ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1518
SOTSIOLOGIK MA’LUMOTLARNI QAYTA ISHLASH VA TAHLIL ETISH
USULLARI
X.Samatov
Ilmiy rahbar
Jalilov Muxtor
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Samarqand filiali
KI 21-02 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11402350
Annotatsiya.
Ushbu maqola sotsiologik ma'lumotlarni qayta ishlash va tahlil etish
jarayonlarini chuqur o'rganishga bag'ishlangan. Maqola, sotsiologik tadqiqotlarning ahamiyatini
ta'kidlab, ma'lumot yig'ishning turli usullari, ma'lumotlarni tozalash va tahlil qilish metodlari
hamda tadqiqot natijalarini taqdim etish usullari haqida batafsil ma'lumot beradi. Har bir
bosqichning o'ziga xos xususiyatlari va qo'llaniladigan texnikalari, jumladan deskriptiv va
inferensial statistika, regressiya tahlili kabi usullar yoritiladi. Maqola, sotsiologik ma'lumotlar
yordamida jamiyatdagi muammolar va o'zgarishlarni tushunish va baholash imkoniyatlarini
taqdim etadi.
Kalit so'zlar:
Sotsiologik tadqiqotlar, Ma'lumot yig'ish, Ma'lumotlarni tozalash, Deskriptiv
statistika, Inferensial statistika, Regressiya tahlili, Tadqiqot natijalarini taqdim etish.
METHODS OF SOCIOLOGICAL DATA PROCESSING AND ANALYSIS
Abstract.
This article is devoted to an in-depth study of the processes of sociological data
processing and analysis. The article highlights the importance of sociological research and
provides detailed information on various methods of data collection, methods of data cleaning and
analysis, and methods of presenting research findings. The specific characteristics of each stage
and the techniques used, including descriptive and inferential statistics, regression analysis, etc.,
are covered. The article provides opportunities to understand and evaluate problems and changes
in society with the help of sociological data.
Keywords:
Sociological research, Data collection, Data cleaning, Descriptive statistics,
Inferential statistics, Regression analysis, Presentation of research results.
МЕТОДЫ ОБРАБОТКИ И АНАЛИЗА СОЦИОЛОГИЧЕСКИХ ДАННЫХ
Аннотация.
Статья посвящена углубленному изучению процессов обработки и
анализа социологических данных. В статье подчеркивается важность социологических
исследований и приводится подробная информация о различных методах сбора данных,
методах очистки и анализа данных, а также методах представления результатов
исследований. Освещены конкретные характеристики каждого этапа и используемые
методы, включая описательную и логическую статистику, регрессионный анализ и т. д.
Статья предоставляет возможности понять и оценить проблемы и изменения в
обществе с помощью социологических данных.
Ключевые слова:
Социологическое исследование, Сбор данных, Очистка данных,
Описательная статистика, Инференциальная статистика, Регрессионный анализ,
Презентация результатов исследования.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1519
Kirish.
Kirish qismida sotsiologik tadqiqotlar va ularning ahamiyati haqida umumiy
ma’lumot beriladi. Shuningdek, ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilishning zarurligi va bu
jarayonning ilmiy tadqiqotlardagi o'rni haqida fikr yuritiladi.
Asosiy qism
Ma'lumotlarni yig'ish.
Sotsiologik ma'lumotlarni yig'ish jarayoni turli usullar va
texnikalardan foydalanadi, bu esa olimlarga turli ijtimoiy hodisalar va jarayonlar haqida chuqurroq
tushuncha berishga imkon yaratadi. Quyidagi usullar sotsiologik ma'lumotlarni yig'ishning asosiy
turlaridir:
So'rovnomalar
-So'rovnomalar, sotsiologik ma'lumotlarni yig'ishning eng keng tarqalgan
usullaridan biridir. So'rovnomalar yordamida tadqiqotchilar katta miqdordagi ma'lumotlarni
nisbatan qisqa vaqt ichida to'plashlari mumkin. So'rovnomalar yozma yoki elektron shaklda
bo'lishi, shuningdek, telefon orqali ham o'tkazilishi mumkin. Ular yopiq (oldindan belgilangan
javob variantlari bilan) va ochiq (javob beruvchilarga o'z fikrlarini erkin ifodalash imkoniyati
berilgan) savollar o'z ichiga olishi mumkin.
Intervyular-
Intervyular, ma'lumot yig'ishning yana bir muhim usulidir. Ular respondentlar
bilan yuzma-yuz yoki masofaviy ravishda o'tkazilishi mumkin. Intervyular chuqurroq ma'lumot
olish imkonini beradi, chunki tadqiqotchi javob beruvchining javoblarini kengaytirish yoki
aniqlashtirish uchun qo'shimcha savollar berishi mumkin. Intervyular tuzilgan (oldindan
tayyorlangan savollar bilan), yarim-tuzilgan (ba'zi tayyor savollar bilan, lekin mavzudan
chetlashishga ham imkon beruvchi) va tuzilmasdan (ochiq suhbat shaklida) bo'lishi mumkin.
Kuzatuvlar-
Kuzatuvlar, tadqiqotchi tomonidan bevosita kuzatish orqali ma'lumot to'plash
usulidir. Bu usul odatda tabiiy muhitda, sun'iy laboratoriya sharoitlaridan tashqarida amalga
oshiriladi. Kuzatuvlar yashirin yoki ochiq, tuzilgan yoki tuzilmasdan bo'lishi mumkin. Yashirin
kuzatuvlar davomida tadqiqotchi o'zining kuzatuvchi ekanligini yashiradi, ochiq kuzatuvlarda esa
respondentlar tadqiqotchi tomonidan kuzatilayotganini bilishadi.
Hujjatlar va Arxivlar-
Tadqiqotchilar shuningdek, mavjud hujjatlardan yoki arxiv
ma'lumotlaridan foydalanish orqali ham sotsiologik ma'lumotlarni to'plashlari mumkin. Bu usul
o'tmishdagi voqealar yoki jamiyatning o'tgan davrlardagi holatini tahlil qilishda juda foydali
bo'lishi mumkin. Hujjatlar orasida rasmiy hujjatlar, maktublar, fotografiyalar, gazeta va jurnallar,
shuningdek turli idoralar va tashkilotlar tomonidan yig'ilgan statistik ma'lumotlar bo'lishi mumkin.
Elektron ma'lumotlar to'plash
-Zamonaviy texnologiyalar yordamida ijtimoiy tarmoqlar,
veb-saytlar va boshqa elektron manbalar orqali ham katta miqdordagi ma'lumotlarni to'plash
mumkin. Bu usul, ayniqsa, ommaviy fikr yoki madaniy trendlarni o'rganishda juda qo'l keladi.
Ma'lumotlarni tozalash-
Ma'lumotlarni tozalash jarayoni, ya’ni noto'g'ri yoki kamchilikli
ma'lumotlarni qanday aniqlash va tuzatish yollari tavsiflanadi. Bu jarayon ma'lumotlarning sifatini
oshirish uchun juda muhimdir. Ularni quyidagicha shakllantiriladi.
Maqsadlar:
Ma'lumotlarni tozalashning asosiy maqsadi, ma'lumotlar bazasining aniq,
to'g'ri va ishlab chiqilgan bo'lishi, bu esa ma'lumotlarni ishlash, tahlil qilish, tushunish va maqsadli
qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
Tozalashning usullari:
To'plangan ma'lumotlar statistik metodlar, matematik modellar,
va sotsiologik tushunchalar boyicha to'g'ri ko'rish uchun to'g'ri metodlarga asoslanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1520
Ma'lumotlar
haqida
to'liq
tushuntirish:
Ma'lumotlarni
tozalash
jarayoni,
ma'lumotlarning qanday to'plangan va saqlanganligi, qaysi yo'nalishlarda ishlatilishi, to'g'ri va
aniq bo'lishi, tushuntirilgan ma'lumotlarning aholi va sohasi bilan bog'liq muammolarni yechish
uchun muhimdir.
Xavfsizlik:
Tozalashning bir qismi, ma'lumotlarni xavfsizligini ta'minlashdir. Bu,
ma'lumotlar bazasini xorijiy atakalardan himoya qilish va insoni ma'lumotlari ishlatishidan to'g'ri
va ishonchli his qilishdir.
Ma'lumotlar manzillarining tasnifi:
Ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlar, ularning
maqsad va manzillariga ko'ra tozalash va tasnifga olinadi. Bu, ma'lumotlar bazasini tizimlilik va
ma'lumotlarning qulaylikka ega bo'lishi uchun muhimdir.
Avtoaniqlik va qandaylik:
Tozalash jarayonida avtoaniqlik tizimi, ma'lumotlarni
avtomatik ravishda tekshirib chiqish va qandaylikni ta'minlashning muhim qismidir.
Ma'lumotlarni tahlil qilish.
Sotsiologik ma'lumotlarni tahlil qilish - bu sotsial
o'zgarishlarni, harakatlarni va tuzilmalarni tushunish va baholash uchun ma'lumotlarni yig'ish va
tahlil qilish jarayonidir. Sotsiologik tadqiqotlar ko'pincha jamiyatdagi muayyan muammolarni
o'rganish yoki turli ijtimoiy guruhlar orasidagi farqlarni aniqlash maqsadida olib boriladi. Bu
bo'limda turli tahlil usullari (deskriptiv statistika, inferensial statistika, regressiya tahlili, faktor
tahlili va boshqalar) haqida tushunchalar beriladi. Har bir usulning qanday holatlarda qo'llanilishi
va ularning afzalliklari ham ko'rsatib o'tiladi. Masalan Deskriptiv (tasvirlaydigan) tahlil: Bu
qadamda ma'lumotlar umumlashtiriladi va asosiy statistikalar, jumladan o'rtacha qiymatlar,
standart og'ishlar va boshqalar hisoblanadi. Grafiklar va jadvallar ko'pincha bu ma'lumotlarni
tasvirlashda qo'llaniladi, Inferensial (xulosaviy) tahlil: Bu bosqichda statistik usullar yordamida
ma'lum bir namunadagi kuzatuvlar umumiy aholi haqida xulosalar chiqarish uchun ishlatiladi.
Masalan, korrelyatsiya va regressiya tahlillari o'zaro bog'liqliklarni va sababiy aloqalarni
o'rganishda foydalaniladi.
Natijalarni taqdim etish.
Tadqiqot natijalarini qanday qilib taqdim etish va ularni qanday
formatlarda (grafiklar, jadvallar, hisobotlar) namoyish etish mumkinligi haqida ma’lumotlar
kiritiladi. Shuningdek, natijalarni interpretatsiya qilish va ulardan qanday xulosalar chiqarish
mumkinligi muhokama qilinadi. Tahlil qilingan ma'lumotlar asosida tadqiqot natijalari
shakllantiriladi va ularni ilmiy maqolalar, hisobotlar yoki taqdimotlar orqali jamoatchilikka yoki
manfaatdor tomonlarga taqdim etiladi.
Xulosa.
Sotsiologik ma'lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish, ilmiy tadqiqotlarda muhim
o'rin tutadi. Ushbu jarayon, ma'lumot yig'ishdan boshlab, tahlil qilish va natijalarni taqdim
etishgacha bo'lgan turli bosqichlarni o'z ichiga oladi. Maqola, tadqiqotchilarga turli usullar
yordamida to'plangan ma'lumotlarni qanday qilib samarali tahlil qilish va ular asosida qanday
xulosalarga kelish mumkinligini ko'rsatib beradi. Natijada, sotsiologik ma'lumotlar, jamiyatdagi
muhim o'zgarishlarni aniqlash va tushunishda asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Bu jarayonlar,
ilmiy hamjamiyat va qaror qabul qiluvchilar uchun juda foydali bo'lgan aniq va ishonchli
ma'lumotlarni taqdim etadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1521
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikаsining Konstitusiyasi.- T.: ―O‘zbekiston ,2008.-40 b.O’zbekiston
Respublikasi birinchi Prezidenti I.А.Kаrimov Bizning bosh mаqsаdimiz – jаmiyatni
demokrаtlаshtirish vа yangilаsh, mаmlаkаtni modernizаsiya vа isloh etishdir. - T.:
O‘zbekiston, 2005, 44 b.
1.
O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.А.Kаrimov. O‘zbekistonning 16 yillik
mustаqil tаrаqqiyot yo‘li. T.:―O‘zbekiston‖, 2007, 57-bet.
2.
O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Kаrimov. Yuksаk mа’nаviyat –
yengilmаs kuch. T.: «Mа’nаviyat», 2008.,
3.
176 b.
4.
O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Kаrimov. Jаhon moliyaviy-iqtisodiy
inqirozi, O‘zbekiston shаroitidа uni bаrtаrаf etishning yo‘llаri vа chorаlаri. T.:
―O‘zbekiston, 2009. –56 b.
5.
B.Аliev., G.Rаfiqov., T.Sultonov., M.Mullаjonovа., B.Rаhmonov vа boshqаlаr.
Sosiologiya. (O‘quv qo‘llаnmа). –T.: TDYuI nаshriyoti . 2006. -289 bet. 211-236 – betlаr.
6.
Murаd Shаrifxodjаev, Gulchexrа Аxunovа. Mаxаllya как институт местного
самоуправления. T., 2005, 1-201 str.
7.
Qirg’izboev Muqimjon. Fuqаrolik jаmiyati: nаzаriya vа xorijiy tаjribа (monogrаfiya) - T.:
«Yangi аsr аvlodi», 2006. - 204 b. (131-185 -betlаr)
8.
George Ritzer. Sociological Theory. 8- Ed. - Boston: McGraw-Hill, 2010.
9.
Michele Dillon. Introduction to Sociological Theory. Theorists, Concepts, and Their
Applicability to the Twenty-First Century. 2-Ed. Blackwell Publishing, 2014.
10.
Зборовский Г.Е. История социологии: классический этап: учебник для вузов. 2-е изд.
испр. и доп. - Сургут и [др.]: РИО СурГПУ, 2014.
11.
Зборовский Г.Е. История социологии: современный этап: учебник для вузов. 2-е изд.
испр. и доп. - Сургут и [др.]: РИО СурГПУ, 2015.
12.
Кравченко А.И. Социология. Классические теории через призму социологического
воображения: учебник для бакалавров. -М .: Юрайт, 2014.
13.
Кравченко А.И. Социологияв 2 ТТ. Том 2. Новые и новейшие социологические теории
через призму социологического воображения: учебник для бакалавров. - М.: Юрайт,
2014.
