ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
587
O‘ZBEK VА INGLIZ BАDIIY DISKURSIDА “QO‘RQUV” KONSEPTINING
LINGVOKOGNITIV TАSNIFI
Jаbborovа Gulhаyo Fаxriddinovnа
Toshkent ijtimoiy innovаtsiyа universiteti óqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11672659
Annotatsiya.
Ushbu maqola "qo'rquv" hissiy tushunchasi bilan bog'liq ingliz va ukrain frazeologik
birliklarini o'rganishga bag'ishlangan. Maqolada ushbu frazeologik birliklarning namunasi
keltirilgan, ularni taqqoslash va tanlangan frazeologik birliklardagi "qo'rquv" tushunchasining
ichki shakli tahlil qilinadi. Аdаbiy аsаrlаrni qiyosiy tаhlil qilish orqаli biz qo'rquvni ifodаlаsh
uchun ishlаtilаdigаn аsosiy kontseptuаl metаforа vа metonimiyаlаrni аniqlаymiz, ulаrning
mаdаniy vа lingvistik tа'sirini o'rgаnаmiz.
Kalit so'zlar:
his-tuyg'ular, "qo'rquv" tushunchasi, o‘zbek tili, mаdаniy tа’sir, frazeologik
birliklar, ingliz tili, badiiy nutq.
LINGUOCOGNITIVE CLASSIFICATION OF THE CONCEPT OF "FEAR" IN UZBEK
AND ENGLISH ARTISTIC DISCOURSE
Abstract.
This article is devoted to the study of English and Ukrainian phraseological units
related to the emotional concept of "fear". The article presents an example of these phraseological
units, compares them and analyzes the internal form of the concept of "fear" in selected
phraseological units. Through a comparative analysis of literary works, we identify the main
conceptual metaphors and metonymies used to express fear, and study their cultural and linguistic
influence.
Key words:
emotions, the concept of "fear", Uzbek language, cultural influence,
phraseological units, English language, artistic speech.
ЛИНГВОКОГНИТИВНАЯ КЛАССИФИКАЦИЯ КОНЦЕПТА «СТРАХ» В
УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ ДИСКУРСЕ
Аннотация.
Данная статья посвящена изучению английских и украинских
фразеологизмов, связанных с эмоциональным концептом «страх». В статье приводится
пример этих фразеологизмов, проводится их сравнение и анализируется внутренняя форма
концепта «страх» в избранных фразеологизмах. Путем сравнительного анализа
литературных произведений мы выявляем основные концептуальные метафоры и
метонимии, используемые для выражения страха, и изучаем их культурное и языковое
влияние.
Ключевые слова:
эмоции, концепт «страх», узбекский язык, культурное влияние,
фразеологизмы, английский язык, художественная речь.
Kirish.
Qoʻrquv
— insondagi ruhiy holatlardan biri narsa va hodisalarning asl mohiyati,
koʻrinishi toʻgʻrisida aniq tasavvurning yoʻqligi tufayli bezovtalanish, hadiksirash, tashvishlanish
kechinmalarining yuzaga keli-shi. Qoʻrquv koʻpincha odamlarda yurak uri-shining ortishi,
badanning ter bilan qoplanishida oʻz ifodasini topadi. Qoʻrquv insonlarda tasodifiy, favquloddagi
vaziyatlarda, nevrotik holatlarda, ruhiy shikastlanishda uchrab turadi. Qoʻrquvdan odam oʻzini
noxush, noqulay his etsa-da, lekin koʻpincha oʻzini oʻzi nazorat qila olmaydi. Ongsizlikning
onglilikdan ustunligi shunday holatni keltirib chiqaradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
588
Bilish va tafakkur jarayonlarining inson hayotining hissiy sohasi bilan aloqasi aniq va
shubhasizdir. Bilim va hissiyotlar tilda og'zaki shaklda ifodalanadi va nutq va fikrlash jarayonlarini
tahlil qilish uchun asos bo'ladi. Tuyg'ular inson hayotining muhim tarkibiy qismidir; ular lingvistik
vositalar yordamida nominatsiya va muloqot jarayonlariga ta'sir qiluvchi ong sohasidir. Shaxsning
kognitiv faoliyati jarayonida his-tuyg'ularning faol ishtiroki hissiy soha va til tizimi o'rtasida
ajralmas bog'liqlikni yaratadi, chunki ong ob'ektiv voqelik tasvirlarini ularni qabul qiluvchining
subyektiv-emotsional munosabati bilan birga aks ettiradi
1
. Odamlar ob'ektiv voqelik hodisalarini
tahlil qilish va baholashga qodir hissiy mavjudotdir va faqat til tadqiqotchilarga shaxsning bevosita
kuzatilmaydigan ichki dunyosini o'rganish imkoniyatini beradi. Tuyg'ularni og'zaki va og'zaki
bo'lmagan vositalar bilan ifodalash mumkin. Tuyg'ularning og'zaki bo'lmagan ifodalari juda aniq
bo'lishi mumkin, ammo og'zaki vositalardan foydalanmasdan ularni aniq etkazish deyarli mumkin
emas. Shunday qilib, inson hayotining hissiy jihatini tushuntirishda hissiyotlarni ifodalash uchun
ishlatiladigan lingvistik vositalar muhim rol o'ynaydi.
Tahlil va natijalar.
Zamonaviy ingliz tilidagi dunyoqarashda "qo'rquv" hissiy tushunchasi
eng ko'p qo'llaniladigan tushunchalardan biridir. Qo'rquv - o'zini saqlash instinktini aks ettiruvchi
va inson hayotida etakchi rol o'ynaydigan universal asosiy tuyg'u. Ammo shuni ta'kidlash kerakki,
qo'rquv tuyg'usi shaxsni ichkaridan yo'q qilishi, uni ba'zi xavfli yoki qo'rqinchli vaziyatlarda ojiz
qoldirishi, shuningdek, shaxsning ichki kuchlarini safarbar qilish, ob'ektiv ravishda salbiy
omillarga javob berish qobiliyatini rag'batlantirishi mumkin. haqiqat.
Hissiy hayajon cho'qqisida bo'lgan shaxs muammoni hal qilish yo'llarini qidiradi, chunki
qo'rquv uning idroki va talqini tabiatiga ta'sir qiladigan tarzda haqiqatni buzadi. Bundan tashqari,
qiyin ahvolda bo'lgan odam o'zini nochorlik va tashvish holatidan xalos qilishni va tahdid qiluvchi
omilning ta'sirini imkon qadar tezroq kamaytirishni xohlaydi.
Qo'rquv tashqi (uning sababi har qanday tashqi omil bo'lishi mumkin va shaxs unga ta'sir
qila olmaydi, masalan, tabiiy ofat) yoki ichki (u shaxsning o'z fikrlari natijasida paydo bo'ladi,
masalan, qorong'ulikdan qo'rqish). Qo'rquvni me'yorlarga ko'ra ham tasniflash mumkin. Qo'rquv
normal (odam qo'rquvni biladi va uni boshqara oladi) yoki patologik (qo'rquv tan olinmaydi yoki
boshqarilmaydi va obsesif g'oyaga aylanadi) bo'lishi mumkin. Qo'rquvni davomiylik mezoni
bo'yicha tasniflashda qo'rquvni qisqa muddatli holat ("qo'rquv" deb atash mumkin) va barqaror
xarakter xususiyati ("qo'rquv" yoki "qo'rqoqlik" deb ataladi) sifatida ajratish mumkin. Intensivlik
mezoni bo'yicha qo'rquv qo'rquvdan vahima va dahshatga qadar farq qilishi mumkin. Bundan
tashqari, qo'rquv tahdid paytida darhol paydo bo'lishi yoki sodir bo'lgan voqea natijasida paydo
bo'lishi mumkin. Qo'rquvni tasniflashning ko'plab mezonlari ushbu kontseptsiyaning xilma-
xilligini ta'kidlaydi. Frazeologik birliklarning ma'nosi atrofdagi voqelikni qayta ko'rib chiqish
natijasidir (Kunin, 1996)
2
.
Ko‘pincha ruh, yurak, qo‘rquv, sog‘inish, qayg‘u tushunchalari va axloqiy va hissiy
holatlar bilan bog‘liq bo‘lgan tushunchalarning boshqa konfiguratsiyasi tushunchalar sohasini
o‘rganishda markaziy o‘rinni egallaydi. Qo‘rquv, shubhasiz, atrofdagi voqelikning eng asosiy
1
https://www.researchgate.net/publication/338592981_The_verbalization_of_the_concept_of_fear_in_English_and_
Ukrainian_phraseological_units
2
https://www.researchgate.net/publication/338592981_The_verbalization_of_the_concept_of_fear_in_English_and_
Ukrainian_phraseological_units
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
589
tushunchalaridan biridir
3
. Ba’zi tilshunoslar qo‘rquvning bir necha turlarini ajratib ko‘rsatishadi,
jumladan, tilshunos A. Vejbitskaya “qo‘rquv” ni “g‘azab”, “qayg‘u” va “qoniqish” bilan birga
insonning to‘rtta asosiy hissiyotlaridan biri deb hisoblaydi. Shunday qilib, qo‘rquv hissi tufayli
yuzaga kelgan munosabatlarning madaniy tarkibiy qismi e’tibordan chetda qolishi mumkin emas.
Qo‘rquv har qanday jamiyat madaniyatining muhim tarkibiy qismidir. Shu sababli, bu
murakkab hodisani oddiy insonlarning ongida qanday konseptuallashtirilganligini kuzatish
qiziqarli ko‘rinadi. Qo‘rquv fundamental his-tuyg‘ular ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, ushbu konsept
(P.Ekman, V.Friesen, K. Izard, A. Wierzbicka, A. N. Leontiev, S. Rubinshtein va boshqalar), his-
tuyg‘ularning universallik, tanib olish, imkoniyat kabi asosiy xususiyatlariga ega
4
.
Fright (qo‘rqmoq) - xavf bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuv yoki atrof-muhitning keskin
noqulay o‘zgarishi natijasida qo‘rqmaslikdan qo‘rquvga o‘tish jarayoni sodir bo‘ladi: to get the
wind up – qo‘rqish, qo‘rqoqlik qilish, to turn / cut /go adrift –qo‘rqib ketish; to make leeway –
qo‘rqqanidan qotib qolish, Adrenalin’s brown! – Qo‘rqinchli!; to drop a brown - juda qo‘rqib
ketish; to show the white feather – qo‘rqqanidan chekinmoq
5
.
Tashvish - noaniq xavfli vaziyatlarda yuzaga keladigan va hodisalarning noqulay
rivojlanishini kutishda o‘zini namoyon qiladigan hissiy holat. “Anxiety” (signal) semasi quyidagi
birliklarda amalga oshiriladi: splash / shot - tashvish; to be in deep waters – qayg‘urish,
tashvishlanish; to see breakers ahead - xavf-xatarni oldindan bilmoq; sweat - ko'p tashvishlanish,
sweating neaters - tashvishlanish; sweat grenade- hazillarni jiddiy qabul qiladigan oson
hayajonlangan odam; wall of death - odamning asabiy holati.
Xulosa.
Keltirilgan misollardan shuni bilamizki, lingvistik madaniyatda hissiy soha
markaziy o‘rinni egallaydi. Shu munosabat bilan, qo‘rquv / fear tushunchalarini ifodalashning
assimetriyasini o‘rganish zarurati ko‘rinadi. Yuqorida aytilganlarning natijasi o‘laroq,
tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, qo‘rquv yuqori ijtimoiy ahamiyatga ega va inson
faoliyatiga ta’sir qilish qobiliyati bilan ajralib turadi. Shu sababdan ham tushunchalarni o‘rganish
zamonaviy tilshunoslik taraqqiyotining muhim yo‘nalishlaridan biridir.
REFERENCES
1.
Kochkorova, Z. A. Q. (2021). Translation aspects of the verbalizers of the concept of"
wedding". ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(9),
989- 994.
2.
Kochkorova, Z. A. (2022). THE COMPARATIVE ANALYSIS OF THE VERBALIZERS
OF THE CONCEPT OF “WEDDING” IN THE ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES.
Eurasian Journal of Social Sciences, Philosophy and Culture, 2(6), 250-253.
3.
Abdullayevna, K. N. (2022). Beauty Concept in English and Uzbek Languages. American
Journal of Social and Humanitarian Research, 3(6), 232-237.
4.
https://involta.uz/index.php/iv/article/view/374
3
https://involta.uz/index.php/iv/article/view/374
4
https://involta.uz/index.php/iv/article/view/374
5
https://involta.uz/index.php/iv/article/view/374
