uslubiy kenglik
va chuqurlik bilan ajralib turadi, professor-o'qituvchilar va talabalar tadqiqotga turli xil
3
Jiyanmuratova G.Sh. Sotsiologiya tarixi. Toshkent-2022. 320-bet
4
Jiyanmuratova G.Sh. Sotsiologiya tarixi. Toshkent-2022. 321-bet
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1437
yondashuvlar, jumladan so'rovlar, etnografiya bilan shug'ullanadilar. Bugungi kunda garvard
sotsiologiyasi ancha yuqori pog’onadan joy oldi va e’tiborga tushdi.
REFERENCES
1.
George Ritzer. Sociological Theory. Eighth Edition. Me Graw-Hill 2010. — P. 207
2.
Jiyanmuratova G.Sh. Sotsiologiya tarixi-464. Toshkent-2022.
3.
Zaitov E.X., Jiyanmuratova G.Sh., Nurqulov B.G., Ilhomov U.U.
. – Toshkent: Zuxro baraka biznes, 2024. – 180 b. /
4.
ДЗИЯНМУРAТОВA Г. Ш. ИССЛЕДОВАНИЯ ИЗБИРАТЕЛЬНЫХ ПРОЦЕССОВ В
НАЧАЛЬНЫХ ЭТАПАХ СТАНОВЛЕНИЯ ЭЛЕКТОРАЛЬНОЙ СОЦИОЛОГИИ
//THEORETICAL & APPLIED SCIENCE Учредители: Теоретическая и прикладная
наука. – №. 12. – С. 670-672.
5.
Sherbutayevna J. G. YOSHLAR IJTIMOIY FAOLLIGI DAVLAT SIYOSATINING
USTUVOR YO ‘NALISHI SIFATIDA //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY
MANZARASI VA JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т.
1. – №. 1.
6.
Jiyanmuratova G.Sh. Elektоrаl sоtsiоlоgiyа zаmоnаviy sоtsiоlоgiyаning yо‘nаlishi
sifаtidа.
Gumanitar fanlarni o‘qitishning zamonaviy ilmiy yo‘nalishlari. Xalqaro ilmiy-
amaliy onlayn konferensiyasi materiallari. – Toshkent, 2023-yil 27-aprel. – B. 549-552.
https:AAJ&cstart=20&pagesize=80&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:VaXvl8Fpj5c
C
7.
Jiyanmuratova G.Sh.
The Issue Of Youth Trust In Political Institutions In Sociology.
Sotsiologiya
va
huquq.
2024.
2-jild
№3/1/1.
–
B.
58-65.
8.
Gulnоz J., Bunyоd N. YОSHLАR IJTIMОIY-SIYОSIY FАОLLIGINI ОSHIRISH–
USTUVОR VАZIFА //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY MANZARASI VA
JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
9.
Sherbutayevna J. G. et al. YOSHLAR HUQUQIY MADANIYATINI YUKSALTIRISH–
DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR VAZIFASI //ZAMONAVIY DUNYONING
IJTIMOIY MANZARASI VA JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. –
2024. – Т. 1. – №. 1.
