ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
575
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA FALSAFIY ATAMALARNING
MAVZUVIY(TEMATIK) GURUHLARI
Uralova Oysuluv Poyan qizi
Ilmiy rahbar. Termiz davlat pedagogika institute.
Filologiya fanlari doktori (Ph.D) dots.
Narzulloyeva Fotima Nusratillo qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universitetining 2-bosqich magistranti.
fotimanarzulloyeva09@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.11672559
Annotatsiya.
Maqola axloq falsafasining va siyosat falsafasining atamalari haqida so‘z
qiladi. Axloq falsafasi, inson va jamiyat qadriyatlari, axloqiy va odobiy tamoyillari mavzusiga oid
bo‘lgan falsafaning bir tarmog‘idir. Maqola axloqiy falsafa va siyosiy falsafaga oid atamalarni
ta’riflaydi va ularni tematik guruhlarga bo‘lishini o‘rnatadi. Davlatning ramzlari, funksiyalari,
hukumat turlari, tuzilmalari, usullari, vazifalari va siyosiy partiyalarga oid atamalar keltiriladi.
Maqola O‘zbek va ingliz tillarida yozilgan atamalarning tematik guruhlari bayon qilinadi.
Kalit so’zlar:
falsafa, falsafiy atamalar, axloq, odob, davlat ramzlari, siyosiy partiyalar,
usullar
THEMATIC GROUPS OF PHILOSOPHICAL TERMS IN ENGLISH AND UZBEK
LANGUAGES
Abstract.
The article discusses the terminologies of moral philosophy and political
philosophy. Moral philosophy is a branch of philosophy concerned with human and societal
values, ethical and moral principles. The article defines terms related to moral philosophy and
political philosophy and categorizes them into thematic groups. Terms related to state symbols,
functions, types of government, structures, methods, functions, and political parties are mentioned.
The article presents thematic groups of terms written in Uzbek and English languages.
Key words:
philosophy, philosophical terms, morality, manners, state symbols, political
parties, methods.
ТЕМАТИЧЕСКИЕ ГРУППЫ ФИЛОСОФСКИХ ТЕРМИНОВ НА АНГЛИЙСКОМ
И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
Аннотация.
В статье говорится о терминах моральной философии и
политической философии. Моральная философия – это раздел философии, связанный с
человеческими и социальными ценностями, моральными и этическими принципами. В
статье определяются термины моральной философии и политической философии и
устанавливается их деление на тематические группы. Приведены государственные
символы, функции, типы правления, структуры, методы, функции и термины,
относящиеся к политическим партиям. В статье описаны тематические группы
терминов, написанные на узбекском и английском языках.
Ключевые
слова:
философия,
философские
термины,
этика,
нравы,
государственные символы, политические партии, методы.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
576
KIRISH
Terminologiyaning asosiy o'rganish ob'ekti asosan atamalardir. Terminlarning amal qilish
qonuniyatlari, semantik tabiati (ma'nosi) va grammatik tashkil etilishi ham o'rganiladi.
Terminlar bilan bir qatorda terminologiyani o'rganadigan boshqa maxsus leksik birliklar
ham mavjud. Ularning kelib chiqishi, tipologiyasi, shakllari, mazmuni, faoliyati va qo'llanilishi
o'rganiladi. Bundan kelib chiqadiki, terminologiya atamalar va terminologik tizimlar haqidagi
fandir. Aynan atamalarning xossalari va xatti-harakatlarini belgilovchi terminologiya bo‘lgani
uchun u terminologiyaning asosiy ob’ekti sifatida qaraladi; “Terminal (terminus – chegara,
chegara) – nominativ so‘z yoki ibora (ot yoki ot bilan bog‘liq so‘z birikmasi) bo‘lib, biror
tushunchani va uning boshqa tushunchalar bilan aloqasini maxsus soha doirasida aniq va aniq
nomlaydi. “Shartlar - A.A. Reformatskiy - "bular maxsus maqsadlari bilan cheklangan maxsus
so'zlar; tushunchalarning aniq ifodasi va narsalarning nomlanishi sifatida bir ma'noli bo'lishga
intiladigan so'zlar. Bu fan, texnologiya, siyosat va diplomatiyada zarurdir”
1
.
Demak,
terminologiyaning asosiy maqsadi atamalardan foydalanish samaradorligini oshirish uchun
terminologiyaning shakllanishi va rivojlanishining o`ziga xos xususiyatlarini o`rganishdan iborat
ekanligini aniqladik.
MUHOKAMA VA METODLAR TAHLILI
Tilning lug‘aviy tarkibining semantik xususiyatlarini o‘rganish va uni tematik tasniflash
hozirgi zamon tilshunosligining muhim masalalaridandir. Terminlarni tasniflash turlari va usullari
haqida tadqiqotchilarning turli fikrlari mavjud. Biz L.V tasnifi bilan rozi bo'lishga moyilmiz.
O'zidan oldingilarning tajribasini muvaffaqiyatli sarhisob qilgan Ivina. L.V. Ivina atama
yaratishning quyidagi usullarini aniqlaydi:
“1) semantik (ya’ni ko‘p qo‘llaniladigan so‘zni terminologik sohaga o‘tkazish, unga yangi
ma’no berish);
2) morfologik (affiksatsiya orqali yangi termin yaratish);
3) sintaktik (terminologik iboralar yasalishi);
4) o'zlashtirilgan so'zlar va iboralar:
- boshqa terminologiya tizimlaridan;
-boshqa
tillardan;
Ayrim
mualliflar
alohida
kategoriya
sifatida
belgilagan
neologizmlarning yaratilishi”.
Mavzuga muvofiq, o'rganilgan materiallarga asoslanib, biz falsafiy atamalarni quyidagi
mavzularga tasnifladik:
Axloq falsafasining atamalari:
«Axloq falsafasi» (falsafai akhlots —
Moral philosophy) — falsafaning bir tarmogʻi boʻlib, uning predmeti inson va jamiyat qadriyatlari,
axloqiy va odobiy tamoyillari hisoblanadi. Axloqiy falsafa atamalariga quyidagilar kiradi:
immorality - odobsizlik, axloqsizlik, ethics views-etik qarashlar; right and wrong (good and evil)
- yaxshilik va yomonlik; source of morality - ahloq manbai; communist morality - kommunistik
axloq; moralism - moralizm; moral truth - axloqiy haqiqat; moral evaluation - aqloqni baholash;
moral philosophy - axloq filosofiyasi; moral sphere - ahloq sferasi; moral judgments -ahloqiy
hukmlar; moral duty - ahloqiy burch; moral imperative - axloqiy buyruq.
"Siyosat falsafasi" atamalari:
Siyosiy falsafa atamalari har bir davlatning siyosiy tizimini
1
Реформатский, А.А. Введение в языковедение, Москва, 2000.- С.89
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
577
tashkil etuvchi siyosiy atamalarni qamrab oladi. Ular davlat, hokimiyat va boshqaruv jarayoni
bilan bog'liq. Siyosat falsafasiga oid oʻrganilgan matnlar asosida o’zbek va ingliz tillaridagi
atamalarning quyidagi tematik guruhlarini aniqladik:
Davlat ramzlari:
emblem - gerb; flag - bayroq; hymn - madhiya; designated area -asosiy
teritoriyalar; regular army - doimiy armiya
Davlatning funksiyalari:
civic security protection and organization of cultural life -
fuqarolar xavfsizligini himoya qilish va madaniy hayotni tashkil etish, full security of territory
from eternal and internal enimies- hududning tashqi va ichki dushmanlardan to'liq xavfsizligi;
accomplishment of internal politics - ichki siyosatni amalga oshirish.
Hukumat turlari:
monarchy - monarxiya; absolute monarchy - to’liq monarxiya;
constitutional monarchy - konsitutsion monarxiya; republican - respublika
2
.
Davlat tuzilmalarining turlari
:
unitary - unitar; federal (or union) - federal;
Hukumat
usullari
:
democratic
-
(parliamentary)
-
demokratik
(paralmentli) nondemocratic
(totalitarian)-nodemokratik (totalitar).
Siyosiy vazifalar:
democratic liberty (ordemocratic freedom) - demokratik erkinlik (yoki
demokratik erkinlik); liberty (freedom) of speech - so’z erkinligi; freedom of meetings and
organizations - yig'ilishlar va tashkilotlar erkinligi
3
.
Davlatning boshqaruv shakli:
monarchy - monarxiya; constitutional monarchy -
konstitutsiyaviy
monarxiya;
republics
-
respublika;
parliament
republics-parlament
respublikalari; bourgeois republics - burjua respublikalari; bourgeois and democratic republics
- burjua va demokratik respublikalar; People's republic - xalq respublikasi.
Siyosiy partiyalar:
OʻzXDP / Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi, OʻZLiDeP /
Oʻzbekiston Liberal demokratik partiyasi, OʻzMTDP / Oʻzbekiston Milliy tiklanish demokratik
partiyasi, SDP Adolat / Oʻzbekiston Adolat sotsial demokratik partiyasi, Eko harakat / Oʻzbekiston
ekologik harakati.
XULOSA
Maqolada, axloq falsafasi va siyosat falsafasining atamalari haqida to‘liq tushuncha
berilgan. Terminologiyada atamalar yaratishning turli usullari va ularni mavzular bo‘yicha
tasniflashning muhimligi bayon qilindi. O‘zbek va ingliz tillarida yozilgan atamalarning tematik
guruhlari o‘rnatilgan. Shuningdek, terminologiya asosida foydalaniladigan metodlar va tadqiqotlar
muhim ahamiyatga ega ekanligi ko’rsatildi.
REFERENCES
1.
Арнольд, И.В. Лексикология современного английского языка: учебное пособие /
И.В. Арнольд. - 2-е изд., перераб. - М.: ФЛИНТА: Наука, 2012. - С.136.
2.
Ахманова, О.С. Очерки по общей и русской лексикологии Текст. / О.С. Ахманова.
Москва: Либроком, 2009. - 296 с.
3.
Бабич, Г.Н. Lexicology: A current Guide. Лексикология английского языка:
2
Bakirov F. Yuridik atamalar va iboralar lug‘ati. -Toshkent, 1993 yil.- 34 B.
3
Бабич, Г.Н. Lexicology: A current Guide. Лексикология английского языка:усеб.пособие / Г.Н. Бабич.-4-е изд.-
М.: Флинта: Наука,2009.- С.25
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
578
усеб.пособие / Г.Н. Бабич.-4-е изд.- М.: Флинта: Наука,2009.- С.25.
4.
Плотников Б.А. Основы семасиологии. – Минск: Изд-во «Высшая школа», 1983. –
220 с
5.
Реформатский А.А. Введение в языковедение / под ред. В.А. Виноградова. – М.: Изд-
во «Аспект Пресс», 1996. – 536 с.
6.
Bakirov F. Yuridik atamalar va iboralar lug‘ati. -Toshkent, 1993 yil.-56 B.
7.
Bekmuhamedov X.D. Tarix terminlari isogli lugati. Pedagogiy oliy o'quv yurtlarining
talabalari va o'rta maktab tarixi o'quvchilari uchun. Toshkent: O'qituvchi, 1978 yil.-78B.
8.
Shermuhamedov Y., Umarov A. Ruscha-uzbekcha harbiy terminlar lugati, - Toshkent:
Fan, 1981.
