ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
761
I.YUSUPOVTIŃ LIRIKALIQ SHIǴARMALARDI AWDARMALAWDAǴI ÓZINE
TÁNLIK QÁSIYETLERI
Ubayxanova Miywagúl
Berdaq atındaǵı QMU doktorantı
Elektron mànzil:
Tel nomer: 99 950 98 60.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12108279
Annotatsiya. Ibrohim Yusufov she’r uslubi, o‘z ovozini qo‘llagan musiqa sohiblaridan biri
edi. Xususan, uning lirik she’riyati Qoraqalpoq she’riyatini janr va poetik jihatdan tashqari ham
boyitgan. Shoirning hikoyalari va tarjimalari ko‘plab olimlarni adabiyotga jalb qilgan.
Uning sandiqida shoir she’riyatidan tashqari shoir taassurotlari, musaffo tuyg‘ular
she’riyatga muhrlangan. Adabiyotga oid ilmiy jurnal, maqola va to‘plamlarda shoir va badiiy
tarjimon I.Yusupovning she’riy asarlari haqidagi ijobiy mulohazalar ko‘p uchraydi.
Tayanch so‘zlar: she’r uslubi ustalari, tarjimon, she’rlar, I.Yusupov laboratoriyasi, rus
mumtoz adabiyoti, Pushkin, Lermontov, lirik asarlar, tarjimaning o‘ziga xosligi.
I.YUSUFOV 'S UNIQUE QUALITIES IN TRANSLATING LYRICAL WORKS
Abstract. Ibrahim Yusufov was one of the masters of poetry style, one of the masters of
music who used his own voice In particular, his lyrical poetry has enriched the poetry of
Korakalpok, beyond the genre and the poetic aspect. The stories and translations of the poet have
attracted many scholars to literature. In his box, the impressions of the poet, the pure emotions,
have been engraved in poetry, except for the poetry of the poet. Favorable comments about poetic
works by the poet and artistic translator I.Yusupov are often mentioned in scientific journals,
articles and collections related to literature.
Key words: masters of poetry style, translator, poems, I.Yusupov’s laboratory, Russian
classic literature, Pushkin, Lermontov, lyrical works, the peculiarity of the translation.
УНИКАЛЬНЫЕ КАЧЕСТВА И.ЮСУФОВА В ПЕРЕВОДЕ ЛИРИЧЕСКИХ
ПРОИЗВЕДЕНИЙ
Аннотация. Ибрагим Юсуфов был одним из мастеров поэтического стиля, одним
из мастеров музыки, использовавших собственный голос. В частности, его лирическая
поэзия обогатила поэзию Коракалпока, выходя за рамки жанра и поэтического аспекта.
Рассказы и переводы поэта привлекли к литературе многих ученых. В его шкатулке
впечатления поэта, чистые эмоции запечатлены в поэзии, за исключением поэзии поэта.
Положительные отзывы о поэтических произведениях поэта и художественного
переводчика И.Юсупова часто упоминаются в научных журналах, статьях и сборниках,
посвященных литературе.
Ключевые слова: мастера поэтического стиля, переводчик, стихи, лаборатория
И.Юсупова, русская классическая литература, Пушкин, Лермонтов, лирические
произведения, особенность перевода.
Óziniń shayırlıq stili, óz hawazı mеnеn iz qaldırǵan sóz zеrgеriniń biri – bul Ibrayım
Yusupov boldı. Ásirese, onıń lirikası qaraqalpaq poeziyasın tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik
jaqtan ádewir rawajlandırdı. Shayırdıń dóretpeleri, sonıń ishinde awdarmaları arqalı kóp
oqıwshılar ádebiyatqa ıqlas qoydı. Onıń dóretiwshiliginde ómirden alǵan tásirler, pák sezimler
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
762
poetikalıq jaqtan ózgeshe poetikalıq usıllarda jırlandı. Ol mádeniyatqa, kórkem ádebiyatqa,
kórkem ónerge bolǵan dóretiwshilik qatnasların ózgertip, ózi súwretlep otırǵan turmıs waqıyaların
jańasha ideyalıq hám estetikalıq ólshem tiykarında dóretken edi. Shayırdıń bul jetiskenlikleri óz-
ózinen bolǵan emes, olardıń ózinen aldınǵı sóz ustalarınıń
shıǵarmaların
úyreniwi, úlgi alıwı
talant qırlarınıń qayralıwına túrtki bola aldı. Shayır hám kórkem awdarmashı I.Yusupov awdarǵan
poeziyalıq shıǵarmalar tuwralı unamlı pikirler ilimiy jumıslarda, maqalalarda hám hárqıylı
ádebiyatqa tiyisli bolǵan jıynalıslarda kóp aytılǵanı belgili. Solardıń arasında onıń awdarma
islewdegi sheberligine «Ámiwdárya» jurnalında sın pikir bildirgen ádebiyatshılar da boldı.
Solardıń biri G.Nuratdinovanıń maqalasın oqıp kórip, maqala avtorı durıs bahalamaǵanın
sezdik. Ol óz maqalasında tómendegi pikirlerdi bildirgen; «Qaraqalpaq awdarmashıları Pushkin
poeziyasın awdarıwda birden awdarıwdıń úsh procesin ámelge asırıw wazıypası turdı.
1.
Bir tilden ekinshi tilge
2.
Belgili bir tariyxiy dáwirden, túp nusqa dóregen dáwirden ekinshi dáwirge yaǵniy túp
nusqadan awdarılǵan dáwirler
3.
Belgili bir mádeniy ortalıqtan ekinshi bir mádeniy ortalıqqa awdarıw.
Menińshe, bul úsh awdarıwdı da birden hám tolıq ámelge asıra alǵan I.Yusupov boldı.
Bul tosınnan bolǵan nárse emes, álbette, sebebi I.Yusupov poeziyasında gózzalıqtı Pushkin
sıyaqlı túsiniw bar.
1
- dep jazadı ol hám dawam etedi, -
…Degen menen I.Yusupov tárepinen dóretilgen awdarmalardıń sapası bir qıylı emes, bázi
bir awdarmalarda tolıq sapalı awdarılıw támiynlense, al geybir awdarmalarında qosıqtıń bir
kupletlerinde ekinshisine salıstırǵanda kórkemlik jetispeydi.” Bunnan soń maqala avtorı
“Moytumar” hám “Men sizdi súygen edim” qosıqlarınan mısallar keltirip ótken hám sın pikirlerin
bildirgen. Bıraq, bizińshe, bul awdarmadan tapqan kemshiligi orınsiz. Pikirimiz tiykarlı bolıwı
ushın G.Nuratdinovanıń jazǵanlarınan mısallar keltiremiz: “…sebebi tómendegidey etip
bayanlaǵan:
Я вас любил: любовь ещё быть может,
В душе моей угасла не совсем
.
2
Bul qatarlar:
Sizdi súygen edim, bálkim ele de,
Yadıma túskende ańsarım awar.-
3
-dep berilgen. Túp nusqadaǵı “Я вас любил” degen sózler “Siz” dep awdarılǵan. Bul óz
gezeginde awdarmada lirik qaharmannıń ishki sezimleriniń anıq ashılmawına sebepshi bolıp tur.
Sebebi, awdarmada rus lirikası menen qaraqalpaq lirikasınıń ayırmashılıqların esapqa
almaǵan. Al, qaraqalpaq lirikasında lirik qaharman óz ashıǵına “Siz” dep aytpaydı. “Siz” sóziniń
ornıńna qaraqalpaq sózi bolǵan “Sen” sózi qollanılǵanda, awdarma biraz tásirli shıqqan bolar edi.”
– dep óz maqalasında keltirgen edi. Shayır Ibrayım Yusupov bunday “kemshilikti” ańǵarmay
qalıwı múmkin emes, sebebi ol shayır jan dúnyası menen ruwxiy sırlas. Ekinshi tárepten, awdarma
jumıslardı qaraqalpaq xalqına, onıń dástúrlerine, psixologiyasına beyimlestirsek, onda sol xalıq
wákiliniń stili, óz xalqınıń milliy koloriti sáwlelenbey qaladı.
1
Г.Нуратдинова. «Әмиўдәрья» журналы 9-сан, 1990.
2
Пушкин А. Избранные сочинения. «Академия», 1990
.
73- бет
3
Юсупов И. А.С.Пушкин ҳәм қосықлар. Н. “Қарaқалпақстан”. 1985. 22-
бет
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
763
Qosıqta qollanılǵan “Siz” sózi ashıq adamnıń óz súyiklisine húrmetti, múlayimlikti de
bildirip kelgen, al Ibrayim Yusupov shayırlıq, dilmashlıq mádeniyattı saqlap, sol qálpinde “Siz”
dep orınlı qollanǵan. Demek, I.Yusupovtıń qosıqtaǵı mánisti
durıs ańlaǵanı, jeke awdarmashı
sıpatında hám intellektual shayır sıpatında poetikalıq qatnas jasaǵanlıǵın sezemiz.
Belgili alım S.Axmetov kórkem shıǵarmanıń payda bolıwın ana qursaǵındaǵı ayı, kúni
jetken náresteniń jarıq dúnyaǵa shıǵıwı menen salıstıradı.
4
Bul bahalı pikirdi kórkem awdarma
tuwralı da aytıwımız múmkin. Oǵan qoyılatuǵın talaplar hám kriteriyalar júdá joqarı bolıwı tiyis.
Tek ǵana bilingvizm (eki tildi biliw) jetkiliksiz. Awdarmashı til menen birge tariyx,
mádeniyat hám sol xalıq psixologiyasınan da tereń bilimge iye bolıwı kerek.
Biziń ilimiy jumısımızdıń obyekti sıpatında tańlap alınǵan “Máńgi bulaqlar” toplamın
tallap otırıp, onıń magistrlıq dissertaciya ushın kólemi, analiz etetuǵın materiallarınıń kóp ekekin
bayqadıq. Sebebi, ondaǵı barlıq avtor hám olardıń kórkem awdarmaların ashıp beriw ushın kólemi
tárepinen úlken ilimiy izleniske, sonıń menen birge qaraqalpaq awdarma ádebiyatı ushın da úlken
jańalıqqa tola bolıwı anıq. Sonlıqtan, biz bul izertleniwdi kútip turǵan temanı dawam etiwdi óz
aldımızǵa maqset etip alǵanbız.
Tatar xalqınıń ullı aǵartıwshı shayırı Ǵabdulla Toqay dóretiwshılıgı qaraqalpaq
ádebiyatına da jetip kelgen, qaraqalpaq oqıwshılarına jaqınnan tanıs bolǵan. Onıń toplamları
qaraqalpaq tilinde eki márte 1960, 1981-jılları baspadan shıqqan. I.Yusupov “Máńgi bulaqlar”
toplamında Ǵabdulla Toqaydın shıǵarmaların qaraqalpaqshalaǵanda hám tatar hám rus tilindegi
nusqaların teńnen úyrene otırıp awdarǵan bolıwı múmkin degen boljawǵa kelip otırmız. Sonday-
aq, biz I.Yusupovtıń qızı A.Yusupovadan da usı toplamdaǵı
awdarmalar haqqında soraǵanımızda
da, ol ákesi I.Yusupov tek ǵana rus tilin emes, arab-parsı tillerin de bilgenin, úy kitapxanasında
dúnya júzlik ádebiyat wákilleriniń kitapları bar ekenin, shayırdıń barqulla olardı oqıp otıratuǵınlıǵı
haqqında aytıp berdi. Biziń shamalawımızsha, I.Yusupov tatar shayırı Toqay qosıqların
qaraqalpaqshalaǵanda Toqaydıń rus tiline awdarılǵan qosıqlarınan da az da bolsa paydalanǵanı
seziledi. Máselen, I.Yusupov awdarǵan Toqaydıń “Muhabbat” qosıǵın V.Rojdestvenskiy
awdarması menen salıstırıp kóremiz:
Jer jasarmas, gúl ashılmas túspey jamǵır tamshısı,-15
Qaydan alsın qosıqtı, shayır bolmasa ilhamshisi? -16
Bir gózzaldan, aytıńız, qaysı shayır ruwhlanbaǵan,
-15
Bayronıń, Lermontovıń ba, Pushkiniń be - qaysısı? -15
Mázi bir kesek etten ibarat júrek degen,
-14
Para-para kespese, ıshqı-muhabbat qayshısı,- 15
Yar - tisiniń gáwharınan tutandırdım bul qosıqtı,- 16
Al endi aytıń bunıń hinjiden kem qay túsi,-14
Bul tatar shayırların artqa tarıwdır bálkim, -14
Aydasın alǵa olardı shın muhabbat qamshısı.-15
Muhabbattıń bir ǵárip gedayı bolsań jeter,-14
Waz keshiw múmkin “Bol - dese, dúnya húkimdarshısı”-15
Ah, qanıńday lázzetli jasırın azap, jasırın kúyiw,-17
4
Ахметов С. « Әмиўдәрья» журналы 2-сан, 1990.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
764
Barma eken sıra bunıń menen bóten ańlawshısı?-16
Bizden ilgeri ótken ashıqlar, yar bolǵaysız,-14
Qayda Farxad benen Májnún, - mendur tańırqawshısı.-15
Eki awdarmanı salıstıra otırıp, olardıń formalıq strukturasına dıqqat awdardıq. Sebebi,
qosıqtıń ırǵaǵı da onıń formasın támiynleydi
. Eki awdarma da kórkem awdarma dárejesine
kóterilgen, biraq rus tilindegi awdarma hám formalıq jaqtan hám mazmunı jaǵınan oǵada shireli,
naǵıslı bolıp kelgen. Qálegen oqıwshını qayta-qayta oqıwǵa shaqıradı. Rus tilindegi awdarmanıń
buwınlarınıń hámmesi 15 buwınnan ibarat bolıwı da, uyqastı da durıs bere alıwı da rus tilindegi
kórkem awdarmaǵa qosılǵan úlesi. Sebebi,
filologiya ilimleriniń kandidatı Á.Nasrullaev
“Ámiwdárya” jurnalında járiyalaǵan “Poeziyanıń awdarması da poeziya bolıwı kerek” degen
maqalasında: “...bul jerde poeziyanıń awdarması da poeziya bolıwı ushın dilmashqa sol eki-úsh
tildi biliwde azlıq etedi, eń tiykarǵısı sonıń menen/ birge shayırlıq talantqa iye bolıwı kerek.
Bunısız poeziyanıń awdarması da poeziya bola bermeytuǵını málim,” – dep tosınnan
aytpaǵan.
Не бывать цветам и травам, если дождик не пойдет.-15
Что ж поэту делать, если вдохновенье не придет?-15
Всем известно, что, знакомы с этой истиной простой,
-15
Байрон, Лермонтов и Пушкин вдохновлялись красотой.-15
От зубов твоих слепящих я стихи свои зажег.-15
Разве жемчугу морскому уступает жемчуг строк?-15
Ведь пока не искромсает сердца нам любви клинок,-15
Что такое наше сердце? — Просто мускулов комок.
15
Всех сородичей-поэтов я оставлю позади.-15
Бич любви, свисти нещадно и вперед меня веди!-15
Я б от царства отказался. Что мне толку в царстве том? -15
Чем над миром быть владыкой, лучше стать любви рабом.-15
О, как сладки муки эти, муки тайного огня!-15
Есть ли кто-нибудь на свете понимающий меня?-15
Нет! Со мной из всех влюбленных не сравнится ни один.-15
Я люблю стократ сильнее, чем Фархад любил Ширин.-15
Ǵ.Toqaydıń 120 dan artıq shıǵarmaları 17 tilge awdarma islengen bolıp, eń
birinshilerden bolıp rus ádebiyatında A.Axmatova, B.Lipkin,
V.Rojdestvenskiy siyaqlı shayırlar
awdarǵan
5
.
Ǵ.Toqaydıń “Shayır” qosıǵınıń túp nusqası, rus tilindegi S.Lipkin, qaraqalpaq tilindegi
I.Yusupov hám ózbek tilindegi Mirtemir awdarmaların óz-ara salıstırıp kórkem awdarmada
I.Yusupov qay dárejede avtor menen básekige túskenin kóremiz.
I.Yusupov awdarması:
Jıllar ótip, waqtım jetip
qartaysam da
,-12
Bel búkireyip, halımnan men taysam da,-12
Kewilim qalar jas kúyinde, hesh
qartaymas,-
13
5
https://cyberleninka.ru/article/n/proizvedeniya-gabdully-tukaya-v-interpretatsii-gaya-sabitova/viewer
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
765
Janım meniń jabırqamas
,
haldan taymas
.-12
Mirtemir awdarması:
Yillar otib, umr kechib
bel bukilsa
,-11
Qarib qolsam, darmon ketsa, tish tókilsa.-12
Kónglim mening yosh qolǵusi, hech
qartaymas,
-12
Irodam hech sinmas
, aslo
holdan toymas
.-12
Lipkin awdarması:
Пускай состарюсь я, беспомощен и сед,-13
И стан согнется мой под грузом трудных лет,-12
Душе состариться не дам я никогда,-12
Она останется сильна
и молода.-12
Toqay jazǵan variantı:
Еллар үтеп, бара торгач картайсам да,
Бөкрем чыгып бетсә дә, хәлдән тайсам да, —
Күңлем минем япь-яшь калыр, һич картаймас;
Җаным көчле булып калыр
, хәлдән таймас
6
Original teksttıń 3 túrli awdarmasın oqıp, olardıń hárbiriniń ózine tán ırǵaq penen
suwǵarılǵanın bayqadıq. Bul jerde I.Yusupov qollanǵan sózlerge dıqqat awdaratın bolsaq rus
tilindegidey “
Она останется сильна
” degen qatarlardı sol turısında “kúshli bolıp qaladı”
formasında beriwge bolar edi, biraq I.Yusupov túrkiy tilleriniń biri bolǵan tatar tilindegi túp nusqa
menen de, máselen,
“
Җаным көчле булып калыр
, хәлдән таймас” dep jazılǵan qatardı qayta-
qayta úyrenip, ózi tárepinen bunı
“
Janım meniń jabırqamas
,
haldan taymas
” degen
qaraqalpaqsha sátli awdarma islegenin kóriwimizge boladı.
Usı orında biz I.Yusupovtıń qaraqalpaqsha, Mirtemirdiń ózbekshe hám rus shayırı Semyon
Lipkin awdarmaların Toqaydıń tatar tilindegi túp nusqa qosıq qátarları menen salıstırıp úyreniwdi
maqul kórdik.
I.Yusupov awdarması:
Kókiregimde shayırlıq ot tursa janıp,
Qartaysam da kóterermen tawdı anıq.
Bolsa da dúnya kewilsiz, kúnler ayaz,
Shayır kewlinde
qıs bolmas, mudamı jaz.
Mirtemir awdarması:
Ko'kragimda she'r otashi so'nmas hech ham,
Qarisam-da ko'targayman tog'ni bardam.
Ko'nglim kunduz kabi yorug', ko'klamday yosh,
Qish va qor yo'q,
shoir ko'ngli — mangu ko'klam
.
S.Lipkin awdarması:
Пока огонь стиха живет в груди моей,
Я годен для борьбы, я старости сильней.
6
https://shigriyat.ru/authors/tukai/77
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
766
Ясна душа певца, весна в душе навек,
Она не знает зим, ей неизвестен снег.
Toqay:
Күкрәгемдә минем шигырь утым саумы?!
Күтәрәм мин, карт булсам да, авыр тауны;
Күңлемдә көн һаман аяз — һаман да яз,
Шагыйрь күңлендә кыш булмый да кар яумый.
Bul qosıqtıń túp nusqasın tapqanımızdan soń tikkeley onıń bir neshe kórkem awdarmaları
menen salıstırdıq. Sebebi awdarma jaqsı inversiya islengen, kórkem awdarmanıń talaplarına da
juwap bere aladı. Sonday-aq, bir neshe awdarmalardı salıstırıw barısında I.Yusupov hám Mirtemir
awdarmalarınıń formalıq jaqtan da bir-birine uqsas ekenin kóriwimizge boladı. Mısalı, “Shayır
kewlinde
qıs bolmas, mudamı jaz
” hám “Qish va qor yo'q,
shoir ko'ngli — mangu ko'klam
”.
Rus tilindegi awdarması hám túp nusqası birine jaqın: “Ясна душа певца, весна в душе
навек” hám “
Шагыйрь күңлендә кыш булмый да кар яумый
”. Sebebi, S.Lipkin Toqaydıń kóp
ǵana qosıqların awdarǵan hám Ǵ.Toqaydı ilajı barınsha anıq jetkeriwge háreket etken, hátte ayırım
qosıqları sózbe-sóz de awdarǵan. I.Yusupov awdarmasınıń jáne bir kózge taslanǵan jeri “Bolsa da
dúnya kewilsiz, kúnler ayaz” (
Күңлемдә көн һаман аяз — һаман да яз,
) degen qatarı, sebebi bul
qatar rus, ózbek tilindegi awdarmasında da basqasha etip berilgen:
Bolsa da dúnya kewilsiz, kúnler ayaz,
Shayır kewlinde
qıs bolmas, mudamı jaz
Kórkem awdarmanı logikalıq jaqtan da durıs baylanıstırıp, qosıqtıń mazmunın kishkene
dóretiwshilik qatnas jasap ashıp bergen.
Lirika - bul oǵada quramalı, analizlenıwı qıyın, adamlarǵa tiygizetuǵın emocionallıq tásiri
kúshli, sonıń menen birge olardıń eń názik sezimlerin túrtkileytuǵın ádebiy túr ekenligi
ádebiyatshılar tárepinen moyınlanǵan. Onıń ele az izertlengen tamanları júdá kóp. Lirikadaǵı
usınday obyektleriniń qatarına shayır sezimlerine tásir etiwshi nárse (повод) jatadı.
7
Al,
awdarmada shayır sezimlerine tásir jasawshı povodtı ańlaw hám onı jetkerip beriw ańsat emes,
onıń ushın ádewir talǵampazlıq talap etiledi.
Demek, awdarma islewde joqarıda aytıp ótkenimizdey forma hám mazmun birligi, ásirese
mazmunnıń tolıq saqlanıwı awdarmashıdan talap etiletuǵın eń úlken hám juwapkershilikli wazıypa
bolıp esaplanadı. Usı orında gruzin xalqınıń ataqlı sınshısı, awdarmashı G.Gachechiladzenıń
awdarma boyınsha aytqan “Kórkem awdarma - bul nusqanıń kórkemlik shınlıǵınıń súwretleniwi
bolıp tabıladı”
8
degen pikiriniń durıs ekenin moyınlaǵımız keldi.
7
Оразымбетов Қ. Таңламалы шығармалары. “Қарaқалпақстан”. Н-2019. 58- бет
8
Бекбергенова Мария. Көркем аўдарма теориясы (оқыў қолланба). Нөкис , 2005. 13-бет
